Leren voor Toets
- Context
- Tijdperk verlichting ontstaan
- Nederland
- Begrip verlichting begrijpen
- Verlichting geldt niet voor iedereen...
- Paragraaf 23: verschillende genres
- J.A. Schasz: betekenis van verhaal en welke genre
- De pruimenboom = BONUS
- Ook Belle van Zuylen staat niet in Dautzenberg
Historische achtergrond 1700-1800
BUITENLAND
• Absolutisme, maar burgerij is in opkomst, economische politiek
• De welvaart en de bevolking groeien
• 1789 = Franse Revolutie
NEDERLAND
• Statenbond
• Statengeneraal tamelijk machteloos door interne conflicten
• 2 politieke stromingen:
1. Patriotten -> streven naar meer democratie
2. Prinsgezinden -> zijn aanhangers van Oranje
• Franse inval op de Bataafse republiek -> leidde tot einde van de tweestrijd
! Sapere aude ! = Durf te denken -> typische beschrijving van Verlichting
• Einde aan de geestelijke duisternis
• Verstand staat centraal
• Is langzaam doorgedrongen in Nederland ; bij ons stilstand (pruikentijd) geen
grote kunst meer
,De Verlichting
WETENSCHAP
• Rol van de kerk wordt steeds minder, in plaats daarvan was men gaan
onderzoeken hoe de wereld in elkaar zat (empirisme)
-> menselijk ratio kan alles oplossen
• Deïsme = God bestaat maar die vereren en er een godsdienst van maken is
zinloos
• Voltaire stelde daarom een idee op -> tolerantie = ieder mens moet kunnen
denken en geloven wat hij wil, en andere mensen hebben daar niks over te
zeggen
POLITIEK & ECONOMIE
• Montesquieu was groot voorstander van de trais politica
• De monarchie en godsdienst werden achterhaald, werd beschouwd als domheid
• Omdat er grotere vrijheid wilde ontstaan -> liberalisme = de overheid moet zich
zo weinig mogelijk bemoeien met de economie, moet overlaten aan het spel:
vraag en aanbod
• Adam Smith (1723-1790) was de grondleggen van het liberalisme, wiens boek
werd beschouwd als een bijbel voor de economie
OPTIMISME
• De mens is van nature goed
• Verkeerd gedrag is een gevolg van onkunde en onwetendheid (=gebrek van
kennis)
• "bouw scholen en breek gevangenissen af"
• Moralistische geschriften
• Op maatschappelijk gebied ontstond de idee van de 'maakbaarheid' van de
samenleving
,NAWERKING
• Gevolg van de verlichting:
- Scheiding van de kerk en staat
- Het inperken van het vorstelijk gezag
- De afschaffing van de slavernij
- De scheiding der machten
Literatuur
• De literatuur in de 18e eeuw was didactisch = de bedoeling om er iets van te
leren
- Encyclopédie (Denis Diderot)
- Spectatoriale geschriften (Justus van Effen) -> tijdschriften met veel tekst,
uitleggen en essays
EPISCH-DIDACTISCHE LITERATUUR
• Imaginair reisverhaal
- Verzonnen verhaal + doel om iets te leren over de wereld
• Utopisch roman
- Alles is perfect in het verhaal
• Robinsonade
- De hoofdpersoon moet overleven met zijn gezonde verstand
- Nauwverwant aan een imaginair reisverhaal
- Ideaal genre om te laten zien dat men zich zelfs in de moeilijkste
omstandigheden staande kan houden door gebruik te maken van de rede
• Satire
- Dingen belachelijk maken in je verhaal
Gulliver's travels (Jonathan Swift)
- Boek bestaat uit alle genres van de didactische literatuur
- Jonathan Swift = kritisch door metafoor
- Deel 1 = satire
- Deel 2/4 = utopisch roman
- Alle delen zijn een imaginair reisverhaal
DE ROMAN
• Personen staan centraal in plaats van de ideeën + tijdruimtelijke achtergrond
