LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Inhoud
Inleiding.............................................................................................................................. 7
Doelstellingen en begrippen............................................................................................7
Oriëntatie op de levenslooppsychologie..........................................................................7
Een definitie van levenslooppsychologie......................................................................7
Wat is ontwikkeling?..................................................................................................... 7
Actuele vraagstukken en onderwerpen in de levenslooppsychologie...........................8
Het levensloop perspectief: uitgangspunten..............................................................11
De reikwijdte van het vakgebied...................................................................................13
Ontwikkelingsfasen- en domeinen..............................................................................13
Theoretische perspectieven........................................................................................ 14
Prenatale ontwikkeling...................................................................................................... 15
Filmpje........................................................................................................................... 15
Prenatale groei en verandering.....................................................................................16
Bevruchting: het moment van de conceptie...............................................................16
De stadia van de prenatale ontwikkeling....................................................................16
Miskraam.................................................................................................................... 20
Fertiliteitsproblemen: alternatieve routes naar een zwangerschap............................20
Prenatale diagnostiek en genetische advisering............................................................21
Technieken om de foetale ontwikkeling te volgen......................................................21
Begeleiding................................................................................................................. 24
Prenatale omgevingsinvloeden...................................................................................25
Accenten voor begeleiding......................................................................................... 28
De geboorte en pasgeborene........................................................................................... 29
De geboorte................................................................................................................... 29
Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit............................................................29
De fasen van de bevalling.......................................................................................... 29
Een geboortetrauma?................................................................................................. 30
De pasgeborene............................................................................................................ 31
De Apgarscore............................................................................................................ 31
De eerste levensfuncties............................................................................................ 32
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 32
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................33
Zien............................................................................................................................ 33
Horen.......................................................................................................................... 34
1
, Reuk en smaak........................................................................................................... 34
Voelen........................................................................................................................ 34
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 34
Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden.....................................................34
Basisactiviteiten......................................................................................................... 36
Seksuele ontwikkeling................................................................................................... 37
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................37
Taalontwikkeling............................................................................................................ 37
De babytijd (het eerste levensjaar)...................................................................................38
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 38
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 38
Sensoriële (perceptuele ontwikkeling)...........................................................................39
Zien............................................................................................................................ 39
Horen.......................................................................................................................... 39
Reuk en smaak........................................................................................................... 40
Voelen pijn en aanraking........................................................................................... 40
multimodale perceptie................................................................................................ 40
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 40
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 40
Belangrijke elementen van Piagets theorie................................................................40
De stadia in ontwikkeling van het denken volgens Piaget..........................................42
Het senso-motorisch stadium: basis van de vroege cognitieve groei.........................42
Taalontwikkeling............................................................................................................ 44
De formele eigenschappen van taal...........................................................................44
Prelinguale of voortalige periode................................................................................45
Spelontwikkeling............................................................................................................ 45
Wat is spelen en spelontwikkeling?............................................................................45
Spelontwikkeling bij de baby: bewegingsspel.............................................................46
Sociaal emotionele ontwikkeling....................................................................................47
Basis van sociaal gedrag............................................................................................ 47
Hechting: het vormen van sociale banden..................................................................48
Interactie met baby’s.................................................................................................. 52
De sociale omgang van baby’s met leeftijdsgenoten..................................................53
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 53
Verschillen tussen baby’s: persoonlijkheid.................................................................54
Temperament............................................................................................................. 54
Gender, genderverschillen en genderrollen................................................................55
