Religie: Aantekeningen

Religie, zingeving en
levensbeschouwing
Inleiding

Module geen examenleerstof  3 punten voor examen

Gastlezing: DI 16 mei 18u

Reader met cursusteksten op Toledo kennen

Verplichte lectuur – 1 boek te kiezen uit

(inzichtsvraag op examen op 3 punten)

Jozef De Kesel, Geloof & Godsdienst in een seculiere samenleving, Halewijn, 2021.  gekocht

Bieringer, Reimund. Geld en genade. Uitdagingen van het christelijk geloof in de hedendaagse
economische context. Tweede uitgave. Leuven - Den Haag: Acco, 2020

 mogelijke vragen komen op Toledo

‘Is religie een gepasseerd station van de mensheid?’

 als je kijkt naar secularisatie, dan veel van onze tijdgenoten deze mening toegedaan
 kijken in de globale wereld, dan religie/zingeving ook een uitermate springlevende rol heeft
 Ernst Van den Hemel
o ‘Hoort religie thuis op school?’ In NED vinden vele van niet, achterhaald en kan
genegeerd worden in onderwijs  niet mee eens, krant maar openslaan, lokt
maatschappelijke conflicten uit en verschaft mensen identiteit
 mensen kennis nodig van religie om wereld om hen heen te begrijpen
o Ook aan KUL overtuiging dat zekere levensbeschouwelijke geletterdheid nodig is, en
winst is voor studenten die binnen enkele jaren volop in maatschappelijk/
professionele leven zullen staan -> geen analfabeten op levensbeschouwelijk vlak
worden

Secularisati e, Desecularisati e, hersecularisati e en globalisering

 Secularisatiethese: "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-
wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en groepen
groeit."
o Idee dat in moderne samenleving (individualisering, welstand, emancipatie) de rol
van religie afneemt
 moderniteit: urbanisatie, rationalisering, individualisering, democratisering
o vanaf moderniteit, zeker vanaf 1960’, maar vandaag ook in vraag gesteld (‘Klopt het
wel?’)
 Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
o Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
 = sociale niveau: impact van religieuze instituten (kerk) minder vat op sociale,
maatschappelijke leven dan vroeger

,  door scheiding kerk en staat krijgen religieuze instituten minder vat op het
sociale leven
o Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
 individualisering zingeving: mensen zoeken eigen zingeving bij elkaar, op een
heel individuele manier
 sommige heel radicaal: tot bepaald geloof bekennen en er helemaal
in op te gaan bv. geradicaliseerde Moslims (mensen die op heel korte
tijd weinig van de Islam kennende zich helemaal in dat
gedachtengoed/radicale variant zich hebben vastgebeten)
 mensen vaak eigen collage van ideeën/ geloofsovertuigingen die
men zelf bij elkaar stelt en die soms kunnen veranderen in loop van
het leven
  zeer individueel patroon
 = ‘leeglopende kerken’: maar betekent niet dat mensen niet met zingeving
bezig zijn
 elke mens die leeft stelt zich de vraag ‘waarom leven wij’  hoe dit
wordt ingevuld is veel individueler dan vroeger
o = secularisatie
 Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological
theory of religion, 1967)
 Cultuuromslag van 1968
o steile val van het Godsgeloof + achteruitgang van kerkbezoek in traditioneel
katholieke of protestantse landen zetten these kracht bij
 André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz –
Rwanda)
o  grote rampen van 20e E hebben het geloof in een voorziene en goede goed een
knauw gegeven
o ook te maken met lijdensvraag: ‘hoe kan goede God samen gedacht worden met
zoveel ellende/miserie in de wereld?’
o eerste dood van God = Jezus aan het kruis
o 2e dood van God = moderniteit, secularisatiethese die geloof wegdrukte uit
maatschappelijke leven
o 3e dood van God = massaslachtingen die oorlogen in 20 e-21e E aannemen  Verdun
(1e WO voor Frankrijk) – Auschwitz (Joden, WOII) – Rwanda (genocide)
  zinloze lijden incompatibel met het godsgeloof
 Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
 ‘religie was taboe’: Marx heel negatief idee over religie nl. onderdrukkende
structuur van de arbeider
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
 godsdienstvrijheid heel belangrijk punt geweest, maar deze wereld vanaf ’60
door sterke secularisatiegolf en ook crisis van het godsgeloof
 einde KO impact op rol van religie, gaat door tot op dag van vandaag
 bepaalde denkers spreken over ‘terugkeer van God’: eenmaal grote
ideologische debat (communisten- kapitalisten, democratisch-
totalitaire staat) achter de rug was -> sommigen begonnen te kijken
naar terugkeer van religie

