Algemene Taalwetenschap samenvatting

Algemene taalwetenschap


1. Van taal naar taalwetenschap
Inleiding
 Wanneer is een taal correct?  leren in taalwetenschap, door taalkennis, abstract en
grotendeels onbewust
 Taalwetenschap:
o Expliciteren van de onbewuste, abstracte kennis van taalgebruikers
o wetenschappelijke studie van een natuurlijke taal
 Natuurlijke taal = taal die in een menselijke gemeenschap gebruikt wordt
voor algemene communicatie en die een kind, opgroeiend in zo’n
gemeenschap, als zijn moedertaal leert
 Natuurlijke taal kan verschillende vormen aannemen naargelang het
onderwerp van communicatie (weerbericht vs debat)
 Vb: niet-natuurlijke taal is Esperanto, natuurlijk = Nederlands, VGT
 Talen kunnen sterk van elkaar verschillen in hun regelgeving (grammatica)
 Talige uitdrukkingsmiddelen kunnen sterk verschillen
o Bv Chinees: intonatie op woordniveau om betekenis uit te drukken vs Nederlands:
intonatie voor vraag
 Er zijn veel gemeenschappelijkheden tussen talen
o Roger Bacon: als je de grammatica van één taal kent, ken je de grammatica van alle
talen

Definitie van taalwetenschap
 Algemene taalwetenschap = studie van essentiële of universele eigenschappen van taal
o Alle talen bestaan uit kleine elementen (klanken, handvormen), die worden
gecombineerd om grotere gehelen te vormen (woorden/gebaren, zinnen) =
compositionaliteit
o Alle talen hebben klinkers en medeklinkers
o Alle talen kunnen mededelingen, vragen, bevelen etc formuleren
 universalia (maar weinig kenmerken in Alle talen)
 Definitie: wetenschappelijke studie van natuurlijke taal
 Door focus op natuurlijke talen en menselijk gedrag: taalkunde = humane wetenschappen /
menswetenschappen
o Humane wetenschappen: psychologie, filosofie, sociologie, letterkunde, taalkunde
o <-> Positieve wetenschappen (fysica, chemie, …) en (bio)medische wetenschappen
o ATW is net zoals positieve wetenschappen een empirische wetenschap = gebaseerd
op observaties

Grenzen van de taalwetenschap
 Dierentaal?
o Enkel fysieke nabootsing van taal
o Mensapen: geen spraakapparaat + beperkte woordenschat en syntaxis
o Bijendans (vb link pp)

, Taal = typisch menselijk communicatiesysteem
o Ook dieren hebben communicatiesystemen
 Functies: alarmeren, territoriumafbakening, voedsel, sociale hiërarchie etc
 Vb: bijendans, walvisgezang
 SEMIOTIEK = tekenleer (bv dierentaal)
o MAAR geen taalsysteem
 Communicatiesysteem bij dieren, hoe complex ook, missen typische
eigenschappen van een menselijke taal: domein van SEMANTIEK
o Taal is communicatiesysteem, maar communicatiesysteem is niet noodzakelijk een
taal
 Kunsttaal?
o Bv Esperanto (Lejzer Zamenhof, 1887), Formele talen (algebra, chemie)
o Bewust ontworpen talen =/= natuurlijke taal
o Zijn vaak minder aan verandering onderhevig dan natuurlijke talen  kunsttaal
evolueert niet, wordt niet geleerd door kinderen, geen gemeenschapstaal
o Ambiguïteit: 1 op 1 relatie tussen vorm en betekenis <-> natuurlijke taal
 Bv: actie tegen GAS-boete in Mini-Europa
 Eigenschappen van natuurlijke menselijke taal:
o Creatief
 Niet zozeer artistieke creativiteit maar wel vermogen om met beperkte set
van bouwstenen steeds nieuwe zinnen te maken (<->
communicatiesystemen bij dieren)
o Spontaan
 Geen aanleiding nodig om taal te gebruiken (bv small talk) <-> communicatie
bij dieren (bijendans)
o Compositioneel en recursief
 Compositionaliteit: elementen met eigen betekenis worden gecombineerd
tot coherent geheel
 Recursief: mogelijkheid tot inbedding van eenheden
bv: [de hond [van de man [met de hoed]]]
o Arbitrair
 De relatie tussen de vorm en de betekenis van de taaltekens is arbitrair of
willekeurig <-> bijendans: de hoek die gemaakt wordt bij de dans komt
overeen met de hoek zon-korf-voedselbron
 Arbitrair: geluid ‘appel’ stemt overeen met object ‘appel’ <-> uitzondering
onomatopeeën (klanknabootsingen: miauw, kukeleku) en gebarentaal
o Sociaal
 Taal is een vorm van sociale interactie, sociale interactie verloopt vaak dmv
taal  taalgebruik gebonden aan sociale conventies
o Dynamisch
 Taal als middel om over de ervaringswereld te communiceren,
ervaringswereld voortdurend aan verandering onderhevig  natuurlijke taal
past zich aan aan nieuwe eisen vd veranderende ervaringswereld
bv: nieuwe concepten (chatten, surfen) vs in onbruik geraakt (iemand in het
gareel slaan vs in het gareel lopen)
o Niet situatie-gebonden