Peutertijd.......................................................................................................................... 56
2
, Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 56
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 57
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................57
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 57
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 57
Het pre-operationeel stadium (peuter – kleuter).........................................................57
Taalontwikkeling............................................................................................................ 60
De vroeg-linguale of eerste talige periode..................................................................61
De eerste woorden..................................................................................................... 61
De eerste zinnen........................................................................................................ 61
Babytaal..................................................................................................................... 62
Spelontwikkeling............................................................................................................ 62
Sociale ontwikkeling van het spel (Parten).................................................................63
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 63
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................64
De ontwikkeling van een eigen “ik”............................................................................64
Uitbreiden van sociale contacten................................................................................64
Emotionele ontwikkeling............................................................................................. 64
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 66
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 67
Kleutertijd......................................................................................................................... 67
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 67
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 68
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................68
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 68
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 68
Differentiatiefase........................................................................................................ 68
Spelontwikkeling............................................................................................................ 69
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 70
Pre-schematisch stadium............................................................................................ 70
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................70
Gehechtheid............................................................................................................... 70
Begrijpen wat anderen denken...................................................................................71
Ontstaan van vriendschappen....................................................................................72
Agressief gedrag bij kleuters......................................................................................72
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 74
Zelfbeeld: nadenken over het ik.................................................................................74
Zelfbewustzijn en zelfkennis.......................................................................................74
3
, Genderidentiteit: het ontstaan van vrouwelijkheid en mannelijkheid.........................74
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 76
Het geweten, moraliteit.............................................................................................. 76
De ontwikkeling van het geweten...............................................................................76
Aspecten van het geweten......................................................................................... 79
Lagere schooltijd............................................................................................................... 80
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 80
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 80
Lichaamsbeheersing en grove motoriek.....................................................................80
Fijne motoriek............................................................................................................. 80
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................81
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 81
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 81
Concreet operationeel stadium...................................................................................81
Taalontwikkeling............................................................................................................ 82
Voltooiingsfase........................................................................................................... 82
Spelontwikkeling............................................................................................................ 82
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 83
Intellectueel realisme................................................................................................. 83
Visueel realisme......................................................................................................... 83
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................84
Gehechtheid............................................................................................................... 84
Sociale relaties en vriendschappen............................................................................84
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 85
Een nieuw antwoord op de vraag “wie ben ik?”..........................................................86
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 86
Adolescentie..................................................................................................................... 87
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 87
Groeispurt................................................................................................................... 87
Seksuele rijpingsprocessen......................................................................................... 87
Reacties op lichamelijke veranderingen.....................................................................88
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 89
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................89
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 89
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 89
Formeel operationeel stadium....................................................................................89
Meningen over de visie van Piaget: steun en kritiek...................................................90
Taalontwikkeling............................................................................................................ 91
4
, Spelontwikkeling............................................................................................................ 91
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 91
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................92
Loskomen van de ouders en het gezin.......................................................................92
Aansluiten bij leeftijdsgenoten....................................................................................93
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 93
Zelfbeeld: beschrijving van het ik...............................................................................94
