Oppervlakte anatomie
Inhoud
Inleiding............................................................................................................... 3
Schouder............................................................................................................. 4
Osteologie........................................................................................................ 4
Myologie........................................................................................................... 4
Arteriën, venen, zenuwen................................................................................ 6
Lymfe............................................................................................................... 6
Elleboog en voorarm........................................................................................... 6
Osteologie........................................................................................................ 6
Myologie........................................................................................................... 7
Pols en hand........................................................................................................ 7
Osteologie........................................................................................................ 7
Myologie........................................................................................................... 8
Arteriën, venen, zenuwen................................................................................ 9
Thorax............................................................................................................... 10
Osteologie...................................................................................................... 10
Myologie......................................................................................................... 10
Viscera........................................................................................................... 11
Abdomen........................................................................................................... 12
Myologie......................................................................................................... 12
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 12
Viscera........................................................................................................... 12
Wervelkolom...................................................................................................... 14
Osteologie...................................................................................................... 14
Myologie......................................................................................................... 15
Bekken en heup................................................................................................. 15
Osteologie...................................................................................................... 15
Myologie......................................................................................................... 16
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 17
Lymfe............................................................................................................. 18
Knie................................................................................................................... 18
Osteologie...................................................................................................... 18
Myologie......................................................................................................... 19
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 19
,Enkel en voet..................................................................................................... 20
Osteologie...................................................................................................... 20
Myologie......................................................................................................... 20
Osteologie...................................................................................................... 21
Myologie......................................................................................................... 21
Osteologie...................................................................................................... 21
Myologie......................................................................................................... 21
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 22
Osteologie...................................................................................................... 22
Hoofd................................................................................................................. 23
Osteologie...................................................................................................... 23
Myologie......................................................................................................... 23
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 23
Hals................................................................................................................... 24
Osteologie...................................................................................................... 24
Myologie......................................................................................................... 25
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 25
Lymfe............................................................................................................. 26
SAMENVATTING REFERENTIEPUNTEN................................................................28
,Inleiding
Doel palpatie:
Na het uitvoeren van een gerichte anamnese en inspectie heeft de arts een idee over welke
structuren de klacht veroorzaken. Vervolgens palpeert hij/zij de structuren systematisch op pijn.
Naast de provocatie op pijn, worden de desbetreffende structuren tevens op hun kwaliteit
beoordeeld.
Structuren die gepalpeerd kunnen worden:
Bot:
o Gevoelig/pijnlijk bij breuk, barst of periostale gevoeligheid
Kapsels/ligamenten:
o Gevoelig/pijnlijk bij overrek of scheur
Spieren:
o Gevoelig/pijnlijk bij overrek of scheur (bij scheur meestal ook hematoom te zien)
o Contractie is pijnlijk
Arteriën:
o Evaluatie op kwaliteit van de pulsatie
Lymfe:
o Inspectie en palpatie van lymfe oedeem (=putoedeem)
o Palpatie van eventueel vergrote lymfeklieren
Perifere zenuwen:
o Teken van Tinel: tikken met de vinger op de plaats waar de zenuw verloopt. Is positief
wanneer tintelingen kunnen uitgelokt worden
Viscera:
o Palperen naar spanning/défense musculaire
o Loslaatpijn: Hierbij wordt de buikwand ter plaatse heel langzaam diep ingedrukt en
vervolgens plotseling losgelaten. Bij pijn wijst dit op peritoneale prikkeling,
bijvoorbeeld bij appendicitis.
Palpatie dient uitgevoerd te worden met warme, droge handen en kortgeknipte nagels zonder
scherpe randen. De palpatie zelf wordt uitgevoerd met de palmaire zijde van de vingertoppen van de
tweede en/of derde en/of vierde vinger van de voorkeurhand. Een heel belangrijk aspect van de
palpatie is de kracht, de druk waarmee deze wordt uitgevoerd. Een te harde palpatie voelt voor de
proefpersoon onaangenaam. Normaliter dient elke palpatie te beginnen met weinig druk en te
worden voortgezet met de minst mogelijke druk. Bij het palperen van dieperliggende structuren dient
de druk geleidelijk aan te worden opgebouwd.
