PROBLEEM 4
Leerdoelen:
1. Hoe is het recht op een eerlijk proces gewaarborgd?
2. Wat is onpartijdigheid van de rechter en hoe wordt dit gewaarborgd?
3. Wat is onafhankelijkheid van de rechter en hoe wordt dit gewaarborgd?
Bronnen:
- Van der Pot, Handboek van het Nederlandse Staatsrecht: H36
- P.P.T. Bovend’Eert, Onderwijseditie rechterlijke organisatie, rechters en rechtspraak: H2 en H3
- Benthem (jurisprudentie)
- Procola (jurisprudentie)
- Kamerstukken II 2015/16, 34517, nr. 3.
LEERDOEL 1 HOE IS HET RECHT OP EEN EERLIJK PROCES
GEWAARBORGD?
Doelstelling
Het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en onpartijdige rechter is van fundamenteel
belang in een democratische rechtsstaat. De rechter biedt bescherming in geschillen tussen
burgers en de overheid en tussen burgers onderling.
Dit voorstel strekt ertoe het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en onpartijdige
rechter binnen een redelijke termijn op te nemen in de Grondwet en aldus de individuele
rechtsbescherming op grondwettelijk niveau te garanderen.
Een dergelijk algemeen recht is niet in onze Grondwet gewaarborgd. De Grondwet
beschermt slechts elementen van het recht op een eerlijk proces.
De verdragsbepalingen betreffende het recht op een eerlijk proces zijn beperkt in
reikwijdte. Er is dus een lacune in de waarborg van rechtsbescherming van individuele
burgers en rechtspersonen in de verdragsbepalingen.
Hoewel het recht op een eerlijk proces stevig is verankerd in de Nederlandse wetgeving en de
rechtspraktijk is expliciete opneming van dit grondrecht in de Grondwet van belang, te meer omdat
het recht op een eerlijk proces een schakelfunctie heeft in de bescherming van andere
(grond)rechten.
De Grondwet voldoet vanwege het ontbreken van een expliciet algemeen recht op een eerlijk
proces niet optimaal aan de haar gestelde eisen dat zij
(a) Het juridisch-staatkundig basisdocument voor Nederland is, en
(b) Een institutioneel-organisatorische en waarborgfunctie heeft
De voorgestelde grondwettelijke bepaling krijgt een ruimer toepassingsbereik dan de
verdragsbepalingen, door daaronder alle rechtsgeschillen te scharen. In die zin biedt de
grondwettelijke bepaling dus een ruimere bescherming dan de verdragsbepalingen.
De rechter speelt ten aanzien van elk kernelement van de rechtsstaat (legaliteitsbeginsel, trias
politica, onafhankelijke rechter en grondrechten) een belangrijke rol. Daarom is het zo belangrijk
dat er recht op een eerlijk proces is. De waarborg van dat recht en de verankering daarvan in de
Grondwet geldt als essentiële voorwaarde voor de effectuering van andere grondrechten. Dit zorgt
ook voor meer vertrouwen bij de burger in de rechtsstaat en de rechtspraak. Hun vertrouwen is
1
, namelijk gebaseerd op de mate van verankering van grondrechten in de Grondwet en de
onafhankelijkheid van de rechter.
Een grondwettelijk recht op een eerlijk proces zal betekenen dat de wetgever rekening dient te
houden met een nieuw grondwettelijk kader en dat de rechter de bepaling zal moeten handhaven.
Toegang tot de rechter
Zoals hiervoor uiteengezet, heeft de rechter een onmisbare waarborgfunctie. De effectuering van
deze functie is pas dan gewaarborgd, als de toegang tot de rechter is verzekerd en zo nodig in
rechte kan worden afgedwongen → niet mogelijk o.g.v. de Gw, en slechts ten dele o.g.v. art. 6
EVRM, art. 14 IVBPR of art. 47 EU-Handvest. Het onderhevige voorstel beoogt dit algemene recht op
toegang tot de rechter nu ook grondwettelijk te garanderen.