Eigenwaarde: beoordeling van het ik..........................................................................94
Egocentrisme.............................................................................................................. 94
Conformisme.............................................................................................................. 94
Identiteitsvorming en identiteitsontplooiing...............................................................95
Identiteitscrisis........................................................................................................... 95
Identiteitsstatus.......................................................................................................... 97
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 98
Jongvolwassenheid........................................................................................................... 99
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 99
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 99
Postformeel denken.................................................................................................... 99
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................100
Theorie van Levinson................................................................................................ 101
Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 101
Partnerkeuze............................................................................................................ 101
Relaties..................................................................................................................... 102
Werk en beroep........................................................................................................ 103
Maatschappelijke participatie / vrije tijd...................................................................103
Specifieke thema’s................................................................................................... 103
Volwassenheid................................................................................................................ 105
Lichamelijke ontwikkeling............................................................................................ 105
Lichamelijke mogelijkheden.....................................................................................105
Gezondheid, ziekte en stress....................................................................................107
Cognitieve ontwikkeling............................................................................................... 107
Vloeibare en gekristalliseerde intelligentie...............................................................107
Geheugen................................................................................................................. 108
Andere aspecten van het functioneren: competenties en expertise.........................108
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................109
Theorie van Erikson.................................................................................................. 109
Theorie van Levinson................................................................................................ 109
Stabiliteit of veranderingen in de persoonlijkheid.....................................................109
5
, Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 110
De “sandwich-generatie”.......................................................................................... 110
Relaties..................................................................................................................... 110
Maatschappelijke participatie / vrije tijd...................................................................111
Specifieke thema’s................................................................................................... 111
Ouderdom – de dood...................................................................................................... 113
Lichamelijke ontwikkeling............................................................................................ 113
Gezondheid en welzijn.............................................................................................. 114
Cognitieve ontwikkeling............................................................................................... 115
Intelligentie bij ouderen............................................................................................ 115
Geheugen: herinneringen van vroeger en nu...........................................................115
Leren op latere leeftijd............................................................................................. 116
Wijsheid.................................................................................................................... 116
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................116
De belangrijkste theorieën.......................................................................................116
Gelukkig ouder worden............................................................................................. 118
Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 118
Relaties..................................................................................................................... 118
Werk en pensionering............................................................................................... 119
Maatschappelijke participatie...................................................................................119
Woonvormen............................................................................................................ 119
Sterven en de dood..................................................................................................... 119
Angst voor de dood.................................................................................................. 119
Het stervensproces (bij de persoon zelf)..................................................................120
Besef van verlies en intens verdriet (bij partners of geliefden).................................120
6
,INLEIDING
DOELSTELLINGEN EN BEGRIPPEN
Levenslooppsychologie = wetenschappelijke studie van de menselijke ontwikkeling
van de conceptie tot de dood
ORIËNTATIE OP DE LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Vraagstukken van ontwikkelingspsychologen:
- De manier waarop een baby je vinger vastgrijpt met zijn kleine handjes
- Methodische tekenstijl van peuters
- De weldoordachte manier waarop een adolescent besluit wie hij voor een feestje
uitnodigt
Periode waar veel aandacht naartoe gaat: geboorte tot aan de adolescentie
EEN DEFINITIE VAN LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Levenslooppsychologie = de wetenschappelijke studie naar de patronen van groei,
verandering en stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd, dus van conceptie tot
aan de dood.
- Wetenschappelijke benadering
o Hypotheses over de aard en het verloop van de menselijk ontwikkeling
toetsen met behulp van wetenschappelijke bewijzen
o Gebruik van methodische, wetenschappelijke technieken om de juistheid
van de theorie systematisch aan te tonen
o Bv: case-studies, psychofysiologische methoden, cross-sectioneel
onderzoek, …
- Menselijke ontwikkeling
o Verschillende benaderingen:
Universele ontwikkelingsprincipes onderzoeken
Geldt voor de meeste mensen
Invloed van culturele, raciale en etnische verschillen op het
verloop van de ontwikkeling
Inzicht krijgen in de unieke aspecten van individuen
…
o Ontwikkeling binnen jeugd en adolescentie = continu proces
o In welke perioden veranderen en groeien mensen en hoe verhoudt hun
gedrag zich tot eerder gedrag?
- Ontwikkeling in elke periode van het leven
o Begin bij conceptie en einde bij dood
o Mensen blijven groeien en veranderen, maar hun gedrag blijft in andere
opzichten stabiel
o Er zijn periodes van groei én verval
WAT IS ONTWIKKELING?