,Schouder
Osteologie
Acromion
o palpeer de laterale (buitenste) rand van de schouder, hoogste
beenderige structuur. Eronder val je in een kuiltje: subacromiale
ruimte
Processus coracoideus:
o is gemakkelijk te palperen in retroflexie van de bovenarm in
middenstand tussen endo- en exorotatie. Palpeer caudaal van de
clavicula, mediaal van de M. deltoideus.
Tuberculum majus en sulcus intertubercularis
o palpatie van het tuberculum doorheen de M. deltoideus (moet
ontspannen zijn): vormt de laterale begrenzing van de sulcus
intertubercularis en vormt het meest laterale punt van de schouder.
Schuift weg onder het acromion bij abductie. Palpeer de cristae van
tuberculum majus en tuberculum minus en voel daartussen de
sulcus intertubercularis waarin de pees van het caput longum van
de M. biceps loopt, deze kunnen we voelen verspringen tijdens het
uitvoeren va een passieve endo- en exorotatie van de schouder.
Myologie
M. pectoralis major
o visualisatie door adductie van de arm tegen weerstand vanuit 90°
abductie. Bij vrouwen wordt het grootste deel van de spierbuik
bedekt door de mamma.
o Pars abdominalis: met de hand op tafel drukken. Pars abdominalis
vormt de laterale onderrand van de M. pectoralis major (voorste
axillaire plooi).
o Pars clavicularis en sternocostalis: handen voor de borst tegen
elkaar drukken.
M. serratus anterior
o de koppen van de spier die op de ribben aanhechten, zwellen
wanneer men met gestrekte armen tegen de muur duwt (protractie).
Makkelijk te palperen op de laterale borstkas.
M. rhomboideus major en minor
o beide handen op de crista iliaca plaatsen en ellebogen naar dorsaal
duwen tegen weerstand. Contractie voelbaar tussen beide margo
medialis.
M. deltoideus
o ligt zeer oppervlakkig en is gemakkelijk te palperen. Bij een 90°
abuctie (tegen weerstand) wordt de spier duidelijk zichtbaar en kan
er (bij gespierde personen) een duidelijk onderscheid gemaakt
worden tussen de verschillende origo’s.
o Pars clavicularis/anterior: handen voor de borst tegen elkaar
drukken.
o Pars acromialis: abductie tegen weerstand
o Pars spinalis/posterior: horizontale abductie tegen weerstand
, M. teres maior
o gecombineerde weerstand naar schouder retroflexie, adductie en
endorotatie. Deze valt niet altijd te onderscheiden van de M.
latissimus dorsi en is hier vaak mee vergroeit of ontbreekt volledig.
M. latissimus dorsi
o protractie van de scapula tegen weerstand, de scapula blijft tegen
de thorax: herken de achterste axillaire plooi (samen met de M.
teres major). Ook bij contractie van de spier (gecombineerde
retroflexie, adductie, endorotatie= handrug op onderrug plaatsen)
wordt de spier duidelijk zichtbaar.
M. supraspinatus
o De spierbuik is palpabel boven de spina scapulae in de fossa
supraspinata onder de M. trapezius bij abductie van de arm. De
insertiepees is gemakkelijk te palperen op het tuberculum majus
wanneer handrug en onderarm op de onderrug ligt.
M. infraspinatus
o de spierbuik is palpabel onder de spina scapulae in de fossa
infraspinata met arm in 90° abductie van het schoudergewricht en
elleboog in 90° flexie bij exorotatie tegen weerstand. De
insertiepees t.h.v. het middelste en dorsale deel van het tuberculum
majus is palpabel bij anteflexie van de arm en adductie en
exorotatie in het schoudergewricht.
Rotatorcufftendinopathie: De rotatorenmanchet bestaat uit: M. supraspinatus, M. infraspinatus, M.
subscapularis en M. teres minor. Een rotator cuff tendinopathie is een overbelastingsletsel van één of
meerdere pezen van deze vier spieren. Deze aandoening wordt gekarakteriseerd door weefselschade,
inflammatie en degeneratie van één of meerdere van deze pezen. Vaak is de M. supraspinatus en M.
infraspinatus aangedaan en is er palpatiepijn op de insertie van deze pezen (regio tuberculum majus)
M. biceps brachii
o de lokalisatie van het caput longum is duidelijk te visualiseren door
een actieve elleboogflexie. In de sulcus intertubercularis (tussen
tuberculum minus en majus) ligt de pees van het caput longum.
