KLINISCHE BIOLOGISCHE
PSYCHOLOGIE
Academiejaar 2024-2025
Evaluatie:
• HOC (50%) - WPO (50%)
• Examen: MPC met verhoogde censuur
• Deelname aan beide studiedelen is verplicht
• Je dient niet op elk individueel onderdeel geslaagd te zijn, wel
op het totaal.
• Overdracht deelcijfers (vanaf 10/20) gebeurt automatisch
Jana Vanhoof
,Inhoud
Psychofysiologische regulatie en de huid als sociaal orgaan ........................................................... 2
Eetstoornissen ........................................................................................................................... 19
Ziekte van Parkinson en gerelateerde stoornissen ........................................................................ 29
Neurobiologie van Autisme en ADHD ........................................................................................... 45
PDF neurobiologie van Autisme en ADHD .................................................................................... 52
Non-invasieve hersenstimulatie en klinische toepassingen .......................................................... 57
Depressieve stoornis .................................................................................................................. 73
,Psychofysiologische regulatie en de huid
als sociaal orgaan
Inleiding
(Psychofysiologische) zelfregulatie en touch
Dit zijn 2 transdiagnostische factoren die met elkaar verbonden zijn en een rol spelen in ons
functioneren.
Dit hoofdstuk wordt bekeken vanuit verschillende hoeken:
• Psychofysiologie
• Evolutionaire perspectief
• Ontwikkelingspsychologie
• Sociale psychologie/systemisch perspectief
Autonomic nervous system
Sympathisch zenuwstelsel zorgt voor activatie van ons systeem ➔ fight/flight
Het parasympathisch zenuwstelsel dient om tot rust te komen en kalmeren
Neurologisch gezien hebben we in totaal 12 hersenzenuwen. De 10e is de vagus nerve X. Deze zorgt
voor de parasympathische regulatie en het autonoom functioneren.
Psychofysiologie
Belang van een integratief, holistisch kader op psychologisch functioneren: CNS-ANS
• Holistisch beeld
• Gevoelens, gedachten, gedrag – volledig lichamelijk functioneren
• Mind-body perspectief
En dat perspectief staat centraal in de psychofysiologie (= de studie van de relatie tussen
psychologische en fysiologische gebeurtenissen, waarbij de focus echt vooral ligt op het ANS, meer
dan op puur enkel het CZS.)
➔ Je kan het autonoom functioneren nooit loskoppelen van ons centraal functioneren. Die
holistische kijk op psychologisch functioneren staat centraal in de neuroviscerale
integratiemodellen = mind body perspectief
Neuroviscerale integratiemodellen zien ANS als de link tussen psychologie & fysiologie!
,Het belang van ANS in psychofysiologie
ANS = link tussen psychologie & fysiologie
= aanpassingsmechanisme aan onze veranderende omgeving
Integratieve fysiologie i.p.v. hyperspecialisatie ➔ geen afzonderlijke
beschrijving van hart en ademhaling, SNS & PZS, cortico & subcortico, …
Verband tussen CNS & ANS belangrijker dan voorheen gedacht
CNS = hersenen & ruggenmerg
Perifeer NS = autonoom & somatosensorisch
De best bestudeerde functie van het ANS = de stress-respons
➔ De beschrijving van de stress-respons leert ons veel over het functioneren van het ANS
Homeostase (stabiliteit door Constante milieu/hetzelfde Bv. zweten om lichaam af te
gelijkheid, terugkeren naar niveau intern behouden; koelen wanneer je het warm
vast evenwicht) terugkeren naar de baseline; hebt
een stabiele interne toestand
handhaven
Versus
Allostase (stabiliteit door Recenter idee; bereiken van Bv. hartslag past zich aan de
verandering, flexibel dat evenwicht is een metabole vereisten van je
aanpassen aan veranderende dynamisch proces → lichaam aan (anders in rust
omstandigheden) veronderstelt een dynamische dan tijdens het lopen)
regulatie
• Stress laat ons toe ons aan te passen aan veranderende omstandigheden
o In psychologie: Om goed psychisch te functioneren moet je ook flexibel kunnen zijn.
Wanneer je reacties verstarren en rigide worden (angst, depressie), kan dit leiden tot
een pathologie.
o Het gaat dus over zowel zelfregulatie (ANS) als adaptief gedrag (psychologie).
(emotieregulatie)
• Belang van dynamische regulatie
Stressor Elke factor die de allostatische balans verstoort (en vereist dan aanpassing!): de
metabole vereisten van het lichaam veranderen, er moet een nieuw evenwicht
gevonden worden (bv. ademhaling versnelt, zweten).
➔ Acute vs. Chronische stress
De stressrespons
Hoe reageert ons lichaam om aan de veranderende eisen van de omgeving te voldoen?
