PRE- EN PROTOHISTORIE,
samenvatting
Bacheloropleiding
PROF. MARC DE BIE
Ana Verstraete
Academiejaar 2024-2025
Letteren & Wijsbegeerte
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 2
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 - ALGEMENE INLEIDING ..................................................................................................... 3
1.1 De termen pre- en protohistorie ................................................................................................. 3
1.2 Chronologische geschiedenis van de pre- en protohistorische archeologie .............................. 5
1.3 De archeologische methode .................................................................................................. 6
HOOFDSTUK 2 – MENS EN NATUUR ........................................................................................................ 24
1. Evolutie van het natuurlijk milieu ................................................................................................. 24
2. Anatomische evolutie van de mens .............................................................................................. 28
DEEL I: STEENTIJDEN ............................................................................................................................ 32
HOOFDSTUK 3 – VROEG- EN MIDDENPALEOLITHICUM ........................................................................... 32
1. Vroegpaleolithicum in Afrika ..................................................................................................... 32
2. Vroegpaleolithicum in Europa ................................................................................................... 34
3. Neanderthalers en het middenpaleolithicum ........................................................................... 38
HOOFDSTUK 4 - LAATPALEOLITHICUM IN NW-EUROPA (40-10 KA) ....................................................... 41
HOOFDSTUK 5 – MESOLITHICUM (10.000-5000 V.C.) .............................................................................. 56
A Context en algemene kenmerken .................................................................................................... 58
B Materiële cultuur ............................................................................................................................. 60
HOOFDSTUK 6 – NEOLITHICUM ............................................................................................................... 66
A Ontstaan van landbouw en veeteelt ........................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
B Verspreiding van het vroegneolithicum in Europa .......................................................................... 69
DEEL II: METAALTIJDEN ......................................................................................................................... 83
HOOFDSTUK 7 - VROEGE EN MIDDENBRONSTIJD (2300 – 1100 V.C.) ..................................................... 83
A Aanvang van de metaaltijden in het Nabije Oosten, de Mediterrane gebieden en de Balkan ........ 84
B Vroege bronstijd in Noordwest-Europa ........................................................................................... 87
HOOFDSTUK 8 - LATE BRONSTIJD (1100-750 V.C.)................................................................................... 94
A Algemene context ............................................................................................................................ 94
B Urnenvelden en deposities .............................................................................................................. 95
HOOFDSTUK 9 – VROEGE IJZERTIJD: HALLSTATT ..................................................................................... 99
A Nieuwe ontwikkelingen in de Oude Wereld .................................................................................... 99
B Vroege ijzertijd in de Lage Landen (750-450 v.C.) .......................................................................... 103
HOOFDSTUK 10 – MIDDEN- EN LATE IJZERTIJD: LA TÈNE (450-50 V.C.) ................................................ 105
A Kelten ............................................................................................................................................. 105
B Archeologie van de midden en late ijzertijd in de Lage Landen..................................................... 111
HOOFDSTUK 11 – OVERGANG NAAR DE GALLO-ROMEINSE TIJD (50 V.C.- 70 N.C.) .............................. 116
B Romeinse “verovering” .................................................................................................................. 116
Inhoud ................................................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 3
HOOFDSTUK 1 - ALGEMENE INLEIDING
1.1 De termen pre- en protohistorie
Pre- en protohistorie:
De termen prehistorie en protohistorie verwijzen naar perioden zonder of met zeer
beperkte geschreven bronnen, waardoor de geschiedenis van die tijd voornamelijk
gebaseerd is op archeologisch onderzoek. Deze benamingen gelden ook voor de
wetenschappelijke disciplines die het menselijk gedrag en de samenlevingen in die tijden
bestuderen.
- Prehistorie: Deze periode kent geen geschreven bronnen, waardoor we volledig
afhankelijk zijn van archeologische vondsten en materiële overblijfselen om het
leven van mensen te reconstrueren. Voorbeelden zijn de Steentijd, Bronstijd, en
een groot deel van de IJzertijd in veel gebieden.
- Protohistorie: Dit is een overgangsperiode waarin een samenleving zelf nog geen
schrift heeft ontwikkeld, maar er wel beperkte geschreven bronnen bestaan van
buitenstaanders (bijvoorbeeld beschrijvingen door Romeinse of Griekse auteurs).
Deze bronnen geven indirecte informatie over een cultuur of regio die zelf geen
schriftelijke traditie heeft, zoals de Lage Landen in de IJzertijd, beschreven door
schrijvers als Caesar en Tacitus.
Volgens de bronnen worden onze gebieden door de Grieken ‘Kelten’ en door de
Romeinen ‘Galliërs’ genoemd.