Door met de zijkant van de duim van mediaal naar lateraal te
bewegen ter hoogte van de sulcus voelt men de pees onder de duim
wegspringen.
Bicepspeesscheur: Bij een volledige bicepsscheur is de caput longum afgescheurd. Hierdoor is er geen
caput longum meer palpeerbaar in de sulcus intertuberculairs. Ook is er een balvormige zwelling
zichtbaar ter hoogte van de bovenarm (=Popeye spier, opgerolde caput longum). Gewoonlijk wordt een
bicepsruptuur niet operatief behandeld, zeker niet bij de oudere populatie.
M. coracobrachialis
o deze spier vertrekt samen met de korte kop van de M. biceps brachii
van het processus coracoideus Bij palpatie is het bij sommige
personen mogelijk onderscheid te maken tussen deze beide spieren.
Men vraagt een horizontale adductie van de schouder tegen
weerstand en palpeert de spier onder de korte kop van de M. biceps
brachii. Palpatie in deze regio kan gevoelig zijn omwille van de vaat-
zenuwstreng.
Okselholte
Grenzen
o voorwand: Mm. pectoralis major en minor
o dorsale wand: M. latissimus dorsi, M. teres major en minor, caput
longum van de M. triceps brachii
o basis (caudaal): fascia en huid van de oksel
, o laterale wand: M. coracobrachialis, humerus
o mediale wand: ribben bedekt door m. serratus anterior.
Palpatie van de okselholte:
o proefpersoon in ruglig met arm in abductie: herken de M. pectoralis
major en M. latissimus dorsi als voorste en achterste begrenzingen.
Tussen beide spieren loopt longitudinaal de massa van de M.
coracobrachialis en het caput breve van de M. biceps brachii.
Arteriën, venen, zenuwen
A. axillaris
o palpeer met de vingertoppen langsheen de M. coracobrachialis tot in
de top van de okselholte: de arterie komt langs mediale zijde onder
de processus coracoideus uit de diepte. Wordt eveneens gevonden
door de A. brachialis naar craniaal te volgen. Palpeer tevens naar
mediaal richting thoraxwand de insertie van de M. pectoralis minor.
Rond de A. axillaris liggen de fasciculi van de plexus brachialis: van
links naar rechts glijden over deze plexus veroorzaakt paresthesieën
in de arm.
A. brachialis
o de M. biceps brachii ontspannen en met de vingertoppen glijden
tussen M. biceps brachii en brachialis aan de mediale zijde en zo ver
mogelijk naar distaal volgen.
Lymfe
Axillaire nodi lymphatici
o proefpersoon in decubitus, spieren rond de okselholte doen
ontspannen door voorarm te laten rusten op ventrale thoraxwand; of
andere techniek: patiënt zit, onderzoeker ondersteunt bovenarm
met één hand, palpeert axilla met de andere hand. Zoek
achtereenvolgens naar de 5 groepen: anteriores of pectorales;
posteriores of subscapulares; centrale groep hoog in de oksel;
laterales langs de A. axillaris (richting distaal); apicales: langs
ventraal mediaal van de processus coracoideus.
Elleboog en voorarm
Osteologie
Epicondylus medialis
o zeer gemakkelijk te visualiseren en te palperen. Dit is de
oorsprongsplaats van de polsflexoren.
Epicondylus lateralis
o kleiner en minder uitgesproken dan de mediale epicondyl. De crista
supra-epicondylaris lateralis is palpeerbaar richting proximaal op de
humerus. De radiale polsextensoren hebben hierop hun oorsprong.
Olecranon
o de epicondyli liggen op één lijn met het olecranon bij extensie en
vormen een driehoek bij flexie.
