Rechtsfilosofie aantekeningen
Inhoudsopgave
Week 1................................................................................................................................................... 1
Werkgroepaantekeningen.................................................................................................................. 2
Week 2................................................................................................................................................... 4
Werkgroepaantekeningen.................................................................................................................. 5
Week 3................................................................................................................................................... 9
Week 4................................................................................................................................................. 12
Week 5................................................................................................................................................. 15
Week 6................................................................................................................................................. 19
Week 7................................................................................................................................................. 23
Week 1
Hoorcollege
Er zijn drie belangrijke theorieën over de inhoud van het recht. Het natuurrechtsdenken, het
rechtspositivisme en het denken van Fuller. Kernvraag is of er een noodzakelijk verband is
tussen recht en moraal. Het natuurrechtsdenken vindt van wel, Fuller denkt ook van wel maar
niet zoals de natuurrechtsdenkers en rechtspositivisten vinden van niet.
Radbruch staat deze week centraal voor het natuurrechtsdenken. Hart voor het
rechtspositivisme. Natuurrechten gaan over de menselijke natuur: de menselijke soort kent
een essentie waardoor daar rechten uit voortvloeien. Je kunt de natuurrechten op verschillende
manieren destilleren. Bijvoorbeeld door een goddelijke relatie. Bepaalde vormen van zeer
onwaardig recht zijn geen recht. Radbruch heeft zijn natuurrecht ontwikkeld na de Tweede
Wereldoorlog. Duitse juristen zouden zich klakkeloos voegen aan het Naziregime. De vorm
van rechtsfilosofie die zij aanhielden is het normatieve rechtspositivisme: het recht is het
enige geldige recht; regels zijn regels en daar moet je je aan houden.
Aan de ene kant heb je rechtszekerheid; gepleit wordt dan dat de regels worden
toegepast. Aan de andere kant heb je rechtvaardigheid. Radbruch stelt dat het conflict tussen
die twee zo ondragelijk kan zijn dat de rechtszekerheid moet wijken voor de rechtvaardigheid.
Het recht is dan gebrekkig: het recht is wel glashelder maar het resultaat is niet zoals het moet
zijn. Als er niet eens een poging is tot rechtvaardigheid, als de overheid bewust
onrechtvaardig is, dan is er helemaal geen sprake meer van recht. Er is in die zin een band
tussen recht en moraal: er is alleen recht als er een streven is naar moraal. Onder verschillende
natuurrechtsdenken bestaan verschillende opvattingen: de opvatting van een sharia-aanhanger
is anders dan dat van een liberale natuurrechtsdenker.
Je kunt bij Radbruchs denken uiteraard vraagtekens plaatsen. Bijvoorbeeld met de
geschiedenis van slavernij. In de geschiedenis tot de 20e waren er maar weinig culturen die
geen gebruik maakte van slavernij, terwijl er wel veel van die culturen hoogontwikkelde
1
,gerechtshoven hebben. Met Radbruchs denken zou je dan stellen dat al die beschavingen geen
recht hadden. Iemand als Hart trekt daaruit de volgende conclusie: recht zorgt voor sociale
controle. Hij wil het recht waardevrij houden. Verschijnsel van het rechtspositivisme is dat het
recht uit de normen bestaat die afkomstig zijn van bevoegde instanties. Dat zijn instanties die
bevoegd zijn om normen uit te voeren. Het morele gehalte van de rechtsnorm is niet relevant.
Dat betekent dat het nazirecht gewoon recht was volgens Hart. Wat moet je doen als de
wetgever onrechtvaardig recht doorvoert? Het rechtspositivisme is louter beschrijvend. Dat
betekent niet dat je moet gehoorzamen. Die gehoorzaamheidsvraag valt niet samen met het
recht, want dat is een ethische kwestie. Vraag is waarom het rechtspositivisme ertoe leidde dat
het naziregime zijn gang kon gaan. Dat komt omdat er verschillende soorten rechtspositivisme
zijn. Radbruch verzette zich tegen het normatieve wetspositivisme. Het ‘rechtspositivisme
sec’ stelt dat er meerdere rechtsbronnen zijn, terwijl het wetspositivisme stelt dat de wet de
enige rechtsbron is. Bij de rechtspositivistische sec variant heb je descriptieve en normatieve
rechtspositivisme. De beschrijvende variant, waartoe ook Hart behoort, is de meest populaire
variant. Volgens het normatieve rechtspositivisme is er wel een plicht tot gehoorzaamheid.