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 4
samenvatting
Bacheloropleiding
PROF. MARC DE BIE
Ana Verstraete
Academiejaar 2024-2025
Letteren & Wijsbegeerte
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 2
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 - ALGEMENE INLEIDING ..................................................................................................... 3
1.1 De termen pre- en protohistorie ................................................................................................. 3
1.2 Chronologische geschiedenis van de pre- en protohistorische archeologie .............................. 5
1.3 De archeologische methode .................................................................................................. 6
HOOFDSTUK 2 – MENS EN NATUUR ........................................................................................................ 24
1. Evolutie van het natuurlijk milieu ................................................................................................. 24
2. Anatomische evolutie van de mens .............................................................................................. 28
DEEL I: STEENTIJDEN ............................................................................................................................ 32
HOOFDSTUK 3 – VROEG- EN MIDDENPALEOLITHICUM ........................................................................... 32
1. Vroegpaleolithicum in Afrika ..................................................................................................... 32
2. Vroegpaleolithicum in Europa ................................................................................................... 34
3. Neanderthalers en het middenpaleolithicum ........................................................................... 38
HOOFDSTUK 4 - LAATPALEOLITHICUM IN NW-EUROPA (40-10 KA) ....................................................... 41
HOOFDSTUK 5 – MESOLITHICUM (10.000-5000 V.C.) .............................................................................. 56
A Context en algemene kenmerken .................................................................................................... 58
B Materiële cultuur ............................................................................................................................. 60
HOOFDSTUK 6 – NEOLITHICUM ............................................................................................................... 66
A Ontstaan van landbouw en veeteelt ........................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
B Verspreiding van het vroegneolithicum in Europa .......................................................................... 69
DEEL II: METAALTIJDEN ......................................................................................................................... 83
HOOFDSTUK 7 - VROEGE EN MIDDENBRONSTIJD (2300 – 1100 V.C.) ..................................................... 83
A Aanvang van de metaaltijden in het Nabije Oosten, de Mediterrane gebieden en de Balkan ........ 84
B Vroege bronstijd in Noordwest-Europa ........................................................................................... 87
HOOFDSTUK 8 - LATE BRONSTIJD (1100-750 V.C.)................................................................................... 94
A Algemene context ............................................................................................................................ 94
B Urnenvelden en deposities .............................................................................................................. 95
HOOFDSTUK 9 – VROEGE IJZERTIJD: HALLSTATT ..................................................................................... 99
A Nieuwe ontwikkelingen in de Oude Wereld .................................................................................... 99
B Vroege ijzertijd in de Lage Landen (750-450 v.C.) .......................................................................... 103
HOOFDSTUK 10 – MIDDEN- EN LATE IJZERTIJD: LA TÈNE (450-50 V.C.) ................................................ 105
A Kelten ............................................................................................................................................. 105
B Archeologie van de midden en late ijzertijd in de Lage Landen..................................................... 111
HOOFDSTUK 11 – OVERGANG NAAR DE GALLO-ROMEINSE TIJD (50 V.C.- 70 N.C.) .............................. 116
B Romeinse “verovering” .................................................................................................................. 116
Inhoud ................................................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 3
HOOFDSTUK 1 - ALGEMENE INLEIDING
1.1 De termen pre- en protohistorie
Pre- en protohistorie:
De termen prehistorie en protohistorie verwijzen naar perioden zonder of met zeer
beperkte geschreven bronnen, waardoor de geschiedenis van die tijd voornamelijk
gebaseerd is op archeologisch onderzoek. Deze benamingen gelden ook voor de
wetenschappelijke disciplines die het menselijk gedrag en de samenlevingen in die tijden
bestuderen.
- Prehistorie: Deze periode kent geen geschreven bronnen, waardoor we volledig
afhankelijk zijn van archeologische vondsten en materiële overblijfselen om het
leven van mensen te reconstrueren. Voorbeelden zijn de Steentijd, Bronstijd, en
een groot deel van de IJzertijd in veel gebieden.
- Protohistorie: Dit is een overgangsperiode waarin een samenleving zelf nog geen
schrift heeft ontwikkeld, maar er wel beperkte geschreven bronnen bestaan van
buitenstaanders (bijvoorbeeld beschrijvingen door Romeinse of Griekse auteurs).
Deze bronnen geven indirecte informatie over een cultuur of regio die zelf geen
schriftelijke traditie heeft, zoals de Lage Landen in de IJzertijd, beschreven door
schrijvers als Caesar en Tacitus.
Volgens de bronnen worden onze gebieden door de Grieken ‘Kelten’ en door de
Romeinen ‘Galliërs’ genoemd.
, Pre- en protohistorie (M. De Bie) p. 4
