FA-BA301
Psychofarmacologie
Samenvatting
,Inhoud
Leerdoelen van de cursus ........................................................................................................................ 5
Algemene leerdoelen van deze cursus ................................................................................................ 5
Specifieke leerdoelen van deze cursus................................................................................................ 5
Neurotransmitters ................................................................................................................................... 7
Slaapstoornissen.................................................................................................................................... 19
Leerdoelen......................................................................................................................................... 19
Regulatie slaap/waak ........................................................................................................................ 19
De slaap-waak-switch .................................................................................................................... 19
Ascending arousal system ............................................................................................................. 21
VLPO output .................................................................................................................................. 22
Slaapdrive ...................................................................................................................................... 23
Overzicht schema’s van slaap-waak regulatie................................................................................... 26
Opbouw van slaap ............................................................................................................................. 27
Non-REM slaap .............................................................................................................................. 27
REM slaap ...................................................................................................................................... 28
Insomnia ............................................................................................................................................ 28
Diagnose ........................................................................................................................................ 28
Pathofysiologie .............................................................................................................................. 29
Beleid ............................................................................................................................................. 29
Narcolepsie ........................................................................................................................................ 30
Medicatie........................................................................................................................................... 30
ADHD ..................................................................................................................................................... 33
Leerdoelen......................................................................................................................................... 33
DSM-5-criteria en symptomen .......................................................................................................... 33
Factoren die bijdragen aan de ontwikkeling van ADHD .................................................................... 34
Betrokken hersencircuits................................................................................................................... 34
Selectieve aandacht....................................................................................................................... 35
Concentratie .................................................................................................................................. 36
Impulsiviteit ................................................................................................................................... 36
Hyperactiviteit ............................................................................................................................... 37
Verklaringsmodellen van ADHD ........................................................................................................ 38
Signaal-ruismodel .......................................................................................................................... 38
Ontwikkeling van neuronen .......................................................................................................... 43
Conclusie ....................................................................................................................................... 44
~2~
Michelle de Leeuw
, Beleid ................................................................................................................................................. 45
Medicatie........................................................................................................................................... 45
Depressie ............................................................................................................................................... 50
Leerdoelen......................................................................................................................................... 50
DSM-5-criteria en symptomen .......................................................................................................... 50
Betrokken hersendelen bij stemmingsregulatie ............................................................................... 50
Betrokken neurotransmitters bij depressie ...................................................................................... 56
Serotonine ..................................................................................................................................... 56
Noradrenaline................................................................................................................................ 61
Dopamine ...................................................................................................................................... 63
Overzicht van 5HT, NA en DA pathways betrokken bij depressie ................................................. 64
Verklaringsmodellen depressie ......................................................................................................... 64
Monoamine neurotransmitter deficiëntie .................................................................................... 64
Up-regulatie monoamine neurotransmitter receptoren .............................................................. 65
BDNF hypothese ............................................................................................................................ 65
Stress hypothese ........................................................................................................................... 66
Genetica en externe factoren ....................................................................................................... 67
Lipid raft ........................................................................................................................................ 68
Beleid ................................................................................................................................................. 68
Niet medicamenteus ..................................................................................................................... 68
Medicamenteus ............................................................................................................................. 69
Medicatie........................................................................................................................................... 70
Schizofrenie ........................................................................................................................................... 78
Leerdoelen......................................................................................................................................... 78
Preventie ........................................................................................................................................... 78
Co-mobiliteit .................................................................................................................................. 78
DSM-5 criteria.................................................................................................................................... 78
Symptomen ....................................................................................................................................... 79
Positieve symptomen .................................................................................................................... 79
Negatieve symptomen .................................................................................................................. 80
Cognitieve symptomen.................................................................................................................. 80
Betrokken hersengebieden per soort symptoom ......................................................................... 80
Beloop................................................................................................................................................ 81
Verklaringsmodellen ......................................................................................................................... 82
Dopamine theorie ......................................................................................................................... 82
~3~
Michelle de Leeuw
, Dopaminerge neurotransmissie (basis)......................................................................................... 82
NMDA receptor hypofunctie theorie ....................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Ontwikkelingstheorie .................................................................................................................... 91
Beleid ................................................................................................................................................. 93
Medicatie........................................................................................................................................... 94
Geheugen .............................................................................................................................................. 99
Zintuigelijk geheugen ........................................................................................................................ 99
Kortetermijngeheugen ...................................................................................................................... 99
Langetermijngeheugen ..................................................................................................................... 99
Geheugenvorming ............................................................................................................................. 99
Long term potentiation ................................................................................................................. 99
Farmacogenetica ................................................................................................................................. 100
Leerdoelen....................................................................................................................................... 100
Verschillende metabolisers ............................................................................................................. 100
Voorbeeld ........................................................................................................................................ 100
Link tussen schizofrenie, ADHD en depressie ..................................................................................... 102
Depotmedicatie ................................................................................................................................... 103
Leerdoelen....................................................................................................................................... 103
Voor- en nadelen om depotmedicatie bij psychiatrische aandoeningen ....................................... 103
Voordelen .................................................................................................................................... 103
Nadelen ....................................................................................................................................... 103
Depotmedicatie algemeen .............................................................................................................. 103
~4~
Michelle de Leeuw
,Leerdoelen van de cursus
Algemene leerdoelen van deze cursus
Aan het eind van deze cursus heb je inzicht in de mogelijkheden, beperkingen en wenselijkheid van
de behandeling van psychiatrische stoornissen met geneesmiddelen.
