Samenvatting Immunologie en
Immunofarmaca
,Inhoudsopgave
Samenvatting Immunologie en Immunofarmaca ............................................................................................. 1
I. Hoofdstuk 1: Inleiding en basisconcepten ............................................................................................ 4
II. Hoofdstuk 2: Het aangeboren versus het adaptief immuunsysteem .................................................... 6
III. Hoofdstuk 3: De lymfoïede organen en Cellen van het immuunsysteem ............................................. 8
1. Algemeen ........................................................................................................................................... 8
2. De lymfoïde organen .......................................................................................................................... 9
3. Cellen die deel uitmaken van het immuunsysteem en hun karakteristieken .................................... 10
a. B-cellen ................................................................................................................................................ 10
b. T-cellen ................................................................................................................................................ 10
c. Natural Killer (NK) cellen ..................................................................................................................... 12
d. Monocyten (MΦ) ................................................................................................................................. 13
e. Macrofagen ......................................................................................................................................... 13
f. Dendritische cellen DC ......................................................................................................................... 13
g. Neutrofielen ........................................................................................................................................ 13
h. Eosinofielen, basofielen, mastcellen,…................................................................................................ 13
IV. Hoofdstuk 4: Het MHC-complex......................................................................................................... 14
1. MHC klasse I ..................................................................................................................................... 15
2. MHC klasse II .................................................................................................................................... 17
3. MHC restrictie ................................................................................................................................... 19
4. Polygenie en polymorfisme bij MHC ................................................................................................. 20
5. De rol van MHC in rejectie na transplantatie – ‘histocompatibiliteit’ ................................................ 21
V. Hoofdstuk 5: Diversiteit in het immuunsysteem ................................................................................ 23
1. Generatie van diversiteit in immunoglobines (B-cellen).................................................................... 24
a. Somatische recombinatie .................................................................................................................... 25
b. Junctionele diversiteit.......................................................................................................................... 26
c. Somatische hypermutaties .................................................................................................................. 27
2. Generatie van T-cel receptor diversiteit ............................................................................................ 27
a. Somatische recombinatie en junctionele diversiteit ........................................................................... 28
b. Totale diversiteit .................................................................................................................................. 29
VI. Hoofdstuk 6: De adaptieve immuunrespons ...................................................................................... 30
1. Cellulaire immuniteit/ T-cel gemedieerde immuniteit ...................................................................... 30
a. STAP 1: ontwikkeling ........................................................................................................................... 31
b. STAP 2: selectie .................................................................................................................................... 31
c. STAP 3: activatie .................................................................................................................................. 32
d. STAP 4: proliferatie/differentiatie en migratie .................................................................................... 33
2. Humorale immuniteit/ B- cel gemedieerde immuniteit .................................................................... 36
a. STAP 1: ontwikkeling ........................................................................................................................... 37
2
, b. STAP 2: selectie .................................................................................................................................... 37
c. STAP 3: activatie .................................................................................................................................. 38
d. STAP 4: proliferatie/differentiatie en migratie .................................................................................... 40
e. Functies van antilichamen geproduceerd tijdens de humorale immuunrespons ............................... 42
VII. Hoofdstuk 7: Overgevoeligheid, auto-immuniteit, immuundeficiëntie, anti-tumorale immuniteit .... 44
1. Overgevoeligheid/hypersensitiviteit ................................................................................................. 44
a. Type I overgevoeligheid = allergie ....................................................................................................... 44