Ontwikkelen = het veranderen van een aanwezige structuur (persoon in zijn geheel:
lichaam én geest)
7
, - Aanwezige structuur ont-wikkelt, ont-vouwt, ont-plooit zich gedurende de hele
levenscyclus
- Gedragsveranderingen van het begin tot het eind van het leven
o Verwerven van nieuwe mogelijkheden + verliezen van bepaalde functie of
vaardigheid
Voorbeelden:
- Leeftijd van 1 jaar: kind begint zelfstandig te lopen (gedragsverandering – nieuwe
vaardigheid)
- Kinderen leren lezen, schrijven en rekenen (= gedragsverandering – nieuwe
vaardigheid)
- Kind kon tenen tot bij de mond brengen, als tiener niet meer (=
gedragsverandering, verlies van vaardigheid)
- Met het ouder worden wordt het steeds moeilijker om dingen te onthouden (=
gedragsverandering – verlies van een vaardigheid)
Ontwikkeling = levenslang proces = ontwikkeling kent een verloop in de tijd dat een
voortgang inhoudt (voortgang = ontwikkeling is niet herhaalbaar)
Ontwikkeling ≠ momentopname, maar wel een geleidelijke verandering
Voorbeeld:
- Mens leert spreken in de loop van zijn ontwikkeling. Als hij kan spreken, blijft hij
onder normale omstandigheden voor de rest van zijn leven spreken (= duurzaam)
en herhaalt het proces van leren spreken zich niet
ACTUELE VRAAGSTUKKEN EN ONDERWERPEN IN DE LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Voorbeelden:
- De aard van de veranderingen tijdens de ontwikkeling van het kind
- Het belang van kritieke en gevoelige perioden
- Nature-nurture discussie
- Levensloopmodel versus gerichtere benaderingen
CONTINUE VERANDERING VERSUS DISCONTINUE VERANDERING
Voltrekt de ontwikkeling zich op een continue of discontinue manier?
Continue verandering:
8
, - Ontwikkeling gebeurt geleidelijk aan
- Prestaties vloeien op een bepaald niveau voort uit die van vorige niveaus
- Kwantitatief: onderliggende ontwikkelingsprocessen die de aanzet geven tot
verandering blijven gedurende het hele leven hetzelfde
- Veranderingen gebeuren stapsgewijs, maar de aard van veranderingen blijft
hetzelfde
- Veranderingen in zijn lengte (bv: continu)
Discontinue verandering:
- Ontwikkeling in aparte stappen of stadia
- Elk stadium levert gedrag, gevoelens of gedachten op die kwalitatief anders zijn
dan gedrag, gevoelens of gedachten in eerdere stadia
- Ontwikkeling = beklimmen van een trap
o Niet perse trap per trap, je kan op twee trappen tegelijkertijd staan
- Kwalitatief
- Bv, cognitieve ontwikkeling: het denken van kinderen verandert fundamenteel
naarmate ze ouder worden en die veranderingen zijn niet alleen kwantitatief,
maar ook kwalitatief
Beide soorten bestaan naast elkaar – veel veranderen zijn continue, andere discontinu
KRITIEKE EN GEVOELIGE PERIODEN
Kritieke periode = specifieke periode in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste consequenties heeft
- Aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli zijn noodzakelijk voor
normale ontwikkeling
- Vroeger: belang van kritieke perioden / nu: flexibeler – vooral op gebied van
persoonlijkheids- en sociale ontwikkeling (bv: hechting)
o Kinderen kunnen latere ervaringen gebruiken om eerdere achterstanden in
te halen – niet per definitie blijvende schade als ze bepaalde sociale
ervaringen hebben gemist
Voorbeeld:
- Ernstige oogafwijking door rode hond (rubella) in de zwangerschap (als dit later in
de zwangerschap gebeurd was, had het kind er waarschijnlijk niets aan over
gehouden)
Spreken nu over gevoelige perioden
- Organismen zijn extra ontvankelijk voor bepaalde soorten stimuli in de omgeving
- Bepaalde vermogens komen optimaal naar voor
- kritieke periode: afwezigheid van stimuli tijdens gevoelige periode hebben niet
altijd onomkeerbare consequenties
Ontwikkeling bevat zowel kritieke als gevoelige perioden
NATURE – NURTURE DISCUSSIE
9
Inhoud
Inleiding.............................................................................................................................. 7
Doelstellingen en begrippen............................................................................................7
Oriëntatie op de levenslooppsychologie..........................................................................7
Een definitie van levenslooppsychologie......................................................................7
Wat is ontwikkeling?..................................................................................................... 7
Actuele vraagstukken en onderwerpen in de levenslooppsychologie...........................8
Het levensloop perspectief: uitgangspunten..............................................................11
De reikwijdte van het vakgebied...................................................................................13
Ontwikkelingsfasen- en domeinen..............................................................................13
Theoretische perspectieven........................................................................................ 14
Prenatale ontwikkeling...................................................................................................... 15
Filmpje........................................................................................................................... 15
Prenatale groei en verandering.....................................................................................16
Bevruchting: het moment van de conceptie...............................................................16
De stadia van de prenatale ontwikkeling....................................................................16
Miskraam.................................................................................................................... 20
Fertiliteitsproblemen: alternatieve routes naar een zwangerschap............................20
Prenatale diagnostiek en genetische advisering............................................................21
Technieken om de foetale ontwikkeling te volgen......................................................21
Begeleiding................................................................................................................. 24
Prenatale omgevingsinvloeden...................................................................................25
Accenten voor begeleiding......................................................................................... 28
De geboorte en pasgeborene........................................................................................... 29
De geboorte................................................................................................................... 29
Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit............................................................29
De fasen van de bevalling.......................................................................................... 29
Een geboortetrauma?................................................................................................. 30
De pasgeborene............................................................................................................ 31