Huidige art. 17 Gw: ‘niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem
toekent (ius de non evocando)
Negatief geformuleerde garantie van het recht op toegang tot de rechter
Garandeert dat niemand door overheidsingrijpen mag worden beroofd van een bij de wet
opengestelde rechtsgang; vrijwillig afstand doen mag wel
Kan ook gaan om de internationale rechter
Het artikel verplicht de wetgever niet om te voorzien in een rechtsgang
Het recht op toegang tot de rechter is niet absoluut. Er zijn toegelaten beperkingen zoals
procedurele beperkingen, beroepstermijnen etc. met het oog op de beheersbaarheid van het stelsel
van rechtspraak. De beperkingen moeten dan voldoen aan de volgende eisen: de beperking mag
niet de essentie van het recht op toegang aantasten, de beperking moet een legitiem doel dienen
en moet proportioneel zijn in het licht van dat doel.
Reikwijdte van het recht op een eerlijk proces
Het doel van de grondwettelijke bepaling is het geven van een meerwaarde ten opzichte van de
verdragsbepalingen die het recht garanderen om de leemte in de individuele bescherming op
grondwettelijk niveau in te vullen.
De bepaling zal bijv. betrekking hebben op alle rechtsgeschillen, anders dan die van art. 6
EVRM.
Ook zal de bepaling betrekking hebben op alle rechterlijke procedures in elk rechtsgebied.
Alle categorieën van zaken zullen eronder vallen en de bepaling gaat dus verder dan
andere bestaande artikelen m.b.t. recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM, art. 47 EU-
Handvest).
Tot slot zullen niet alleen geschillen die door middel van een dagvaarding aanhangig
worden gemaakt onder de reikwijdte vallen, maar ook verzoekschriftprocedures.
Formulering:
Twee manieren waarop de bepaling zou kunnen worden geformuleerd:
1. “Ieder wiens door het recht beschermde belangen worden getroffen heeft recht op een
eerlijk proces (…)”
2. “Ieder heeft bij de vaststelling van zijn rechten en verplichtingen, of bij de bepaling van de
gegrondheid van een tegen hem ingestelde strafvervolging recht op een eerlijk proces (…)”
(art. 6 EVRM maar dan zonder het woord “burgerijke”)
De eerste zou te algemeen kunnen zijn waardoor de wetgever grenzen moet gaan trekken met
betrekking tot niet-ontvankelijkheid, proceskostenveroordelingen, sancties op misbruik van
procedure.
2
Leerdoelen:
1. Hoe is het recht op een eerlijk proces gewaarborgd?
2. Wat is onpartijdigheid van de rechter en hoe wordt dit gewaarborgd?
3. Wat is onafhankelijkheid van de rechter en hoe wordt dit gewaarborgd?
Bronnen:
- Van der Pot, Handboek van het Nederlandse Staatsrecht: H36
- P.P.T. Bovend’Eert, Onderwijseditie rechterlijke organisatie, rechters en rechtspraak: H2 en H3
- Benthem (jurisprudentie)
- Procola (jurisprudentie)
- Kamerstukken II 2015/16, 34517, nr. 3.
LEERDOEL 1 HOE IS HET RECHT OP EEN EERLIJK PROCES
GEWAARBORGD?
Doelstelling
Het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en onpartijdige rechter is van fundamenteel
belang in een democratische rechtsstaat. De rechter biedt bescherming in geschillen tussen
burgers en de overheid en tussen burgers onderling.
Dit voorstel strekt ertoe het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en onpartijdige
rechter binnen een redelijke termijn op te nemen in de Grondwet en aldus de individuele
rechtsbescherming op grondwettelijk niveau te garanderen.
Een dergelijk algemeen recht is niet in onze Grondwet gewaarborgd. De Grondwet
beschermt slechts elementen van het recht op een eerlijk proces.
De verdragsbepalingen betreffende het recht op een eerlijk proces zijn beperkt in
reikwijdte. Er is dus een lacune in de waarborg van rechtsbescherming van individuele
burgers en rechtspersonen in de verdragsbepalingen.
Hoewel het recht op een eerlijk proces stevig is verankerd in de Nederlandse wetgeving en de
rechtspraktijk is expliciete opneming van dit grondrecht in de Grondwet van belang, te meer omdat
het recht op een eerlijk proces een schakelfunctie heeft in de bescherming van andere
(grond)rechten.