b. Type II overgevoeligheid ...................................................................................................................... 46
c. Type II overgevoeligheid ...................................................................................................................... 46
d. Type IV overgevoeligheid .................................................................................................................... 46
2. Auto-immuniteit ............................................................................................................................... 47
3. Immuundeficiëntie ........................................................................................................................... 49
a. Primaire immuundeficiëntie ................................................................................................................ 49
b. Secundaire/iatrogene immuundeficiëntie........................................................................................... 50
4. Anti-tumorale immuniteit ................................................................................................................. 51
a. Tumorrejectie ...................................................................................................................................... 51
b. Perifere activatie van CD8 Tc-cellen door viraal geïnfecteerde cellen en ‘veranderde’ lichaamscellen
(o.a. tumorcellen) (MHC I) ............................................................................................................................ 52
c. Sommige tumorcellen verliezen expressie van MHC I moleculen: activatie NK cellen. ...................... 52
d. Tumorcellen kunnen ontsnappen aan rejectie .................................................................................... 53
VIII. Hoofdstuk 8: Manipulatie van de immuunrespons ............................................................................ 54
1. Extrinsieke regulatie van auto-immuunresponsen ............................................................................ 54
a. Klassieke immunosuppressiva ............................................................................................................. 54
b. Therapeutisch gebruik van monoklonale antilichamen tegen auto-immuniteit ................................. 54
2. Manipulatie van de immuunrespons in afweer tegen tumoren ........................................................ 55
a. Therapeutisch gebruik van monoklonale antilichamen in antitumorale therapie .............................. 55
3. Vaccinatie: manipulatie van de immuunrespons tegen infectie ........................................................ 58
a. Vaccin design in functie van immuunrespons ..................................................................................... 58
b. Types vaccins ....................................................................................................................................... 58
c. Factoren bepalend voor immunogeniciteit ......................................................................................... 63
d. Alternatieve methodes voor toediening van vaccins (naaldvrij) ......................................................... 63
4. Problemen met immunogeniciteit bij therapeutisch gebruik van antilichamen en recombinante
eiwitten (biotherapeutica) ......................................................................................................................... 64
a. Waarschijnlijkheid van optreden van immuunresponsen tegen biotherapeutica .............................. 64
b. Effect van ontwikkeling van ATA tegen biotherapeutica ..................................................................... 64
3
, I. Hoofdstuk 1: Inleiding en basisconcepten
Immunologie = leer van het immuunsysteem. Het afweersysteem moet in staat zijn om ‘vreemd’ (non-
self) te onderscheiden van ‘lichaamseigen’ (self).
Antigen (Ag) = molecule die immuunsysteem kan stimuleren
Eigenschappen:
- Antigenisch vermogen: specifieke interactie kunnen aangaan met antilichamen (AL) of TCR
- Immunogeen vermogen: induceren van een specifieke immuunrespons, waardoor
immuunproducten worden gevormd (antilichamen en effector T-lymocyten)
- Epitoop: antigenisch determinant, deel dat specifiek herkend wordt door immuunsysteem,
kort (5-8 ANZ, 1-6 monosacchariden). 1 epitoop wordt herkend door 1 AL. Een Ag kan 1 epitoop
hebben = univalent of meerdere epitopen hebben = multivalent. Deze epitopen kunnen
identiek of verschillend zijn, de meerderheid van de Ag is multivalent. Het immuunsysteem zal
na contact met een multivalent Ag verschillende immuunproducten vormen tegen deze
verschillende epitopen.
- Kunnen bestaan uit proteïnen (goed immunogeen) , polysachariden (goed immunogeen),
nucleïnezuren (zwak immunogeen) of lipiden (niet immunogeen)
- T- cel independente antigenen: geen T cellen nodig voor stimulatie aanmaak AL via B cellen.
vb polysachariden. Polyklonale activatie* van B cellen, en weerstand aan degradatie (ze
kunnen meestal voor langere periodes circuleren en het immuunsyteem blijven stimuleren).
Geel = AL herkent het epitoop van het Ag (zwart). Geeft 1e signaal.
Meerdere keren zelfde epitoop = herhalend = typisch voor
polysachariden.
Groen = Tol like receptor (TLR) = soort veiligheidssysteem. Herkent
typisch een klasse (is dus minder specifiek). Wordt ook herkend
door Ag, geeft 2e signaal
Beide signalen zijn nodig voor activatie B-cel.
- * Polyklonale activatie = dit zijn antigenen die verschillende B-cel klones kunnen activeren. Dit
is afhankelijk van de hoeveelheid Ag in het lichaam. Normale situatie: 1 soort B-cel herkent 1
soort Ag → binding → signaal 1 → TLR bindt → signaal 2 → activatie B-cel = monoklonale
activatie
De TLR is echter minder specifiek dan de AL, en komt voor op meerdere klones B-cellen. Bij
een grote hoeveelheid Ag is het mogelijk dat een andere klone B-cel ook wordt geactiveerd,
doordat de TLR een 2e signaal kan produceren zonder het 1e signaal (of dus zonder de binding
van de B-cell aan het Ag).
Hierdoor worden andere klones B-cellen (onnodig) geactiveerd, en dus ook verschillende AL
aangemaakt. Dit kan leiden tot een gevaarlijke immuunrespons.