• De gebeurtenissen zijn een midden om personages te beschrijven
- Psychologisch roman = proberen om karakters te tekenen
- Ontwikkelingsroman = hoe een persoon in de loop van het leven verandert
, ROBINSON CRUSOË (Daniël Defoë – 1719)
→ "gebruik je gezonde verstand dan kan je altijd overleven"
Het doel van het verhaal is om ideeën van de verlichting toe te brengen op
mensen maar hij maakte er een heel onderscheidt van tussen 'lichte' en
'donkere' mensen
• Een verhaal van een scheepsreis wat leidt tot een schipbreuk
• 1 persoon spoelt aan op een onbewoond eiland en moet op zichzelf overleven
• Af en toe kwamen er canibalen langs
- Primitieve canibal = vrijdag -> christen
• Hij had een plantage, er werd daardoor erg rijk -> slavenhouder
Justus van Effen
JUSTUS VAN EFFEN
• Justus van Effen is de Arjan Lubbach van zijn tijd
• Slim
• Opgegroeid in Utrecht
• Hoogopgeleid
• Is in Engeland aan het werk
- Wilt de verlicht van Engeland naar Nederland halen
• Heeft veel kritiek op de samenleving in zijn tijdschriften -> "beter worden"
• Standpunten:
- "Respect jonguh"
- "wereldburger, je weet zelf" -> kijken naar het innerlijk van een persoon
- "Eigen taal eerst, kappen met dat Frans" -> "Ach joh, af en toe een woordje
Frans trés bien"
- "Lekker chillen in het theater"
SPECTATORIALE TIJDSCHRIFTEN
• Er is een anonieme spectator die zijn blik werpt op de 'maatschappij'
• Fictief persoon
• Commentaar op de wereld
• Zakelijk
• Didactisch -> bedoelt om mensen iets te leren
TIJDSCHRIFTEN IN DE VERLICHTING
- Hollandse Spectator van Justus van Effen (1731)
• Bedoeld om de bevolking te informeren en op te voeden
• Didactisch-moralistisch van aard
- Context
- Tijdperk verlichting ontstaan
- Nederland
- Begrip verlichting begrijpen
- Verlichting geldt niet voor iedereen...
- Paragraaf 23: verschillende genres
- J.A. Schasz: betekenis van verhaal en welke genre
- De pruimenboom = BONUS
- Ook Belle van Zuylen staat niet in Dautzenberg
Historische achtergrond 1700-1800
BUITENLAND
• Absolutisme, maar burgerij is in opkomst, economische politiek
• De welvaart en de bevolking groeien
• 1789 = Franse Revolutie
NEDERLAND
• Statenbond
• Statengeneraal tamelijk machteloos door interne conflicten
• 2 politieke stromingen:
1. Patriotten -> streven naar meer democratie
2. Prinsgezinden -> zijn aanhangers van Oranje
• Franse inval op de Bataafse republiek -> leidde tot einde van de tweestrijd
! Sapere aude ! = Durf te denken -> typische beschrijving van Verlichting
• Einde aan de geestelijke duisternis
• Verstand staat centraal
• Is langzaam doorgedrongen in Nederland ; bij ons stilstand (pruikentijd) geen
grote kunst meer
,De Verlichting
WETENSCHAP
• Rol van de kerk wordt steeds minder, in plaats daarvan was men gaan
onderzoeken hoe de wereld in elkaar zat (empirisme)
-> menselijk ratio kan alles oplossen
• Deïsme = God bestaat maar die vereren en er een godsdienst van maken is
zinloos
• Voltaire stelde daarom een idee op -> tolerantie = ieder mens moet kunnen
denken en geloven wat hij wil, en andere mensen hebben daar niks over te
zeggen
POLITIEK & ECONOMIE
• Montesquieu was groot voorstander van de trais politica
• De monarchie en godsdienst werden achterhaald, werd beschouwd als domheid
• Omdat er grotere vrijheid wilde ontstaan -> liberalisme = de overheid moet zich