Wanneer we in contact komen met een stressor, en ons lichaam moet zich aanpassen, dan zijn er 2
dingen die belangrijk zijn:
1. De reactie die zich situeert in de HPA-as, en leidt tot de secretie van cortisol in de bijnieren
2. De rol van de prefrontale cortex: die is verantwoordelijk voor cognitieve controle,
emotieregulatie, en impulsbeheersing. De PFC reguleert ook de amygdala, die belangrijk is
bij angst en dreigingsdetectie. Dus er zijn connecties tussen de hogere, corticale structuren,
en de subcorticale structuren.
Bij chronische stress kan de PFC het niet winnen en blijven de subcorticale delen actief (dierlijke
delen)
,Link tussen beide? Bij langdurige blootstelling aan cortisol heb je een verlies aan synapsen en
neurale connecties
Locus coeruleus secreteert noradrenaline: belangrijk voor arousal, aandacht. Deel van het PNS.
Wordt geactiveerd door de hypothalamus. Wordt door de negatieve feedbackloop en cortisol
geremd.
Therapie-toepassing: window of tolerance
Illustreert het bereik van onze fysiologische en
emotionele arousal waarbinnen je “optimaal”
functioneert
Chronische stress beschadigt onze PFC, waardoor ons
window verkleint en we daar sneller buiten stappen
Binnen het window = goede balans tussen PNS en SNS
Hyper- en hypo-arousal = subcorticale activiteit is verhoogd. Hypo vaak na een lange periode van
stress, extreme vagale activatie.
➔ In beide gevallen is PFC niet voldoende aan het reguleren
Neuroviscerale integratie
Neuroviscerale integratie: CNS – ANS connectie
Belangrijk verschil tussen corticale en subcorticale
structuren binnen CNS.
Cortico-centrische visie = subcorticale zien “als slaaf” van
de corticale. Alsof we alles beredeneerd en uit vrije wil doen.
Dat is niet zo! Die subcorticale processen kunnen ook
dirigent zijn van de corticale processen, en de corticale
informatieverwerking en –ontwikkeling ondersteunen.
Move away from a “cortico-centric” perspective on brain function
Geen hiërarchie, maar dynamisch systeem
• Bottom-up & top-down
• Feedback!
Het is geen hiërarchisch model (zowel cortico-subcortico als CNS-ANS): al die structuren werken zowel bottom-up
als top-down en wisselen informatie met elkaar uit; het is een geïntegreerd geheel; feedbacksysteem.
, En het CNS?
Cognitive neuroscience of human social behaviour
• Subcorticale structuren meer aan het werk dan eerder gedacht: ze ondersteunen corticale
functies
• Subcorticale routes werken als precursor voor het vastleggen van de corticale regio’s in het
volwassen sociale brein
e.g., subcortical face processing (Johnson, 2005)
• Baby’s aangetrokken tot gezichten (bottom-up gereguleerd)
• Volwassenen: subcorticale processen ondersteunen het corticale functioneren (bv.
stimuleert of inhibeert de cortex om verder oordeel te vellen)
Die subcorticale activatie hebben we dus echt nodig als sturing en ondersteuning van de corticale;
en dat is ook belangrijk voor de ontwikkeling van sociale vaardigheden. Dus het zaadje tot sociaal-
zijn is in ieder van ons geplant, maar die heeft wel de juiste voeding nodig.
Bv. gesprek voeren met of zonder oogcontact is veel geïntegreerder (oogcontact is iets subcortico-
gestuurd); is het verschil tussen subcorti en corti
Subcortical face processing = e.g., emotionele expressie (amygdala)
Cortical face processing = e.g., identificatie (FFA), intenties interpreteren (PFC)
De ontogenese (ontwikkeling van het individu) volgt de fylogenese (evolutionaire ontwikkeling van
de soort)
The social brain
Social brain hypothesis (Dunbar, 1998)
• Onze evolutionaire kracht als mens
• Hechting
• Belang van zintuigen
“Vroege interacties dienen als basis voor het verankeren van onze ontogenetische wortels van
gehechtheid door verbindingen te creëren tussen ons subcorticaal en corticaal prefrontaal brein”
• In rust is ons sociale brein network by default actief: predispositie tot interpretatie van de
wereld als sociaal
• We are meant to be social, it’s in our nature
We zijn dus biologisch gepredisponeerd om automatisch aangetrokken te zijn tot bepaalde prikkels
die eigen zijn aan socialiteit: de melodische stem van onze ouders, de warmte van onze ouders die
ons kalmeert en reguleert, de aanraking die we ontvangen… En vroeg in het leven passeren die ons
bewustzijn nog niet echt – die bottom-up, subcorticale invloeden primeren dan. En geleidelijk aan
zullen die verbindingen subcortico-cortico beginnen ontwikkelen.