4
Immunofarmaca
,Inhoudsopgave
Samenvatting Immunologie en Immunofarmaca ............................................................................................. 1
I. Hoofdstuk 1: Inleiding en basisconcepten ............................................................................................ 4
II. Hoofdstuk 2: Het aangeboren versus het adaptief immuunsysteem .................................................... 6
III. Hoofdstuk 3: De lymfoïede organen en Cellen van het immuunsysteem ............................................. 8
1. Algemeen ........................................................................................................................................... 8
2. De lymfoïde organen .......................................................................................................................... 9
3. Cellen die deel uitmaken van het immuunsysteem en hun karakteristieken .................................... 10
a. B-cellen ................................................................................................................................................ 10
b. T-cellen ................................................................................................................................................ 10
c. Natural Killer (NK) cellen ..................................................................................................................... 12
d. Monocyten (MΦ) ................................................................................................................................. 13
e. Macrofagen ......................................................................................................................................... 13
f. Dendritische cellen DC ......................................................................................................................... 13
g. Neutrofielen ........................................................................................................................................ 13
h. Eosinofielen, basofielen, mastcellen,…................................................................................................ 13
IV. Hoofdstuk 4: Het MHC-complex......................................................................................................... 14
1. MHC klasse I ..................................................................................................................................... 15
2. MHC klasse II .................................................................................................................................... 17
3. MHC restrictie ................................................................................................................................... 19
4. Polygenie en polymorfisme bij MHC ................................................................................................. 20
5. De rol van MHC in rejectie na transplantatie – ‘histocompatibiliteit’ ................................................ 21
V. Hoofdstuk 5: Diversiteit in het immuunsysteem ................................................................................ 23
1. Generatie van diversiteit in immunoglobines (B-cellen).................................................................... 24
a. Somatische recombinatie .................................................................................................................... 25
b. Junctionele diversiteit.......................................................................................................................... 26
c. Somatische hypermutaties .................................................................................................................. 27
2. Generatie van T-cel receptor diversiteit ............................................................................................ 27
a. Somatische recombinatie en junctionele diversiteit ........................................................................... 28
b. Totale diversiteit .................................................................................................................................. 29
VI. Hoofdstuk 6: De adaptieve immuunrespons ...................................................................................... 30
1. Cellulaire immuniteit/ T-cel gemedieerde immuniteit ...................................................................... 30
a. STAP 1: ontwikkeling ........................................................................................................................... 31
b. STAP 2: selectie .................................................................................................................................... 31
c. STAP 3: activatie .................................................................................................................................. 32
d. STAP 4: proliferatie/differentiatie en migratie .................................................................................... 33
2. Humorale immuniteit/ B- cel gemedieerde immuniteit .................................................................... 36
a. STAP 1: ontwikkeling ........................................................................................................................... 37
2
, b. STAP 2: selectie .................................................................................................................................... 37
c. STAP 3: activatie .................................................................................................................................. 38
d. STAP 4: proliferatie/differentiatie en migratie .................................................................................... 40
e. Functies van antilichamen geproduceerd tijdens de humorale immuunrespons ............................... 42
VII. Hoofdstuk 7: Overgevoeligheid, auto-immuniteit, immuundeficiëntie, anti-tumorale immuniteit .... 44
1. Overgevoeligheid/hypersensitiviteit ................................................................................................. 44
a. Type I overgevoeligheid = allergie ....................................................................................................... 44