Die opinie wordt vaak verdedigd door politici, maar niet door serieuze filosofen.
Bepalend is de herkomst van de normen voor rechtspositivisten. Kan het recht dan
elke inhoud hebben. Het antwoord voor rechtspositivisten is bevestigend. Hart wijst in zijn
algemeenheid het natuurrecht af, maar wijst wel naar een minimale inhoud van het
natuurrecht. Gegeven de natuur van de mens, kan de mens alleen voortbestaan als geweld en
het schenden van regels door middel van regels in toon worden gehouden. Mensen zijn
vatbaar voor de sociale druk die zij op elkaar uitvoeren en op sociale sancties. Geweld moet
wel in toon gehouden worden, omdat de samenleving anders niet in stand gehouden kan
worden. Dat is een harde waarheid volgens Hart. Er zijn dus empirische voorwaarden voor het
bestaan van een samenleving. Dat wil echter niet zeggen dat, als de regels het bestaan van die
samenleving niet doen voortbestaan, er geen recht is. Het hoort ook bij de mens om samen te
werken. Als er geen altruïsme is, dan is sociale wetgeving nodig. Let wel: het minimale
natuurrecht is niet het natuurrecht van Radbruch. Het gaat niet om moraal, maar over het
voortbestaan. Hart repliek is tweeledig: recht kan voor zowel goede als slechte doeleinden
worden ingezet en er bestaat wel zoiets als het minimale natuurrecht om te willen
voorbestaan, maar dat zijn niet meer dan empirische waarheden.
De derde theorie is Fuller. Hij benadert het recht door middel van legaliteit. Recht
heeft het doel om mensen te sturen en dus moeten mensen zich eraan houden. Regels kunnen
alleen mensen sturen als ze aan voorwaarden voldoen. Voldoet een wet niet aan de eis van
begrijpelijkheid, dan kan het de mensen ook niet sturen. Normen moeten tevens feitelijk
uitvoerbaar zijn. De acht principes die hij uitwerkt heten de mogelijkheidsvoorwaarden voor
functionerend recht. Een overheid die begrijpelijke regels uitvaart, is beter dan een overheid
die onbegrijpelijke regels uitvaart. Daar zit moraal in. Recht dat niet voldoet aan de
mogelijkheidsvoorwaarden, is geen recht. Er is daarom een band tussen recht en moraal, op
een beperkte manier. Fullers kritiek is dat Hart te simpel denkt. Hij zou niet naar de legaliteit
hebben gekeken. Als er wel sprake is van legaliteit, dan moet je die regels ook toepassen. Het
verbaast hem dat het recht en gehoorzaamheid uit elkaar worden gehaald. Tegelijkertijd
onderscheidt hij zich van het natuurrecht.
Werkgroepaantekeningen
Met statutory lawlessness wordt onwettig recht bedoeld. Het positivisme ontleent validiteit
omdat het recht is ingesteld door een gezaghebbend instituut. Het recht ontleent zijn validiteit
aan de balans tussen rechtszekerheid en rechtvaardigheid. Er zijn twee type recht: flawed law
(mag niet worden toegepast) en onwettig recht (wat geen recht is omdat rechtvaardigheid niet
eens wordt nagestreefd). Rechtspositivisme richt zich op twee dingen: het recht moet er zijn;
2
, het moet analyseerbaar zijn. En normatief recht, wat subjectiever is. Recht is niet slechts een
linguïstiek fenomeen. Je hebt twee type recht: moreel verwerpelijk en niet-moreel
verwerpelijk recht. Als je naar recht op een wetenschappelijke descriptieve manier kijkt, dan
levert het niks op om het moreel verwerpelijke niet te zien als recht. Het is namelijk niet van
belang om een waardeoordeel te geven om de vraag te stellen wat recht is. Als recht wil
functioneren moet het ook moreel gedragen worden; externe moraliteit. Algemeenheid,
bekendheid, retroactief, begrijpelijk, tegenstrijdigheid, mogelijkheid om te gehoorzamen,
continuïteit, overeenkomst tussen handhaving en wetgeving. Recht heeft tot doel om ons
gedrag te sturen. Slecht recht kan geen gedrag sturen. Als het recht ons gedrag gewoon stuurt
is het ook recht, maar het moet echt slecht zijn om van geen recht te kunnen spreken.