Hiervoor is het noodzakelijk dat je de regulatie van hersencircuits en neurotransmittersystemen die
betrokken zijn bij veelvoorkomende psychiatrische aandoeningen kunt beschrijven, biomedische
verklaringsmodellen van deze aandoeningen kunt uitleggen, en de farmacotherapeutische
mogelijkheden en het beleid bij deze aandoeningen kunt verklaren.
Belangrijk hierbij is dat je van een aantal representatieve psychofarmaca kunt aangeven wat de
aangrijpingspunten zijn en hoe deze samenhangen met de werking en bijwerkingen van deze
middelen.
Ook moet je kunnen aangeven in hoeverre farmaco-genetica van invloed is op de toepassing van
geneesmiddelen binnen de psychiatrie, en de biofarmaceutische achtergronden en farmacokinetiek
van depotinjecties met antipsychotica kunnen verklaren.
Om dit niveau te bereiken heb je aan het eind van deze cursus ook je basiskennis van het centrale
zenuwstelsel uitgebreid, kun je kennis ten aanzien van farmacon-eigenschappen toepassen, logisch
redeneren binnen en tussen biomedische verklaringsmodellen en ben je in staat om nieuwe
informatie betreffende dit vakgebied te verwerven, beoordelen en te integreren.
Specifieke leerdoelen van deze cursus
Aan het eind van deze cursus kun je:
1. Slaapstoornissen
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij slaap te beschrijven (B2).
b. De farmacologische benadering van insomniastoornis uit te leggen (B3).
c. De farmacologische mogelijkheden en het beleid bij insomniastoornis te verklaren
(B4)
2. ADHD
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij cognitie (aandachtsprocessen en geheugen) te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van ADHD te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van ADHD tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij ADHD te verklaren (B4).
3. Depressie
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij stemmingsregulatie te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van depressie te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van depressie tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij depressie te verklaren
(B4).
4. Schizofrenie
~5~
Michelle de Leeuw
, a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij schizofrenie te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van schizofrenie te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van schizofrenie tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij schizofrenie te verklaren
(B4).
5. Depotinjecties
a. De biofarmaceutische achtergronden van depotinjecties te verklaren (B4).
b. De farmacokinetiek en toepasbaarheid van depotinjecties van antipsychotica te
verklaren (B4)
6. Farmacogenetica
a. Uit te leggen van farmacogenetica is (B3).
b. Te beredeneren in hoeverre farmacogenetica van invloed is op de toepassing van
geneesmiddelen binnen de psychiatrie, zowel wat betreft farmacokinetiek als
farmacodynamiek (B4)
7. Eigen normen, waarden en vooroordelen te verwoorden die een rol spelen rondom de
(gedwongen) behandeling van psychiatrische stoornissen met geneesmiddelen (B5).
~6~
Michelle de Leeuw
,Neurotransmitters
Herhaling van FA-BA203.