De Apgarscore............................................................................................................ 31
De eerste levensfuncties............................................................................................ 32
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 32
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................33
Zien............................................................................................................................ 33
Horen.......................................................................................................................... 34
1
, Reuk en smaak........................................................................................................... 34
Voelen........................................................................................................................ 34
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 34
Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden.....................................................34
Basisactiviteiten......................................................................................................... 36
Seksuele ontwikkeling................................................................................................... 37
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................37
Taalontwikkeling............................................................................................................ 37
De babytijd (het eerste levensjaar)...................................................................................38
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 38
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 38
Sensoriële (perceptuele ontwikkeling)...........................................................................39
Zien............................................................................................................................ 39
Horen.......................................................................................................................... 39
Reuk en smaak........................................................................................................... 40
Voelen pijn en aanraking........................................................................................... 40
multimodale perceptie................................................................................................ 40
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 40
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 40
Belangrijke elementen van Piagets theorie................................................................40
De stadia in ontwikkeling van het denken volgens Piaget..........................................42
Het senso-motorisch stadium: basis van de vroege cognitieve groei.........................42
Taalontwikkeling............................................................................................................ 44
De formele eigenschappen van taal...........................................................................44
Prelinguale of voortalige periode................................................................................45
Spelontwikkeling............................................................................................................ 45
Wat is spelen en spelontwikkeling?............................................................................45
Spelontwikkeling bij de baby: bewegingsspel.............................................................46
Sociaal emotionele ontwikkeling....................................................................................47
Basis van sociaal gedrag............................................................................................ 47
Hechting: het vormen van sociale banden..................................................................48
Interactie met baby’s.................................................................................................. 52
De sociale omgang van baby’s met leeftijdsgenoten..................................................53
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 53
Verschillen tussen baby’s: persoonlijkheid.................................................................54
Temperament............................................................................................................. 54
Gender, genderverschillen en genderrollen................................................................55
Peutertijd.......................................................................................................................... 56
2
, Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 56
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 57
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................57
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 57
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 57
Het pre-operationeel stadium (peuter – kleuter).........................................................57
Taalontwikkeling............................................................................................................ 60
De vroeg-linguale of eerste talige periode..................................................................61
De eerste woorden..................................................................................................... 61
De eerste zinnen........................................................................................................ 61
Babytaal..................................................................................................................... 62
Spelontwikkeling............................................................................................................ 62
Sociale ontwikkeling van het spel (Parten).................................................................63
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 63
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................64
De ontwikkeling van een eigen “ik”............................................................................64
Uitbreiden van sociale contacten................................................................................64
Emotionele ontwikkeling............................................................................................. 64
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 66
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 67
Kleutertijd......................................................................................................................... 67
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 67
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 68
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................68
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 68
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 68
Differentiatiefase........................................................................................................ 68