b. Type II overgevoeligheid ...................................................................................................................... 46
c. Type II overgevoeligheid ...................................................................................................................... 46
d. Type IV overgevoeligheid .................................................................................................................... 46
2. Auto-immuniteit ............................................................................................................................... 47
3. Immuundeficiëntie ........................................................................................................................... 49
a. Primaire immuundeficiëntie ................................................................................................................ 49
b. Secundaire/iatrogene immuundeficiëntie........................................................................................... 50
4. Anti-tumorale immuniteit ................................................................................................................. 51
a. Tumorrejectie ...................................................................................................................................... 51
b. Perifere activatie van CD8 Tc-cellen door viraal geïnfecteerde cellen en ‘veranderde’ lichaamscellen
(o.a. tumorcellen) (MHC I) ............................................................................................................................ 52
c. Sommige tumorcellen verliezen expressie van MHC I moleculen: activatie NK cellen. ...................... 52
d. Tumorcellen kunnen ontsnappen aan rejectie .................................................................................... 53
VIII. Hoofdstuk 8: Manipulatie van de immuunrespons ............................................................................ 54
1. Extrinsieke regulatie van auto-immuunresponsen ............................................................................ 54
a. Klassieke immunosuppressiva ............................................................................................................. 54
b. Therapeutisch gebruik van monoklonale antilichamen tegen auto-immuniteit ................................. 54
2. Manipulatie van de immuunrespons in afweer tegen tumoren ........................................................ 55
a. Therapeutisch gebruik van monoklonale antilichamen in antitumorale therapie .............................. 55
3. Vaccinatie: manipulatie van de immuunrespons tegen infectie ........................................................ 58
a. Vaccin design in functie van immuunrespons ..................................................................................... 58
b. Types vaccins ....................................................................................................................................... 58
c. Factoren bepalend voor immunogeniciteit ......................................................................................... 63
d. Alternatieve methodes voor toediening van vaccins (naaldvrij) ......................................................... 63
4. Problemen met immunogeniciteit bij therapeutisch gebruik van antilichamen en recombinante
eiwitten (biotherapeutica) ......................................................................................................................... 64
a. Waarschijnlijkheid van optreden van immuunresponsen tegen biotherapeutica .............................. 64
b. Effect van ontwikkeling van ATA tegen biotherapeutica ..................................................................... 64
3
, I. Hoofdstuk 1: Inleiding en basisconcepten
Immunologie = leer van het immuunsysteem. Het afweersysteem moet in staat zijn om ‘vreemd’ (non-
self) te onderscheiden van ‘lichaamseigen’ (self).
Antigen (Ag) = molecule die immuunsysteem kan stimuleren
Eigenschappen:
- Antigenisch vermogen: specifieke interactie kunnen aangaan met antilichamen (AL) of TCR
- Immunogeen vermogen: induceren van een specifieke immuunrespons, waardoor
immuunproducten worden gevormd (antilichamen en effector T-lymocyten)
- Epitoop: antigenisch determinant, deel dat specifiek herkend wordt door immuunsysteem,
kort (5-8 ANZ, 1-6 monosacchariden). 1 epitoop wordt herkend door 1 AL. Een Ag kan 1 epitoop
hebben = univalent of meerdere epitopen hebben = multivalent. Deze epitopen kunnen
identiek of verschillend zijn, de meerderheid van de Ag is multivalent. Het immuunsysteem zal
na contact met een multivalent Ag verschillende immuunproducten vormen tegen deze
verschillende epitopen.
- Kunnen bestaan uit proteïnen (goed immunogeen) , polysachariden (goed immunogeen),
nucleïnezuren (zwak immunogeen) of lipiden (niet immunogeen)
- T- cel independente antigenen: geen T cellen nodig voor stimulatie aanmaak AL via B cellen.
vb polysachariden. Polyklonale activatie* van B cellen, en weerstand aan degradatie (ze
kunnen meestal voor langere periodes circuleren en het immuunsyteem blijven stimuleren).
Geel = AL herkent het epitoop van het Ag (zwart). Geeft 1e signaal.
Meerdere keren zelfde epitoop = herhalend = typisch voor
polysachariden.
Groen = Tol like receptor (TLR) = soort veiligheidssysteem. Herkent
typisch een klasse (is dus minder specifiek). Wordt ook herkend
door Ag, geeft 2e signaal
Beide signalen zijn nodig voor activatie B-cel.
- * Polyklonale activatie = dit zijn antigenen die verschillende B-cel klones kunnen activeren. Dit
is afhankelijk van de hoeveelheid Ag in het lichaam. Normale situatie: 1 soort B-cel herkent 1
soort Ag → binding → signaal 1 → TLR bindt → signaal 2 → activatie B-cel = monoklonale
activatie
De TLR is echter minder specifiek dan de AL, en komt voor op meerdere klones B-cellen. Bij
een grote hoeveelheid Ag is het mogelijk dat een andere klone B-cel ook wordt geactiveerd,
doordat de TLR een 2e signaal kan produceren zonder het 1e signaal (of dus zonder de binding
van de B-cell aan het Ag).
Hierdoor worden andere klones B-cellen (onnodig) geactiveerd, en dus ook verschillende AL
aangemaakt. Dit kan leiden tot een gevaarlijke immuunrespons.
4