zo weinig mogelijk bemoeien met de economie, moet overlaten aan het spel:
vraag en aanbod
• Adam Smith (1723-1790) was de grondleggen van het liberalisme, wiens boek
werd beschouwd als een bijbel voor de economie
OPTIMISME
• De mens is van nature goed
• Verkeerd gedrag is een gevolg van onkunde en onwetendheid (=gebrek van
kennis)
• "bouw scholen en breek gevangenissen af"
• Moralistische geschriften
• Op maatschappelijk gebied ontstond de idee van de 'maakbaarheid' van de
samenleving
,NAWERKING
• Gevolg van de verlichting:
- Scheiding van de kerk en staat
- Het inperken van het vorstelijk gezag
- De afschaffing van de slavernij
- De scheiding der machten
Literatuur
• De literatuur in de 18e eeuw was didactisch = de bedoeling om er iets van te
leren
- Encyclopédie (Denis Diderot)
- Spectatoriale geschriften (Justus van Effen) -> tijdschriften met veel tekst,
uitleggen en essays
EPISCH-DIDACTISCHE LITERATUUR
• Imaginair reisverhaal
- Verzonnen verhaal + doel om iets te leren over de wereld
• Utopisch roman
- Alles is perfect in het verhaal
• Robinsonade
- De hoofdpersoon moet overleven met zijn gezonde verstand
- Nauwverwant aan een imaginair reisverhaal
- Ideaal genre om te laten zien dat men zich zelfs in de moeilijkste
omstandigheden staande kan houden door gebruik te maken van de rede
• Satire
- Dingen belachelijk maken in je verhaal
Gulliver's travels (Jonathan Swift)
- Boek bestaat uit alle genres van de didactische literatuur
- Jonathan Swift = kritisch door metafoor
- Deel 1 = satire
- Deel 2/4 = utopisch roman
- Alle delen zijn een imaginair reisverhaal
DE ROMAN
• Personen staan centraal in plaats van de ideeën + tijdruimtelijke achtergrond
• De gebeurtenissen zijn een midden om personages te beschrijven
- Psychologisch roman = proberen om karakters te tekenen
- Ontwikkelingsroman = hoe een persoon in de loop van het leven verandert
, ROBINSON CRUSOË (Daniël Defoë – 1719)
→ "gebruik je gezonde verstand dan kan je altijd overleven"
Het doel van het verhaal is om ideeën van de verlichting toe te brengen op
mensen maar hij maakte er een heel onderscheidt van tussen 'lichte' en
'donkere' mensen
• Een verhaal van een scheepsreis wat leidt tot een schipbreuk
• 1 persoon spoelt aan op een onbewoond eiland en moet op zichzelf overleven
• Af en toe kwamen er canibalen langs
- Primitieve canibal = vrijdag -> christen
• Hij had een plantage, er werd daardoor erg rijk -> slavenhouder
Justus van Effen
JUSTUS VAN EFFEN
• Justus van Effen is de Arjan Lubbach van zijn tijd
• Slim
• Opgegroeid in Utrecht
• Hoogopgeleid
• Is in Engeland aan het werk
- Wilt de verlicht van Engeland naar Nederland halen
• Heeft veel kritiek op de samenleving in zijn tijdschriften -> "beter worden"
• Standpunten:
- "Respect jonguh"
- "wereldburger, je weet zelf" -> kijken naar het innerlijk van een persoon
- "Eigen taal eerst, kappen met dat Frans" -> "Ach joh, af en toe een woordje
Frans trés bien"
- "Lekker chillen in het theater"
SPECTATORIALE TIJDSCHRIFTEN
• Er is een anonieme spectator die zijn blik werpt op de 'maatschappij'
• Fictief persoon
• Commentaar op de wereld
• Zakelijk
• Didactisch -> bedoelt om mensen iets te leren
TIJDSCHRIFTEN IN DE VERLICHTING
- Hollandse Spectator van Justus van Effen (1731)
• Bedoeld om de bevolking te informeren en op te voeden
• Didactisch-moralistisch van aard