Spelontwikkeling............................................................................................................ 69
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 70
Pre-schematisch stadium............................................................................................ 70
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................70
Gehechtheid............................................................................................................... 70
Begrijpen wat anderen denken...................................................................................71
Ontstaan van vriendschappen....................................................................................72
Agressief gedrag bij kleuters......................................................................................72
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 74
Zelfbeeld: nadenken over het ik.................................................................................74
Zelfbewustzijn en zelfkennis.......................................................................................74
3
, Genderidentiteit: het ontstaan van vrouwelijkheid en mannelijkheid.........................74
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 76
Het geweten, moraliteit.............................................................................................. 76
De ontwikkeling van het geweten...............................................................................76
Aspecten van het geweten......................................................................................... 79
Lagere schooltijd............................................................................................................... 80
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 80
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 80
Lichaamsbeheersing en grove motoriek.....................................................................80
Fijne motoriek............................................................................................................. 80
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................81
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 81
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 81
Concreet operationeel stadium...................................................................................81
Taalontwikkeling............................................................................................................ 82
Voltooiingsfase........................................................................................................... 82
Spelontwikkeling............................................................................................................ 82
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 83
Intellectueel realisme................................................................................................. 83
Visueel realisme......................................................................................................... 83
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................84
Gehechtheid............................................................................................................... 84
Sociale relaties en vriendschappen............................................................................84
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 85
Een nieuw antwoord op de vraag “wie ben ik?”..........................................................86
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 86
Adolescentie..................................................................................................................... 87
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 87
Groeispurt................................................................................................................... 87
Seksuele rijpingsprocessen......................................................................................... 87
Reacties op lichamelijke veranderingen.....................................................................88
Motorische ontwikkeling................................................................................................ 89
Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...........................................................................89
Psychoseksuele ontwikkeling......................................................................................... 89
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 89
Formeel operationeel stadium....................................................................................89
Meningen over de visie van Piaget: steun en kritiek...................................................90
Taalontwikkeling............................................................................................................ 91
4
, Spelontwikkeling............................................................................................................ 91
Tekenontwikkeling......................................................................................................... 91
Sociaal-emotionele ontwikkeling....................................................................................92
Loskomen van de ouders en het gezin.......................................................................92
Aansluiten bij leeftijdsgenoten....................................................................................93
Persoonlijkheidsontwikkeling......................................................................................... 93
Zelfbeeld: beschrijving van het ik...............................................................................94
Eigenwaarde: beoordeling van het ik..........................................................................94
Egocentrisme.............................................................................................................. 94
Conformisme.............................................................................................................. 94
Identiteitsvorming en identiteitsontplooiing...............................................................95
Identiteitscrisis........................................................................................................... 95
Identiteitsstatus.......................................................................................................... 97
Morele ontwikkeling....................................................................................................... 98
Jongvolwassenheid........................................................................................................... 99
Lichamelijke ontwikkeling.............................................................................................. 99
Cognitieve ontwikkeling................................................................................................. 99