,  Onafhankelijk van het hier en nu (<-> dieren, kunnen niet in verleden
praten)
 Studieobject van de taalwetenschap
o =/= kunsttalen of formele talen
o =/= communicatiesystemen bij dieren
o = natuurlijke menselijke taal
 Verschillende verschijningsvormen:
 Gesproken / geschreven  geschreven komt altijd na gesproken
taal
 Gebarentalen
 Eindig aantal woorden, oneindig aantal unieke zinnen
 Gesproken vs geschreven systemen
o Schriftsysteem is vrij recente uitvinding (5000j) vs spreken (<10.000j)
o Gesproken vorm in alle opzichten primair t.o.v. geschreven taal (historisch,
taalverwerving, etc.)
o Nog veel talen met een uitsluitend gesproken traditie
 Primitieve talen?
 Elke taal heeft de uitdrukkingsmogelijkheden die het nodig heeft in de
gegeven context
 Gebarentaal
o =/= non-verbale communicatie die gesproken taal begeleidt (co-speech gesture)
o = taalsysteem dat gebruik maakt van de visuele modaliteit
o = taalsysteem met eigen grammatica
o Verschillende (regionaal bepaalde) gebarentalen
 Vlaamse gebarentaal, Nederlandse gebarentaal, Britse gebarentaal, …
o Hogere graad van ICONICITEIT
 Iconiciteit = link tussen teken en wat het betekent, bv wiegend gebaar =
baby

Doelstellingen
 Algemene taalwetenschap
o Theoretische studie van taaluniversalia
o Wetenschappelijke studie van natuurlijke taal
o Ontwikkeling van een METATAAL
 Metataal = taal die gebruikt wordt om over taal te spreken / beschrijven
 Belang van taal (en dus taalwetenschap)
o Wanneer wij mensentalen bestuderen, benaderen we wat men kan noemen ‘de
essentie van mens zijn’, de onderscheidende eigenschappen van de geest, die, zover
we het weten, uniek zijn in de mens (Noam Chomsky 1972)
 Chomsky: bekendste taalkundige
 Hoe essentieel is taal voor de mens?
 Hoe worden wij en taal bepaald?
 Meer te weten komen over taal en mens
 Doelstellingen van algemene taalwetenschap
o Verwerven van inzicht in de algemene principes en regels die aan natuurlijke taal ten
grondslag liggen
 Generaliseren, verklaren en voorspellen

,  Ontwikkeling van een algemene taaltheorie
o Algemene taalwetenschap = algemeen grondslagenveld voor meer gespecialiseerde
vormen van taalstudie
 Studie van 1 specifieke taal
 Deelgebieden en interdisciplinaire onderzoeksvelden

Methode
 Methode van de algemene taalwetenschap = methode van de empirische wetenschappen:
HYPOTHETISCH-DEDUCTIEVE METHODE
o 1) materiaalverzameling en feitenobservatie
o 2) hypothesevorming: op basis van regelmaat in
data
o 3) afleiden van voorspellingen (deductie)
o 4) toetsing van de afgeleide voorspelling
(falsificatie)

 THEORIE = samenhangend geheel van
hypothesen

Invalshoeken
 Breed domein met verschillende invalshoeken
 Descriptief vs prescriptief
o Descriptief: beschrijving van alle systematische varianten van een taal (standaard &
dialecten) zonder waardeoordeel  =/= juist of fout, gewoon beschrijven
 Bv: dat huis is goed koper dan/als dit appartement
o Prescriptief: grammatica die voorschrijft welke vormen correct zijn en welke niet
(conservatief-puristisch)
 Dat huis is goedkoper dan / *als dit appartement
 Synchroon vs diachroon
o Synchroon: beschrijving van een taal op een bepaald punt in de tijd
o Diachroon: (ook wel historische grammatica) beschrijft de historische ontwikkeling
van een taal
 Dimensies van taalstructuur en taalgebruik
o TEKST: Dit is het inleidende college van Algemene Taalwetenschap. De bedoeling van
het college is de studenten vertrouwd te maken met basisbegrippen en
standaardtheorieën.
o SYNTAX/ZIN: Dit is het inleidende college van Algemene Taalwetenschap. //
De bedoeling van het college is de studenten vertrouwd te maken met
basisbegrippen en standaardtheorieën. //
o LEXICON/WOORDEN: Dit / is / het / inleidende / college / van / Algemene /
Taalwetenschap /
o INDIVIDUELE WOORDEN: in-leid-en-d-e
o KLANKEN/FONETISCH: In’lεIdəndə