, Verfijning van secularisatiedebat
o secularisatiethese stelde gang van zaken te simpel en veralgemenend voor:
godsdienstbeleving veranderde maar godsdienst verdween niet zomaar uit
geavanceerde samenlevingen
o Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
o José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
  secularisatie is niet zomaar het verdwijnen van godsgeloof, bracht
onderscheid aan in hoe je secularisatie kon verstaan: verwarring door 3
niveaus van secularisatie door elkaar te haspelen
 a) scheiden van politieke en religieuze sfeer
 = sterkere scheiding kerk-staat: heilzame evolutie
 kerk mogen zich bezighouden met samenleving maar niet met
politieke besluitvorming <-> democratische rechtstaten geven
godsdiensten voldoende vrijheid
 b) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
 = maatschappelijk fenomeen
 c) privatisering van religie (= problematisch)
 religieuze overtuiging louter iets dat je mag doen in beslotenheid
slaapkamer, maar vanaf je in publieke ruimte komt mag je er niet
over spreken
 = problematisch: roeping van geen enkele godsdienst 
godsdiensten zullen altijd een idee hebben over hoe
wereld/samenleving er idealiter zou uitzien, moeten het recht
hebben dit te uiten en samenlevingen in deze richting te beïnvloeden
o Charles Taylor: A secular Age, 2007
  secularisatie niet zomaar gelijkstellen met afwezigheid van religie: wel
seculiere staat belangrijk om samenleven van verschillende godsdiensten
mogelijk te maken  conceptuele verfijning in debat over seculiere staat
 verschil maken tussen doelstelling en middel
 Verfijnt debat over seculiere staat
 a) doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
o mensen zijn vrij te geloven/ niet te geloven, en vrij wat en
hoe ze geloven
 b) middel: scheiding tussen kerk en staat
o ook in democratische lidstaten gaat men op heel
verschillende manier om met religie
o <-> VS: elke president sluit toespraken af met ‘God bless
America’  niemand vindt het raar, ook al is Amerika een
democratische moderne rechtstaat met scheiding kerk-staat
 <-> FRA Macron gaat het niet doen
  onderscheid is belangrijk
 Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de
neutraliteit van de Staat en de overheid (laicité)
 Frans model vindt je vaak terug in Europese landen
 nadruk op middelen en dus op scheiding kerk-staat en dus ook op
neutraliteit van de staat: staat moet op levensbeschouwelijk gebied
neutraal zijn

,  <-> Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische
omgang met de middelen
 doel: gewetensvrijheid en respectvolle omgang tussen burgers
onderling, ook burgers met verschillende
levensbeschouwing/geloofsovertuiging
 Angelsaksische samenlevingen zijn pragmatischer, minder verkrampt
in omgang met religie
 In de praktijk: continuüm – onderling verschillen
 elk land eigen rechtsvorm ontwikkeld over hoe religie een plaats
inneemt
 Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat
volgens ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
 = continuüm: model vertoont trekken van beide modellen
 verzuiling werkt nog heel stuk door, ook in hedendaagse
geseculariseerde samenleving
 ‘verzuiling’: BE samenleving opgedeeld in levensbeschouwelijke
groepen
o verkaveld volgens ideologisch-levensbeschouwelijke
breuklijnen (katholiek, socialistisch en liberaal)
o te maken met feit dat BE ontstaat is als liberale democratie
(meest liberale land van Europa) met heel belangrijke plek
voor katholieke kerk (in conflict met liberalisme)
o elke groep o.b.v. levensbeschouwing een stuk invloed
gekregen in de samenleving
o loopt door tot op dag van vandaag
o bv. onderwijs- zorg  gebieden waar katholieke kerk in BE
een grote stempel heeft gezet op samenleving
 meeste scholen initiatief van religieus bewogen
mensen
 tot op vandaag bestaat er verzuiling, een belangrijke
katholieke schoolwereld in ons land (zelf universiteit)
 KUL: privé-initiatief: wordt erkend door
overheid
 meeste zorginstellingen ontstaat vanuit katholiek
initiatief maar niet privé want betoelaagd door de
overheid
o bv. vakbonden (Christelijk, socialistisch, liberaal  3 grote)
 arbeiders niet georganiseerd o.b.v. sector waarin ze
werken
 vakbonden volgens ideologische verzuiling
o bv. ziekenkassen: door ideologieën o.a. CM
 ook in BE de bedienaars van eredienst zijn betoelaagd door de staat
bij erkende religies (betaald als ambtenaren); vrij uniek
  elke samenleving heeft zijn manier om scheiding kerk-staat in te
voeren
o verzuiling is heel bijzonder