Radbruch stelt dat het recht moet voldoen aan een bepaalde hogere norm. In het
rechtspositivisme wordt recht en moraal gescheiden. Gehoorzaamheid is een morele vraag,
geldigheid een juridische vraag. Fuller heeft een interne moraliteit. Regels sturen menselijk
gedrag en het recht moet voldoen aan de acht mogelijkheidsvoorwaarden.
Werkboek
1. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak heeft in 2011 de rechterscode
vastgesteld. Hierin staat onder meer het volgende. ‘De rechter laat zich leiden door het recht
en zijn eigen geweten en gevoel voor rechtvaardigheid. De rechter heeft tot taak een
rechtvaardige beslissing te nemen ook wanneer strikte toepassing van het recht daaraan in de
weg lijkt te staan.’ Leg uit in hoeverre dit overeenkomt en in hoeverre dit verschilt met
Radbruchs rechtstheorie.
Radbruchs theorie is natuurrechtelijk van aard. Wanneer aan wetten iedere rechtvaardigheid
ontbreekt moeten juristen en rechters iedere gelding daaraan ontzeggen. Het positieve recht
heeft in beginsel wel voorrang. Enkel wanneer de tegenstelling tussen positief recht en
rechtvaardigheid zo ondraaglijk wordt, zal het positieve recht moeten buigen voor de
rechtvaardigheid. Het recht heeft daarmee een verband met moraliteit.
In de rechterscode lijkt het natuurrecht duidelijk te klinken. Er wordt namelijk gesteld
dat een rechter een rechtvaardige beslissing moet nemen, ook wanneer strikte toepassing van
het recht daarin de weg lijkt te staan. Een rechtspositivist zou het daar eerder mee oneens
zijn, omdat recht en moraal niet per se noodzakelijk verbonden zijn. De NVvR lijkt daar juist
tegen in te gaan door te stellen dat er wel een verband is tussen moraal en recht. Het lijkt niet
erg te verschillen met Radbruchs natuurrechtstheorie. De NVvR is subjectiever in het
opvolgen van rechtvaardigheid. Rechters mogen hun eigen geweten volgen en Radbruch zou
dat minder snel zeggen.
2. Hart schetst het ‘minimum natuurrecht’. In sommige islamitische landen zijn er wetten
die de doodstraf voorschrijven voor homoseksuele handelingen. Leg in eigen woorden uit of
zulke wetten in strijd zijn met ‘minimum natuurrecht’.
In het denken van Hart bestaan regels omdat mensen kwetsbaar zijn waardoor die regels
moeten voorkomen dat hun lichamelijke schade toekomt of hun dood moeten voorkomen. Als
je de doodstraf oplegt, lijkt dit precies in te gaan tegen het hele idee achter het bestaan van
regels. Bovendien is men volgens Hart, onder meer, in het algemeen gelijk en zouden mensen
een gelimiteerd altruïsme kennen. Hieruit volgen statische regels die het minimum
natuurrecht vormen. Door de doodstraf op te leggen tegen homoseksuelen ga je ervan uit dan
men niet gelijk is geboren in het algemeen en m.i. bescherm je de homoseksuelen dan ook niet
tegen dat gelimiteerde altruïsme. Zulke wetten zijn dus in strijd met het minimum natuurrecht
volgens Hart. Hart zijn recht is descriptief van aard. Als een groep sociale normen heeft, dan
zul je wetten aantreffen met een bepaalde morele aard.