Sulcus nervi ulnaris en N. ulnaris
Inhoud
Inleiding............................................................................................................... 3
Schouder............................................................................................................. 4
Osteologie........................................................................................................ 4
Myologie........................................................................................................... 4
Arteriën, venen, zenuwen................................................................................ 6
Lymfe............................................................................................................... 6
Elleboog en voorarm........................................................................................... 6
Osteologie........................................................................................................ 6
Myologie........................................................................................................... 7
Pols en hand........................................................................................................ 7
Osteologie........................................................................................................ 7
Myologie........................................................................................................... 8
Arteriën, venen, zenuwen................................................................................ 9
Thorax............................................................................................................... 10
Osteologie...................................................................................................... 10
Myologie......................................................................................................... 10
Viscera........................................................................................................... 11
Abdomen........................................................................................................... 12
Myologie......................................................................................................... 12
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 12
Viscera........................................................................................................... 12
Wervelkolom...................................................................................................... 14
Osteologie...................................................................................................... 14
Myologie......................................................................................................... 15
Bekken en heup................................................................................................. 15
Osteologie...................................................................................................... 15
Myologie......................................................................................................... 16
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 17
Lymfe............................................................................................................. 18
Knie................................................................................................................... 18
Osteologie...................................................................................................... 18
Myologie......................................................................................................... 19
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 19
,Enkel en voet..................................................................................................... 20
Osteologie...................................................................................................... 20
Myologie......................................................................................................... 20
Osteologie...................................................................................................... 21
Myologie......................................................................................................... 21
Osteologie...................................................................................................... 21
Myologie......................................................................................................... 21
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 22
Osteologie...................................................................................................... 22
Hoofd................................................................................................................. 23
Osteologie...................................................................................................... 23
Myologie......................................................................................................... 23
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 23
Hals................................................................................................................... 24
Osteologie...................................................................................................... 24
Myologie......................................................................................................... 25
Arteriën, venen, zenuwen.............................................................................. 25
Lymfe............................................................................................................. 26
SAMENVATTING REFERENTIEPUNTEN................................................................28
,Inleiding
Doel palpatie:
Na het uitvoeren van een gerichte anamnese en inspectie heeft de arts een idee over welke
structuren de klacht veroorzaken. Vervolgens palpeert hij/zij de structuren systematisch op pijn.
Naast de provocatie op pijn, worden de desbetreffende structuren tevens op hun kwaliteit
beoordeeld.
Structuren die gepalpeerd kunnen worden:
Bot:
o Gevoelig/pijnlijk bij breuk, barst of periostale gevoeligheid
Kapsels/ligamenten:
o Gevoelig/pijnlijk bij overrek of scheur
Spieren:
o Gevoelig/pijnlijk bij overrek of scheur (bij scheur meestal ook hematoom te zien)
o Contractie is pijnlijk
Arteriën:
o Evaluatie op kwaliteit van de pulsatie
Lymfe:
o Inspectie en palpatie van lymfe oedeem (=putoedeem)
o Palpatie van eventueel vergrote lymfeklieren
Perifere zenuwen:
o Teken van Tinel: tikken met de vinger op de plaats waar de zenuw verloopt. Is positief
wanneer tintelingen kunnen uitgelokt worden
Viscera:
o Palperen naar spanning/défense musculaire
o Loslaatpijn: Hierbij wordt de buikwand ter plaatse heel langzaam diep ingedrukt en
vervolgens plotseling losgelaten. Bij pijn wijst dit op peritoneale prikkeling,
bijvoorbeeld bij appendicitis.
Palpatie dient uitgevoerd te worden met warme, droge handen en kortgeknipte nagels zonder
scherpe randen. De palpatie zelf wordt uitgevoerd met de palmaire zijde van de vingertoppen van de
tweede en/of derde en/of vierde vinger van de voorkeurhand. Een heel belangrijk aspect van de
palpatie is de kracht, de druk waarmee deze wordt uitgevoerd. Een te harde palpatie voelt voor de
proefpersoon onaangenaam. Normaliter dient elke palpatie te beginnen met weinig druk en te
worden voortgezet met de minst mogelijke druk. Bij het palperen van dieperliggende structuren dient
de druk geleidelijk aan te worden opgebouwd.