De Grondwet voldoet vanwege het ontbreken van een expliciet algemeen recht op een eerlijk
proces niet optimaal aan de haar gestelde eisen dat zij
(a) Het juridisch-staatkundig basisdocument voor Nederland is, en
(b) Een institutioneel-organisatorische en waarborgfunctie heeft
De voorgestelde grondwettelijke bepaling krijgt een ruimer toepassingsbereik dan de
verdragsbepalingen, door daaronder alle rechtsgeschillen te scharen. In die zin biedt de
grondwettelijke bepaling dus een ruimere bescherming dan de verdragsbepalingen.
De rechter speelt ten aanzien van elk kernelement van de rechtsstaat (legaliteitsbeginsel, trias
politica, onafhankelijke rechter en grondrechten) een belangrijke rol. Daarom is het zo belangrijk
dat er recht op een eerlijk proces is. De waarborg van dat recht en de verankering daarvan in de
Grondwet geldt als essentiële voorwaarde voor de effectuering van andere grondrechten. Dit zorgt
ook voor meer vertrouwen bij de burger in de rechtsstaat en de rechtspraak. Hun vertrouwen is
1
, namelijk gebaseerd op de mate van verankering van grondrechten in de Grondwet en de
onafhankelijkheid van de rechter.
Een grondwettelijk recht op een eerlijk proces zal betekenen dat de wetgever rekening dient te
houden met een nieuw grondwettelijk kader en dat de rechter de bepaling zal moeten handhaven.
Toegang tot de rechter
Zoals hiervoor uiteengezet, heeft de rechter een onmisbare waarborgfunctie. De effectuering van
deze functie is pas dan gewaarborgd, als de toegang tot de rechter is verzekerd en zo nodig in
rechte kan worden afgedwongen → niet mogelijk o.g.v. de Gw, en slechts ten dele o.g.v. art. 6
EVRM, art. 14 IVBPR of art. 47 EU-Handvest. Het onderhevige voorstel beoogt dit algemene recht op
toegang tot de rechter nu ook grondwettelijk te garanderen.
Huidige art. 17 Gw: ‘niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem
toekent (ius de non evocando)
Negatief geformuleerde garantie van het recht op toegang tot de rechter
Garandeert dat niemand door overheidsingrijpen mag worden beroofd van een bij de wet
opengestelde rechtsgang; vrijwillig afstand doen mag wel
Kan ook gaan om de internationale rechter
Het artikel verplicht de wetgever niet om te voorzien in een rechtsgang
Het recht op toegang tot de rechter is niet absoluut. Er zijn toegelaten beperkingen zoals
procedurele beperkingen, beroepstermijnen etc. met het oog op de beheersbaarheid van het stelsel
van rechtspraak. De beperkingen moeten dan voldoen aan de volgende eisen: de beperking mag
niet de essentie van het recht op toegang aantasten, de beperking moet een legitiem doel dienen
en moet proportioneel zijn in het licht van dat doel.
Reikwijdte van het recht op een eerlijk proces
Het doel van de grondwettelijke bepaling is het geven van een meerwaarde ten opzichte van de
verdragsbepalingen die het recht garanderen om de leemte in de individuele bescherming op
grondwettelijk niveau in te vullen.
De bepaling zal bijv. betrekking hebben op alle rechtsgeschillen, anders dan die van art. 6
EVRM.
Ook zal de bepaling betrekking hebben op alle rechterlijke procedures in elk rechtsgebied.
Alle categorieën van zaken zullen eronder vallen en de bepaling gaat dus verder dan
andere bestaande artikelen m.b.t. recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM, art. 47 EU-
Handvest).
Tot slot zullen niet alleen geschillen die door middel van een dagvaarding aanhangig
worden gemaakt onder de reikwijdte vallen, maar ook verzoekschriftprocedures.
Formulering:
Twee manieren waarop de bepaling zou kunnen worden geformuleerd:
1. “Ieder wiens door het recht beschermde belangen worden getroffen heeft recht op een
eerlijk proces (…)”
2. “Ieder heeft bij de vaststelling van zijn rechten en verplichtingen, of bij de bepaling van de
gegrondheid van een tegen hem ingestelde strafvervolging recht op een eerlijk proces (…)”
(art. 6 EVRM maar dan zonder het woord “burgerijke”)
De eerste zou te algemeen kunnen zijn waardoor de wetgever grenzen moet gaan trekken met
betrekking tot niet-ontvankelijkheid, proceskostenveroordelingen, sancties op misbruik van
procedure.
2