Postformeel denken.................................................................................................... 99
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................100
Theorie van Levinson................................................................................................ 101
Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 101
Partnerkeuze............................................................................................................ 101
Relaties..................................................................................................................... 102
Werk en beroep........................................................................................................ 103
Maatschappelijke participatie / vrije tijd...................................................................103
Specifieke thema’s................................................................................................... 103
Volwassenheid................................................................................................................ 105
Lichamelijke ontwikkeling............................................................................................ 105
Lichamelijke mogelijkheden.....................................................................................105
Gezondheid, ziekte en stress....................................................................................107
Cognitieve ontwikkeling............................................................................................... 107
Vloeibare en gekristalliseerde intelligentie...............................................................107
Geheugen................................................................................................................. 108
Andere aspecten van het functioneren: competenties en expertise.........................108
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................109
Theorie van Erikson.................................................................................................. 109
Theorie van Levinson................................................................................................ 109
Stabiliteit of veranderingen in de persoonlijkheid.....................................................109
5
, Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 110
De “sandwich-generatie”.......................................................................................... 110
Relaties..................................................................................................................... 110
Maatschappelijke participatie / vrije tijd...................................................................111
Specifieke thema’s................................................................................................... 111
Ouderdom – de dood...................................................................................................... 113
Lichamelijke ontwikkeling............................................................................................ 113
Gezondheid en welzijn.............................................................................................. 114
Cognitieve ontwikkeling............................................................................................... 115
Intelligentie bij ouderen............................................................................................ 115
Geheugen: herinneringen van vroeger en nu...........................................................115
Leren op latere leeftijd............................................................................................. 116
Wijsheid.................................................................................................................... 116
Persoonlijkheidsontwikkeling.......................................................................................116
De belangrijkste theorieën.......................................................................................116
Gelukkig ouder worden............................................................................................. 118
Sociale ontwikkeling.................................................................................................... 118
Relaties..................................................................................................................... 118
Werk en pensionering............................................................................................... 119
Maatschappelijke participatie...................................................................................119
Woonvormen............................................................................................................ 119
Sterven en de dood..................................................................................................... 119
Angst voor de dood.................................................................................................. 119
Het stervensproces (bij de persoon zelf)..................................................................120
Besef van verlies en intens verdriet (bij partners of geliefden).................................120
6
,INLEIDING
DOELSTELLINGEN EN BEGRIPPEN
Levenslooppsychologie = wetenschappelijke studie van de menselijke ontwikkeling
van de conceptie tot de dood
ORIËNTATIE OP DE LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Vraagstukken van ontwikkelingspsychologen:
- De manier waarop een baby je vinger vastgrijpt met zijn kleine handjes
- Methodische tekenstijl van peuters
- De weldoordachte manier waarop een adolescent besluit wie hij voor een feestje
uitnodigt
Periode waar veel aandacht naartoe gaat: geboorte tot aan de adolescentie
EEN DEFINITIE VAN LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Levenslooppsychologie = de wetenschappelijke studie naar de patronen van groei,
verandering en stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd, dus van conceptie tot
aan de dood.
- Wetenschappelijke benadering
o Hypotheses over de aard en het verloop van de menselijk ontwikkeling
toetsen met behulp van wetenschappelijke bewijzen
o Gebruik van methodische, wetenschappelijke technieken om de juistheid
van de theorie systematisch aan te tonen
o Bv: case-studies, psychofysiologische methoden, cross-sectioneel
onderzoek, …
- Menselijke ontwikkeling
o Verschillende benaderingen:
Universele ontwikkelingsprincipes onderzoeken
Geldt voor de meeste mensen
Invloed van culturele, raciale en etnische verschillen op het
verloop van de ontwikkeling
Inzicht krijgen in de unieke aspecten van individuen
…
o Ontwikkeling binnen jeugd en adolescentie = continu proces
o In welke perioden veranderen en groeien mensen en hoe verhoudt hun
gedrag zich tot eerder gedrag?
- Ontwikkeling in elke periode van het leven
o Begin bij conceptie en einde bij dood
o Mensen blijven groeien en veranderen, maar hun gedrag blijft in andere
opzichten stabiel
o Er zijn periodes van groei én verval
WAT IS ONTWIKKELING?