,Schouder
Osteologie
Acromion
o palpeer de laterale (buitenste) rand van de schouder, hoogste
beenderige structuur. Eronder val je in een kuiltje: subacromiale
ruimte
Processus coracoideus:
o is gemakkelijk te palperen in retroflexie van de bovenarm in
middenstand tussen endo- en exorotatie. Palpeer caudaal van de
clavicula, mediaal van de M. deltoideus.
Tuberculum majus en sulcus intertubercularis
o palpatie van het tuberculum doorheen de M. deltoideus (moet
ontspannen zijn): vormt de laterale begrenzing van de sulcus
intertubercularis en vormt het meest laterale punt van de schouder.
Schuift weg onder het acromion bij abductie. Palpeer de cristae van
tuberculum majus en tuberculum minus en voel daartussen de
sulcus intertubercularis waarin de pees van het caput longum van
de M. biceps loopt, deze kunnen we voelen verspringen tijdens het
uitvoeren va een passieve endo- en exorotatie van de schouder.
Myologie
M. pectoralis major
o visualisatie door adductie van de arm tegen weerstand vanuit 90°
abductie. Bij vrouwen wordt het grootste deel van de spierbuik
bedekt door de mamma.
o Pars abdominalis: met de hand op tafel drukken. Pars abdominalis
vormt de laterale onderrand van de M. pectoralis major (voorste
axillaire plooi).
o Pars clavicularis en sternocostalis: handen voor de borst tegen
elkaar drukken.
M. serratus anterior
o de koppen van de spier die op de ribben aanhechten, zwellen
wanneer men met gestrekte armen tegen de muur duwt (protractie).
Makkelijk te palperen op de laterale borstkas.
M. rhomboideus major en minor
o beide handen op de crista iliaca plaatsen en ellebogen naar dorsaal
duwen tegen weerstand. Contractie voelbaar tussen beide margo
medialis.
M. deltoideus
o ligt zeer oppervlakkig en is gemakkelijk te palperen. Bij een 90°
abuctie (tegen weerstand) wordt de spier duidelijk zichtbaar en kan
er (bij gespierde personen) een duidelijk onderscheid gemaakt
worden tussen de verschillende origo’s.
o Pars clavicularis/anterior: handen voor de borst tegen elkaar
drukken.
o Pars acromialis: abductie tegen weerstand
o Pars spinalis/posterior: horizontale abductie tegen weerstand
, M. teres maior
o gecombineerde weerstand naar schouder retroflexie, adductie en
endorotatie. Deze valt niet altijd te onderscheiden van de M.
latissimus dorsi en is hier vaak mee vergroeit of ontbreekt volledig.
M. latissimus dorsi
o protractie van de scapula tegen weerstand, de scapula blijft tegen
de thorax: herken de achterste axillaire plooi (samen met de M.
teres major). Ook bij contractie van de spier (gecombineerde
retroflexie, adductie, endorotatie= handrug op onderrug plaatsen)
wordt de spier duidelijk zichtbaar.
M. supraspinatus
o De spierbuik is palpabel boven de spina scapulae in de fossa
supraspinata onder de M. trapezius bij abductie van de arm. De
insertiepees is gemakkelijk te palperen op het tuberculum majus
wanneer handrug en onderarm op de onderrug ligt.
M. infraspinatus
o de spierbuik is palpabel onder de spina scapulae in de fossa
infraspinata met arm in 90° abductie van het schoudergewricht en
elleboog in 90° flexie bij exorotatie tegen weerstand. De
insertiepees t.h.v. het middelste en dorsale deel van het tuberculum
majus is palpabel bij anteflexie van de arm en adductie en
exorotatie in het schoudergewricht.