Glutamaat
~7~
Michelle de Leeuw
, Synthese
Afla-ketoglutaraat (intermediair CZC) → glutamaat
Door aminotransferase
Glutamine → glutamaat
Glutamine komt binnen door EAAT
Door glutaminase
Afbraak
Glutamaat → glutamine
Door glutaminesynthease
In glial cel
Heropname
Door EAAT naar presynaptische neuron & glialcellen
Glutamaat is enorm toxisch voor neuronen
Receptoren
Zie plaatje
GABA
~8~
Michelle de Leeuw
Psychofarmacologie
Samenvatting
,Inhoud
Leerdoelen van de cursus ........................................................................................................................ 5
Algemene leerdoelen van deze cursus ................................................................................................ 5
Specifieke leerdoelen van deze cursus................................................................................................ 5
Neurotransmitters ................................................................................................................................... 7
Slaapstoornissen.................................................................................................................................... 19
Leerdoelen......................................................................................................................................... 19
Regulatie slaap/waak ........................................................................................................................ 19
De slaap-waak-switch .................................................................................................................... 19
Ascending arousal system ............................................................................................................. 21
VLPO output .................................................................................................................................. 22
Slaapdrive ...................................................................................................................................... 23
Overzicht schema’s van slaap-waak regulatie................................................................................... 26
Opbouw van slaap ............................................................................................................................. 27
Non-REM slaap .............................................................................................................................. 27
REM slaap ...................................................................................................................................... 28
Insomnia ............................................................................................................................................ 28
Diagnose ........................................................................................................................................ 28
Pathofysiologie .............................................................................................................................. 29
Beleid ............................................................................................................................................. 29
Narcolepsie ........................................................................................................................................ 30
Medicatie........................................................................................................................................... 30
ADHD ..................................................................................................................................................... 33
Leerdoelen......................................................................................................................................... 33
DSM-5-criteria en symptomen .......................................................................................................... 33
Factoren die bijdragen aan de ontwikkeling van ADHD .................................................................... 34
Betrokken hersencircuits................................................................................................................... 34
Selectieve aandacht....................................................................................................................... 35
Concentratie .................................................................................................................................. 36
Impulsiviteit ................................................................................................................................... 36
Hyperactiviteit ............................................................................................................................... 37
Verklaringsmodellen van ADHD ........................................................................................................ 38
Signaal-ruismodel .......................................................................................................................... 38
Ontwikkeling van neuronen .......................................................................................................... 43
Conclusie ....................................................................................................................................... 44
~2~
Michelle de Leeuw
, Beleid ................................................................................................................................................. 45
Medicatie........................................................................................................................................... 45
Depressie ............................................................................................................................................... 50
Leerdoelen......................................................................................................................................... 50
DSM-5-criteria en symptomen .......................................................................................................... 50
Betrokken hersendelen bij stemmingsregulatie ............................................................................... 50
Betrokken neurotransmitters bij depressie ...................................................................................... 56
Serotonine ..................................................................................................................................... 56
Noradrenaline................................................................................................................................ 61
Dopamine ...................................................................................................................................... 63
Overzicht van 5HT, NA en DA pathways betrokken bij depressie ................................................. 64
Verklaringsmodellen depressie ......................................................................................................... 64
Monoamine neurotransmitter deficiëntie .................................................................................... 64
Up-regulatie monoamine neurotransmitter receptoren .............................................................. 65
BDNF hypothese ............................................................................................................................ 65
Stress hypothese ........................................................................................................................... 66
Genetica en externe factoren ....................................................................................................... 67
Lipid raft ........................................................................................................................................ 68
Beleid ................................................................................................................................................. 68
Niet medicamenteus ..................................................................................................................... 68
Medicamenteus ............................................................................................................................. 69
Medicatie........................................................................................................................................... 70
Schizofrenie ........................................................................................................................................... 78
Leerdoelen......................................................................................................................................... 78
Preventie ........................................................................................................................................... 78
Co-mobiliteit .................................................................................................................................. 78
DSM-5 criteria.................................................................................................................................... 78
Symptomen ....................................................................................................................................... 79
Positieve symptomen .................................................................................................................... 79
Negatieve symptomen .................................................................................................................. 80
Cognitieve symptomen.................................................................................................................. 80
Betrokken hersengebieden per soort symptoom ......................................................................... 80
Beloop................................................................................................................................................ 81
Verklaringsmodellen ......................................................................................................................... 82
Dopamine theorie ......................................................................................................................... 82
~3~
Michelle de Leeuw
, Dopaminerge neurotransmissie (basis)......................................................................................... 82
NMDA receptor hypofunctie theorie ....................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Ontwikkelingstheorie .................................................................................................................... 91
Beleid ................................................................................................................................................. 93
Medicatie........................................................................................................................................... 94
Geheugen .............................................................................................................................................. 99
Zintuigelijk geheugen ........................................................................................................................ 99
Kortetermijngeheugen ...................................................................................................................... 99
Langetermijngeheugen ..................................................................................................................... 99
Geheugenvorming ............................................................................................................................. 99
Long term potentiation ................................................................................................................. 99
Farmacogenetica ................................................................................................................................. 100
Leerdoelen....................................................................................................................................... 100
Verschillende metabolisers ............................................................................................................. 100
Voorbeeld ........................................................................................................................................ 100
Link tussen schizofrenie, ADHD en depressie ..................................................................................... 102
Depotmedicatie ................................................................................................................................... 103
Leerdoelen....................................................................................................................................... 103
Voor- en nadelen om depotmedicatie bij psychiatrische aandoeningen ....................................... 103
Voordelen .................................................................................................................................... 103
Nadelen ....................................................................................................................................... 103
Depotmedicatie algemeen .............................................................................................................. 103
~4~
Michelle de Leeuw
,Leerdoelen van de cursus
Algemene leerdoelen van deze cursus
Aan het eind van deze cursus heb je inzicht in de mogelijkheden, beperkingen en wenselijkheid van
de behandeling van psychiatrische stoornissen met geneesmiddelen.