3
Inhoudsopgave
Week 1................................................................................................................................................... 1
Werkgroepaantekeningen.................................................................................................................. 2
Week 2................................................................................................................................................... 4
Werkgroepaantekeningen.................................................................................................................. 5
Week 3................................................................................................................................................... 9
Week 4................................................................................................................................................. 12
Week 5................................................................................................................................................. 15
Week 6................................................................................................................................................. 19
Week 7................................................................................................................................................. 23
Week 1
Hoorcollege
Er zijn drie belangrijke theorieën over de inhoud van het recht. Het natuurrechtsdenken, het
rechtspositivisme en het denken van Fuller. Kernvraag is of er een noodzakelijk verband is
tussen recht en moraal. Het natuurrechtsdenken vindt van wel, Fuller denkt ook van wel maar
niet zoals de natuurrechtsdenkers en rechtspositivisten vinden van niet.
Radbruch staat deze week centraal voor het natuurrechtsdenken. Hart voor het
rechtspositivisme. Natuurrechten gaan over de menselijke natuur: de menselijke soort kent
een essentie waardoor daar rechten uit voortvloeien. Je kunt de natuurrechten op verschillende
manieren destilleren. Bijvoorbeeld door een goddelijke relatie. Bepaalde vormen van zeer
onwaardig recht zijn geen recht. Radbruch heeft zijn natuurrecht ontwikkeld na de Tweede
Wereldoorlog. Duitse juristen zouden zich klakkeloos voegen aan het Naziregime. De vorm
van rechtsfilosofie die zij aanhielden is het normatieve rechtspositivisme: het recht is het
enige geldige recht; regels zijn regels en daar moet je je aan houden.
Aan de ene kant heb je rechtszekerheid; gepleit wordt dan dat de regels worden
toegepast. Aan de andere kant heb je rechtvaardigheid. Radbruch stelt dat het conflict tussen
die twee zo ondragelijk kan zijn dat de rechtszekerheid moet wijken voor de rechtvaardigheid.
Het recht is dan gebrekkig: het recht is wel glashelder maar het resultaat is niet zoals het moet
zijn. Als er niet eens een poging is tot rechtvaardigheid, als de overheid bewust
onrechtvaardig is, dan is er helemaal geen sprake meer van recht. Er is in die zin een band
tussen recht en moraal: er is alleen recht als er een streven is naar moraal. Onder verschillende
natuurrechtsdenken bestaan verschillende opvattingen: de opvatting van een sharia-aanhanger
is anders dan dat van een liberale natuurrechtsdenker.
Je kunt bij Radbruchs denken uiteraard vraagtekens plaatsen. Bijvoorbeeld met de
geschiedenis van slavernij. In de geschiedenis tot de 20e waren er maar weinig culturen die
geen gebruik maakte van slavernij, terwijl er wel veel van die culturen hoogontwikkelde
1
,gerechtshoven hebben. Met Radbruchs denken zou je dan stellen dat al die beschavingen geen
recht hadden. Iemand als Hart trekt daaruit de volgende conclusie: recht zorgt voor sociale
controle. Hij wil het recht waardevrij houden. Verschijnsel van het rechtspositivisme is dat het
recht uit de normen bestaat die afkomstig zijn van bevoegde instanties. Dat zijn instanties die
bevoegd zijn om normen uit te voeren. Het morele gehalte van de rechtsnorm is niet relevant.
Dat betekent dat het nazirecht gewoon recht was volgens Hart. Wat moet je doen als de
wetgever onrechtvaardig recht doorvoert? Het rechtspositivisme is louter beschrijvend. Dat
betekent niet dat je moet gehoorzamen. Die gehoorzaamheidsvraag valt niet samen met het
recht, want dat is een ethische kwestie. Vraag is waarom het rechtspositivisme ertoe leidde dat
het naziregime zijn gang kon gaan. Dat komt omdat er verschillende soorten rechtspositivisme
zijn. Radbruch verzette zich tegen het normatieve wetspositivisme. Het ‘rechtspositivisme
sec’ stelt dat er meerdere rechtsbronnen zijn, terwijl het wetspositivisme stelt dat de wet de
enige rechtsbron is. Bij de rechtspositivistische sec variant heb je descriptieve en normatieve
rechtspositivisme. De beschrijvende variant, waartoe ook Hart behoort, is de meest populaire
variant. Volgens het normatieve rechtspositivisme is er wel een plicht tot gehoorzaamheid.