PSYCHOLOGIE
Academiejaar 2024-2025
Evaluatie:
• HOC (50%) - WPO (50%)
• Examen: MPC met verhoogde censuur
• Deelname aan beide studiedelen is verplicht
• Je dient niet op elk individueel onderdeel geslaagd te zijn, wel
op het totaal.
• Overdracht deelcijfers (vanaf 10/20) gebeurt automatisch
Jana Vanhoof
,Inhoud
Psychofysiologische regulatie en de huid als sociaal orgaan ........................................................... 2
Eetstoornissen ........................................................................................................................... 19
Ziekte van Parkinson en gerelateerde stoornissen ........................................................................ 29
Neurobiologie van Autisme en ADHD ........................................................................................... 45
PDF neurobiologie van Autisme en ADHD .................................................................................... 52
Non-invasieve hersenstimulatie en klinische toepassingen .......................................................... 57
Depressieve stoornis .................................................................................................................. 73
,Psychofysiologische regulatie en de huid
als sociaal orgaan
Inleiding
(Psychofysiologische) zelfregulatie en touch
Dit zijn 2 transdiagnostische factoren die met elkaar verbonden zijn en een rol spelen in ons
functioneren.
Dit hoofdstuk wordt bekeken vanuit verschillende hoeken:
• Psychofysiologie
• Evolutionaire perspectief
• Ontwikkelingspsychologie
• Sociale psychologie/systemisch perspectief
Autonomic nervous system
Sympathisch zenuwstelsel zorgt voor activatie van ons systeem ➔ fight/flight
Het parasympathisch zenuwstelsel dient om tot rust te komen en kalmeren
Neurologisch gezien hebben we in totaal 12 hersenzenuwen. De 10e is de vagus nerve X. Deze zorgt
voor de parasympathische regulatie en het autonoom functioneren.
Psychofysiologie
Belang van een integratief, holistisch kader op psychologisch functioneren: CNS-ANS
• Holistisch beeld
• Gevoelens, gedachten, gedrag – volledig lichamelijk functioneren
• Mind-body perspectief
En dat perspectief staat centraal in de psychofysiologie (= de studie van de relatie tussen
psychologische en fysiologische gebeurtenissen, waarbij de focus echt vooral ligt op het ANS, meer
dan op puur enkel het CZS.)
➔ Je kan het autonoom functioneren nooit loskoppelen van ons centraal functioneren. Die
holistische kijk op psychologisch functioneren staat centraal in de neuroviscerale
integratiemodellen = mind body perspectief
Neuroviscerale integratiemodellen zien ANS als de link tussen psychologie & fysiologie!
,Het belang van ANS in psychofysiologie
ANS = link tussen psychologie & fysiologie
= aanpassingsmechanisme aan onze veranderende omgeving
Integratieve fysiologie i.p.v. hyperspecialisatie ➔ geen afzonderlijke
beschrijving van hart en ademhaling, SNS & PZS, cortico & subcortico, …
Verband tussen CNS & ANS belangrijker dan voorheen gedacht
CNS = hersenen & ruggenmerg
Perifeer NS = autonoom & somatosensorisch
De best bestudeerde functie van het ANS = de stress-respons
➔ De beschrijving van de stress-respons leert ons veel over het functioneren van het ANS
Homeostase (stabiliteit door Constante milieu/hetzelfde Bv. zweten om lichaam af te
gelijkheid, terugkeren naar niveau intern behouden; koelen wanneer je het warm
vast evenwicht) terugkeren naar de baseline; hebt
een stabiele interne toestand
handhaven
Versus
Allostase (stabiliteit door Recenter idee; bereiken van Bv. hartslag past zich aan de
verandering, flexibel dat evenwicht is een metabole vereisten van je
aanpassen aan veranderende dynamisch proces → lichaam aan (anders in rust
omstandigheden) veronderstelt een dynamische dan tijdens het lopen)
regulatie
• Stress laat ons toe ons aan te passen aan veranderende omstandigheden
o In psychologie: Om goed psychisch te functioneren moet je ook flexibel kunnen zijn.
Wanneer je reacties verstarren en rigide worden (angst, depressie), kan dit leiden tot
een pathologie.
o Het gaat dus over zowel zelfregulatie (ANS) als adaptief gedrag (psychologie).
(emotieregulatie)
• Belang van dynamische regulatie
Stressor Elke factor die de allostatische balans verstoort (en vereist dan aanpassing!): de
metabole vereisten van het lichaam veranderen, er moet een nieuw evenwicht
gevonden worden (bv. ademhaling versnelt, zweten).
➔ Acute vs. Chronische stress
De stressrespons
Hoe reageert ons lichaam om aan de veranderende eisen van de omgeving te voldoen?