Rotatorcufftendinopathie: De rotatorenmanchet bestaat uit: M. supraspinatus, M. infraspinatus, M.
subscapularis en M. teres minor. Een rotator cuff tendinopathie is een overbelastingsletsel van één of
meerdere pezen van deze vier spieren. Deze aandoening wordt gekarakteriseerd door weefselschade,
inflammatie en degeneratie van één of meerdere van deze pezen. Vaak is de M. supraspinatus en M.
infraspinatus aangedaan en is er palpatiepijn op de insertie van deze pezen (regio tuberculum majus)
M. biceps brachii
o de lokalisatie van het caput longum is duidelijk te visualiseren door
een actieve elleboogflexie. In de sulcus intertubercularis (tussen
tuberculum minus en majus) ligt de pees van het caput longum.
Door met de zijkant van de duim van mediaal naar lateraal te
bewegen ter hoogte van de sulcus voelt men de pees onder de duim
wegspringen.
Bicepspeesscheur: Bij een volledige bicepsscheur is de caput longum afgescheurd. Hierdoor is er geen
caput longum meer palpeerbaar in de sulcus intertuberculairs. Ook is er een balvormige zwelling
zichtbaar ter hoogte van de bovenarm (=Popeye spier, opgerolde caput longum). Gewoonlijk wordt een
bicepsruptuur niet operatief behandeld, zeker niet bij de oudere populatie.
M. coracobrachialis
o deze spier vertrekt samen met de korte kop van de M. biceps brachii
van het processus coracoideus Bij palpatie is het bij sommige
personen mogelijk onderscheid te maken tussen deze beide spieren.
Men vraagt een horizontale adductie van de schouder tegen
weerstand en palpeert de spier onder de korte kop van de M. biceps
brachii. Palpatie in deze regio kan gevoelig zijn omwille van de vaat-
zenuwstreng.
Okselholte
Grenzen
o voorwand: Mm. pectoralis major en minor
o dorsale wand: M. latissimus dorsi, M. teres major en minor, caput
longum van de M. triceps brachii
o basis (caudaal): fascia en huid van de oksel
, o laterale wand: M. coracobrachialis, humerus
o mediale wand: ribben bedekt door m. serratus anterior.
Palpatie van de okselholte:
o proefpersoon in ruglig met arm in abductie: herken de M. pectoralis
major en M. latissimus dorsi als voorste en achterste begrenzingen.
Tussen beide spieren loopt longitudinaal de massa van de M.
coracobrachialis en het caput breve van de M. biceps brachii.
Arteriën, venen, zenuwen
A. axillaris
o palpeer met de vingertoppen langsheen de M. coracobrachialis tot in
de top van de okselholte: de arterie komt langs mediale zijde onder
de processus coracoideus uit de diepte. Wordt eveneens gevonden
door de A. brachialis naar craniaal te volgen. Palpeer tevens naar
mediaal richting thoraxwand de insertie van de M. pectoralis minor.
Rond de A. axillaris liggen de fasciculi van de plexus brachialis: van
links naar rechts glijden over deze plexus veroorzaakt paresthesieën
in de arm.
A. brachialis
o de M. biceps brachii ontspannen en met de vingertoppen glijden
tussen M. biceps brachii en brachialis aan de mediale zijde en zo ver
mogelijk naar distaal volgen.
Lymfe
Axillaire nodi lymphatici
o proefpersoon in decubitus, spieren rond de okselholte doen
ontspannen door voorarm te laten rusten op ventrale thoraxwand; of
andere techniek: patiënt zit, onderzoeker ondersteunt bovenarm
met één hand, palpeert axilla met de andere hand. Zoek
achtereenvolgens naar de 5 groepen: anteriores of pectorales;
posteriores of subscapulares; centrale groep hoog in de oksel;
laterales langs de A. axillaris (richting distaal); apicales: langs
ventraal mediaal van de processus coracoideus.
Elleboog en voorarm
Osteologie
Epicondylus medialis
o zeer gemakkelijk te visualiseren en te palperen. Dit is de
oorsprongsplaats van de polsflexoren.
Epicondylus lateralis
o kleiner en minder uitgesproken dan de mediale epicondyl. De crista
supra-epicondylaris lateralis is palpeerbaar richting proximaal op de
humerus. De radiale polsextensoren hebben hierop hun oorsprong.
Olecranon
o de epicondyli liggen op één lijn met het olecranon bij extensie en
vormen een driehoek bij flexie.
Sulcus nervi ulnaris en N. ulnaris