Die opinie wordt vaak verdedigd door politici, maar niet door serieuze filosofen.
Bepalend is de herkomst van de normen voor rechtspositivisten. Kan het recht dan
elke inhoud hebben. Het antwoord voor rechtspositivisten is bevestigend. Hart wijst in zijn
algemeenheid het natuurrecht af, maar wijst wel naar een minimale inhoud van het
natuurrecht. Gegeven de natuur van de mens, kan de mens alleen voortbestaan als geweld en
het schenden van regels door middel van regels in toon worden gehouden. Mensen zijn
vatbaar voor de sociale druk die zij op elkaar uitvoeren en op sociale sancties. Geweld moet
wel in toon gehouden worden, omdat de samenleving anders niet in stand gehouden kan
worden. Dat is een harde waarheid volgens Hart. Er zijn dus empirische voorwaarden voor het
bestaan van een samenleving. Dat wil echter niet zeggen dat, als de regels het bestaan van die
samenleving niet doen voortbestaan, er geen recht is. Het hoort ook bij de mens om samen te
werken. Als er geen altruïsme is, dan is sociale wetgeving nodig. Let wel: het minimale
natuurrecht is niet het natuurrecht van Radbruch. Het gaat niet om moraal, maar over het
voortbestaan. Hart repliek is tweeledig: recht kan voor zowel goede als slechte doeleinden
worden ingezet en er bestaat wel zoiets als het minimale natuurrecht om te willen
voorbestaan, maar dat zijn niet meer dan empirische waarheden.
De derde theorie is Fuller. Hij benadert het recht door middel van legaliteit. Recht
heeft het doel om mensen te sturen en dus moeten mensen zich eraan houden. Regels kunnen
alleen mensen sturen als ze aan voorwaarden voldoen. Voldoet een wet niet aan de eis van
begrijpelijkheid, dan kan het de mensen ook niet sturen. Normen moeten tevens feitelijk
uitvoerbaar zijn. De acht principes die hij uitwerkt heten de mogelijkheidsvoorwaarden voor
functionerend recht. Een overheid die begrijpelijke regels uitvaart, is beter dan een overheid
die onbegrijpelijke regels uitvaart. Daar zit moraal in. Recht dat niet voldoet aan de
mogelijkheidsvoorwaarden, is geen recht. Er is daarom een band tussen recht en moraal, op
een beperkte manier. Fullers kritiek is dat Hart te simpel denkt. Hij zou niet naar de legaliteit
hebben gekeken. Als er wel sprake is van legaliteit, dan moet je die regels ook toepassen. Het
verbaast hem dat het recht en gehoorzaamheid uit elkaar worden gehaald. Tegelijkertijd
onderscheidt hij zich van het natuurrecht.
Werkgroepaantekeningen
Met statutory lawlessness wordt onwettig recht bedoeld. Het positivisme ontleent validiteit
omdat het recht is ingesteld door een gezaghebbend instituut. Het recht ontleent zijn validiteit
aan de balans tussen rechtszekerheid en rechtvaardigheid. Er zijn twee type recht: flawed law
(mag niet worden toegepast) en onwettig recht (wat geen recht is omdat rechtvaardigheid niet
eens wordt nagestreefd). Rechtspositivisme richt zich op twee dingen: het recht moet er zijn;
2
, het moet analyseerbaar zijn. En normatief recht, wat subjectiever is. Recht is niet slechts een
linguïstiek fenomeen. Je hebt twee type recht: moreel verwerpelijk en niet-moreel
verwerpelijk recht. Als je naar recht op een wetenschappelijke descriptieve manier kijkt, dan
levert het niks op om het moreel verwerpelijke niet te zien als recht. Het is namelijk niet van
belang om een waardeoordeel te geven om de vraag te stellen wat recht is. Als recht wil
functioneren moet het ook moreel gedragen worden; externe moraliteit. Algemeenheid,
bekendheid, retroactief, begrijpelijk, tegenstrijdigheid, mogelijkheid om te gehoorzamen,
continuïteit, overeenkomst tussen handhaving en wetgeving. Recht heeft tot doel om ons
gedrag te sturen. Slecht recht kan geen gedrag sturen. Als het recht ons gedrag gewoon stuurt
is het ook recht, maar het moet echt slecht zijn om van geen recht te kunnen spreken.