Hiervoor is het noodzakelijk dat je de regulatie van hersencircuits en neurotransmittersystemen die
betrokken zijn bij veelvoorkomende psychiatrische aandoeningen kunt beschrijven, biomedische
verklaringsmodellen van deze aandoeningen kunt uitleggen, en de farmacotherapeutische
mogelijkheden en het beleid bij deze aandoeningen kunt verklaren.
Belangrijk hierbij is dat je van een aantal representatieve psychofarmaca kunt aangeven wat de
aangrijpingspunten zijn en hoe deze samenhangen met de werking en bijwerkingen van deze
middelen.
Ook moet je kunnen aangeven in hoeverre farmaco-genetica van invloed is op de toepassing van
geneesmiddelen binnen de psychiatrie, en de biofarmaceutische achtergronden en farmacokinetiek
van depotinjecties met antipsychotica kunnen verklaren.
Om dit niveau te bereiken heb je aan het eind van deze cursus ook je basiskennis van het centrale
zenuwstelsel uitgebreid, kun je kennis ten aanzien van farmacon-eigenschappen toepassen, logisch
redeneren binnen en tussen biomedische verklaringsmodellen en ben je in staat om nieuwe
informatie betreffende dit vakgebied te verwerven, beoordelen en te integreren.
Specifieke leerdoelen van deze cursus
Aan het eind van deze cursus kun je:
1. Slaapstoornissen
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij slaap te beschrijven (B2).
b. De farmacologische benadering van insomniastoornis uit te leggen (B3).
c. De farmacologische mogelijkheden en het beleid bij insomniastoornis te verklaren
(B4)
2. ADHD
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij cognitie (aandachtsprocessen en geheugen) te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van ADHD te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van ADHD tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij ADHD te verklaren (B4).
3. Depressie
a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij stemmingsregulatie te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van depressie te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van depressie tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij depressie te verklaren
(B4).
4. Schizofrenie
~5~
Michelle de Leeuw
, a. De fysiologische functie van hersencircuits en neurotransmitter systemen betrokken
bij schizofrenie te beschrijven (B2).
b. De recente biomedische verklaringsmodellen van schizofrenie te beschrijven (B2).
c. De farmacologische benadering van schizofrenie tot op neurotransmitterniveau te
relateren aan de biomedische verklaringsmodellen (B4).
d. De farmacotherapeutische mogelijkheden en het beleid bij schizofrenie te verklaren
(B4).
5. Depotinjecties
a. De biofarmaceutische achtergronden van depotinjecties te verklaren (B4).
b. De farmacokinetiek en toepasbaarheid van depotinjecties van antipsychotica te
verklaren (B4)
6. Farmacogenetica
a. Uit te leggen van farmacogenetica is (B3).
b. Te beredeneren in hoeverre farmacogenetica van invloed is op de toepassing van
geneesmiddelen binnen de psychiatrie, zowel wat betreft farmacokinetiek als
farmacodynamiek (B4)
7. Eigen normen, waarden en vooroordelen te verwoorden die een rol spelen rondom de
(gedwongen) behandeling van psychiatrische stoornissen met geneesmiddelen (B5).
~6~
Michelle de Leeuw
,Neurotransmitters
Herhaling van FA-BA203.
Glutamaat
~7~
Michelle de Leeuw
, Synthese
Afla-ketoglutaraat (intermediair CZC) → glutamaat
Door aminotransferase
Glutamine → glutamaat
Glutamine komt binnen door EAAT
Door glutaminase
Afbraak
Glutamaat → glutamine
Door glutaminesynthease
In glial cel
Heropname
Door EAAT naar presynaptische neuron & glialcellen
Glutamaat is enorm toxisch voor neuronen
Receptoren
Zie plaatje
GABA
~8~
Michelle de Leeuw