Wanneer we in contact komen met een stressor, en ons lichaam moet zich aanpassen, dan zijn er 2
dingen die belangrijk zijn:
1. De reactie die zich situeert in de HPA-as, en leidt tot de secretie van cortisol in de bijnieren
2. De rol van de prefrontale cortex: die is verantwoordelijk voor cognitieve controle,
emotieregulatie, en impulsbeheersing. De PFC reguleert ook de amygdala, die belangrijk is
bij angst en dreigingsdetectie. Dus er zijn connecties tussen de hogere, corticale structuren,
en de subcorticale structuren.
Bij chronische stress kan de PFC het niet winnen en blijven de subcorticale delen actief (dierlijke
delen)
,Link tussen beide? Bij langdurige blootstelling aan cortisol heb je een verlies aan synapsen en
neurale connecties
Locus coeruleus secreteert noradrenaline: belangrijk voor arousal, aandacht. Deel van het PNS.
Wordt geactiveerd door de hypothalamus. Wordt door de negatieve feedbackloop en cortisol
geremd.
Therapie-toepassing: window of tolerance
Illustreert het bereik van onze fysiologische en
emotionele arousal waarbinnen je “optimaal”
functioneert
Chronische stress beschadigt onze PFC, waardoor ons
window verkleint en we daar sneller buiten stappen
Binnen het window = goede balans tussen PNS en SNS
Hyper- en hypo-arousal = subcorticale activiteit is verhoogd. Hypo vaak na een lange periode van
stress, extreme vagale activatie.
➔ In beide gevallen is PFC niet voldoende aan het reguleren
Neuroviscerale integratie
Neuroviscerale integratie: CNS – ANS connectie
Belangrijk verschil tussen corticale en subcorticale
structuren binnen CNS.
Cortico-centrische visie = subcorticale zien “als slaaf” van
de corticale. Alsof we alles beredeneerd en uit vrije wil doen.
Dat is niet zo! Die subcorticale processen kunnen ook
dirigent zijn van de corticale processen, en de corticale
informatieverwerking en –ontwikkeling ondersteunen.
Move away from a “cortico-centric” perspective on brain function
Geen hiërarchie, maar dynamisch systeem
• Bottom-up & top-down
• Feedback!
Het is geen hiërarchisch model (zowel cortico-subcortico als CNS-ANS): al die structuren werken zowel bottom-up
als top-down en wisselen informatie met elkaar uit; het is een geïntegreerd geheel; feedbacksysteem.
, En het CNS?
Cognitive neuroscience of human social behaviour
• Subcorticale structuren meer aan het werk dan eerder gedacht: ze ondersteunen corticale
functies
• Subcorticale routes werken als precursor voor het vastleggen van de corticale regio’s in het
volwassen sociale brein
e.g., subcortical face processing (Johnson, 2005)
• Baby’s aangetrokken tot gezichten (bottom-up gereguleerd)
• Volwassenen: subcorticale processen ondersteunen het corticale functioneren (bv.
stimuleert of inhibeert de cortex om verder oordeel te vellen)
Die subcorticale activatie hebben we dus echt nodig als sturing en ondersteuning van de corticale;
en dat is ook belangrijk voor de ontwikkeling van sociale vaardigheden. Dus het zaadje tot sociaal-
zijn is in ieder van ons geplant, maar die heeft wel de juiste voeding nodig.
Bv. gesprek voeren met of zonder oogcontact is veel geïntegreerder (oogcontact is iets subcortico-
gestuurd); is het verschil tussen subcorti en corti
Subcortical face processing = e.g., emotionele expressie (amygdala)
Cortical face processing = e.g., identificatie (FFA), intenties interpreteren (PFC)
De ontogenese (ontwikkeling van het individu) volgt de fylogenese (evolutionaire ontwikkeling van
de soort)
The social brain
Social brain hypothesis (Dunbar, 1998)
• Onze evolutionaire kracht als mens
• Hechting
• Belang van zintuigen
“Vroege interacties dienen als basis voor het verankeren van onze ontogenetische wortels van
gehechtheid door verbindingen te creëren tussen ons subcorticaal en corticaal prefrontaal brein”
• In rust is ons sociale brein network by default actief: predispositie tot interpretatie van de
wereld als sociaal
• We are meant to be social, it’s in our nature
We zijn dus biologisch gepredisponeerd om automatisch aangetrokken te zijn tot bepaalde prikkels
die eigen zijn aan socialiteit: de melodische stem van onze ouders, de warmte van onze ouders die
ons kalmeert en reguleert, de aanraking die we ontvangen… En vroeg in het leven passeren die ons
bewustzijn nog niet echt – die bottom-up, subcorticale invloeden primeren dan. En geleidelijk aan
zullen die verbindingen subcortico-cortico beginnen ontwikkelen.