Radbruch stelt dat het recht moet voldoen aan een bepaalde hogere norm. In het
rechtspositivisme wordt recht en moraal gescheiden. Gehoorzaamheid is een morele vraag,
geldigheid een juridische vraag. Fuller heeft een interne moraliteit. Regels sturen menselijk
gedrag en het recht moet voldoen aan de acht mogelijkheidsvoorwaarden.
Werkboek
1. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak heeft in 2011 de rechterscode
vastgesteld. Hierin staat onder meer het volgende. ‘De rechter laat zich leiden door het recht
en zijn eigen geweten en gevoel voor rechtvaardigheid. De rechter heeft tot taak een
rechtvaardige beslissing te nemen ook wanneer strikte toepassing van het recht daaraan in de
weg lijkt te staan.’ Leg uit in hoeverre dit overeenkomt en in hoeverre dit verschilt met
Radbruchs rechtstheorie.
Radbruchs theorie is natuurrechtelijk van aard. Wanneer aan wetten iedere rechtvaardigheid
ontbreekt moeten juristen en rechters iedere gelding daaraan ontzeggen. Het positieve recht
heeft in beginsel wel voorrang. Enkel wanneer de tegenstelling tussen positief recht en
rechtvaardigheid zo ondraaglijk wordt, zal het positieve recht moeten buigen voor de
rechtvaardigheid. Het recht heeft daarmee een verband met moraliteit.
In de rechterscode lijkt het natuurrecht duidelijk te klinken. Er wordt namelijk gesteld
dat een rechter een rechtvaardige beslissing moet nemen, ook wanneer strikte toepassing van
het recht daarin de weg lijkt te staan. Een rechtspositivist zou het daar eerder mee oneens
zijn, omdat recht en moraal niet per se noodzakelijk verbonden zijn. De NVvR lijkt daar juist
tegen in te gaan door te stellen dat er wel een verband is tussen moraal en recht. Het lijkt niet
erg te verschillen met Radbruchs natuurrechtstheorie. De NVvR is subjectiever in het
opvolgen van rechtvaardigheid. Rechters mogen hun eigen geweten volgen en Radbruch zou
dat minder snel zeggen.
2. Hart schetst het ‘minimum natuurrecht’. In sommige islamitische landen zijn er wetten
die de doodstraf voorschrijven voor homoseksuele handelingen. Leg in eigen woorden uit of
zulke wetten in strijd zijn met ‘minimum natuurrecht’.
In het denken van Hart bestaan regels omdat mensen kwetsbaar zijn waardoor die regels
moeten voorkomen dat hun lichamelijke schade toekomt of hun dood moeten voorkomen. Als
je de doodstraf oplegt, lijkt dit precies in te gaan tegen het hele idee achter het bestaan van
regels. Bovendien is men volgens Hart, onder meer, in het algemeen gelijk en zouden mensen
een gelimiteerd altruïsme kennen. Hieruit volgen statische regels die het minimum
natuurrecht vormen. Door de doodstraf op te leggen tegen homoseksuelen ga je ervan uit dan
men niet gelijk is geboren in het algemeen en m.i. bescherm je de homoseksuelen dan ook niet
tegen dat gelimiteerde altruïsme. Zulke wetten zijn dus in strijd met het minimum natuurrecht
volgens Hart. Hart zijn recht is descriptief van aard. Als een groep sociale normen heeft, dan
zul je wetten aantreffen met een bepaalde morele aard.
3