Ontwikkelen = het veranderen van een aanwezige structuur (persoon in zijn geheel:
lichaam én geest)
7
, - Aanwezige structuur ont-wikkelt, ont-vouwt, ont-plooit zich gedurende de hele
levenscyclus
- Gedragsveranderingen van het begin tot het eind van het leven
o Verwerven van nieuwe mogelijkheden + verliezen van bepaalde functie of
vaardigheid
Voorbeelden:
- Leeftijd van 1 jaar: kind begint zelfstandig te lopen (gedragsverandering – nieuwe
vaardigheid)
- Kinderen leren lezen, schrijven en rekenen (= gedragsverandering – nieuwe
vaardigheid)
- Kind kon tenen tot bij de mond brengen, als tiener niet meer (=
gedragsverandering, verlies van vaardigheid)
- Met het ouder worden wordt het steeds moeilijker om dingen te onthouden (=
gedragsverandering – verlies van een vaardigheid)
Ontwikkeling = levenslang proces = ontwikkeling kent een verloop in de tijd dat een
voortgang inhoudt (voortgang = ontwikkeling is niet herhaalbaar)
Ontwikkeling ≠ momentopname, maar wel een geleidelijke verandering
Voorbeeld:
- Mens leert spreken in de loop van zijn ontwikkeling. Als hij kan spreken, blijft hij
onder normale omstandigheden voor de rest van zijn leven spreken (= duurzaam)
en herhaalt het proces van leren spreken zich niet
ACTUELE VRAAGSTUKKEN EN ONDERWERPEN IN DE LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
Voorbeelden:
- De aard van de veranderingen tijdens de ontwikkeling van het kind
- Het belang van kritieke en gevoelige perioden
- Nature-nurture discussie
- Levensloopmodel versus gerichtere benaderingen
CONTINUE VERANDERING VERSUS DISCONTINUE VERANDERING
Voltrekt de ontwikkeling zich op een continue of discontinue manier?
Continue verandering:
8
, - Ontwikkeling gebeurt geleidelijk aan
- Prestaties vloeien op een bepaald niveau voort uit die van vorige niveaus
- Kwantitatief: onderliggende ontwikkelingsprocessen die de aanzet geven tot
verandering blijven gedurende het hele leven hetzelfde
- Veranderingen gebeuren stapsgewijs, maar de aard van veranderingen blijft
hetzelfde
- Veranderingen in zijn lengte (bv: continu)
Discontinue verandering:
- Ontwikkeling in aparte stappen of stadia
- Elk stadium levert gedrag, gevoelens of gedachten op die kwalitatief anders zijn
dan gedrag, gevoelens of gedachten in eerdere stadia
- Ontwikkeling = beklimmen van een trap
o Niet perse trap per trap, je kan op twee trappen tegelijkertijd staan
- Kwalitatief
- Bv, cognitieve ontwikkeling: het denken van kinderen verandert fundamenteel
naarmate ze ouder worden en die veranderingen zijn niet alleen kwantitatief,
maar ook kwalitatief
Beide soorten bestaan naast elkaar – veel veranderen zijn continue, andere discontinu
KRITIEKE EN GEVOELIGE PERIODEN
Kritieke periode = specifieke periode in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste consequenties heeft
- Aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli zijn noodzakelijk voor
normale ontwikkeling
- Vroeger: belang van kritieke perioden / nu: flexibeler – vooral op gebied van
persoonlijkheids- en sociale ontwikkeling (bv: hechting)
o Kinderen kunnen latere ervaringen gebruiken om eerdere achterstanden in
te halen – niet per definitie blijvende schade als ze bepaalde sociale
ervaringen hebben gemist
Voorbeeld:
- Ernstige oogafwijking door rode hond (rubella) in de zwangerschap (als dit later in
de zwangerschap gebeurd was, had het kind er waarschijnlijk niets aan over
gehouden)
Spreken nu over gevoelige perioden
- Organismen zijn extra ontvankelijk voor bepaalde soorten stimuli in de omgeving
- Bepaalde vermogens komen optimaal naar voor
- kritieke periode: afwezigheid van stimuli tijdens gevoelige periode hebben niet
altijd onomkeerbare consequenties
Ontwikkeling bevat zowel kritieke als gevoelige perioden
NATURE – NURTURE DISCUSSIE
9
