3e bachelor orthopedagogie
VERDIEPING IN DE
THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIE
Hogeschool Gent
Lies Poppe
Schooljaar 2023 - 2024
,INHOUD
H1: Inleiding ........................................................................................................................................4
1. Inhoudelijke situering ..............................................................................................................4
1.1. 2 grote doelstellingen ......................................................................................................4
1.2. Op de werkvloer ..............................................................................................................4
1.3. Vier paradigma’s (E. Broekaert) ........................................................................................4
2. Orthopedagogische denkkaders...............................................................................................4
H2: EMPIRISCH ANALYTISCH PARADIGMA ............................................................................................5
1. De empirisch – analytische benadering onder de loep ...............................................................5
1.1. Wat? ..............................................................................................................................5
1.2. Artikel Van Ijzerdoorn ......................................................................................................5
1.3. Zin en onzin? De knelpunten van evidence-based werken (artikel evidence-beest &
normativiteit) ................................................................................................................................6
1. Gedragstherapeutisch kader van de empirisch – analytische stroming .......................................7
1.5. Uitgangspunten ..............................................................................................................7
2. Enkele vormen van leren ..........................................................................................................7
3.1. Klassieke conditionering (leren door associatie) .......................................................................7
3.2. Operante conditionering (leren door gevolgen) .........................................................................8
3.3. Modelling of modelleren (leren door observeren model) ....................................................8
3.4. Probleemgedrag .............................................................................................................9
3.5. Strategieën gedragstherapeutische benadering ................................................................9
4. Kernconcepten: mens als kennis <> mens als verhaal ...............................................................9
5. Feuerstein ............................................................................................................................ 10
5.1. Wie? .................................................................................................................................... 10
5.2. Methode ....................................................................................................................... 10
6. Theorie van structurele cognitieve modificatie ........................................................................ 12
6.1. Modificeerbaarheid ....................................................................................................... 12
6.2. Structurele cognitieve modificatie – passieve acceptatie vs. actieve modificatie .............. 12
6.3. Vergelijking met theorie van socioschema: toepassing ASS (Martine Delfos)..................... 13
6.4. Twee types interactie tussen mens & omgeving .............................................................. 13
6.5. Gemedieerde leerervaring ............................................................................................. 13
6.6. Te goed willen zijn en averechtse effecten ...................................................................... 14
H3: EXISTENTIEEL – FEMENOLOGISCH PARADIGMA ............................................................................ 15
1. Inleiding................................................................................................................................ 15
1.1. Existentieel ................................................................................................................... 15
1.2. Fenomenologisch ......................................................................................................... 15
1.3. J.P. Sartre ..................................................................................................................... 15
1
, 2. Uitgangspunten..................................................................................................................... 15
3. Psychoanalyse ...................................................................................................................... 16
3.1. Sigmund Freud (1856 – 1939) ......................................................................................... 16
3.2. Visie ............................................................................................................................. 16
3.3. Es-Ich – Uber-ich........................................................................................................... 16
3.4. Oedipuscomplex .......................................................................................................... 17
3.5. Verdedigingsmechanisme ............................................................................................. 17
3.6. Behandeling ................................................................................................................. 17
3.7. Kritiek........................................................................................................................... 17
3.8. Vertegenwoordigers ...................................................................................................... 18
4. Artikel: psychoanalyse in de dagdagelijkse institutionele praktijk: overdracht, liefde en verlangen
– Van Walleghem ............................................................................................................................ 19
4.1. Toegepaste psychoanalyse............................................................................................ 19
4.2. Hoe kan men in een voorziening de inzichten van de psychoanalyse integreren en wat is de
meerwaarde? ............................................................................................................................. 19
4.3. Eigen subjectieve positie ............................................................................................... 19
5. Psychodynamica ................................................................................................................... 20
5.1. Wat? ............................................................................................................................ 20
5.2. Terminologieverwarring: psychoanalyse en psychodynamica .......................................... 20
5.3. Centrale begrippen van het psychodynamisch kader ...................................................... 21
6. Artikel: van kwetsuur naar littelen. Een hulpverlenend aanbod voor kinderen en jongeren met
complex trauma – Vliegen ............................................................................................................... 22
6.1. Complex trauma ........................................................................................................... 22
7. Artikel: emotionele ontwikkeling in verbindeing – De Belie........................................................ 23
7.1. Uitgangspunten ............................................................................................................ 23
7.2. Wederzijdse emotionele beschikbaarheid ...................................................................... 23
7.3. Metalliseren.................................................................................................................. 24
7.4. Reflecteren in proces .................................................................................................... 24
7.5. Emotioneel deskundig zijn ............................................................................................. 26
8. Psychoanalyse VS. psychodynamica ...................................................................................... 26
8.1. Gelijkenissen ................................................................................................................ 26
8.2. Verschillen ................................................................................................................... 26
8.3. Psychoanalytische vs psychodynamische therapie ......................................................... 27
9. Psychoanalyse VS. gedragstherapie ....................................................................................... 27
H3: KRITISCH – EMANCIPATORISCH PARADIGMA................................................................................ 28
1. Inleiding................................................................................................................................ 28
1.1. Kritisch-emancipatorisch paradigma ............................................................................. 28
2
, 2. Situering & mensvisie ............................................................................................................ 28
2.1. Situering ....................................................................................................................... 28
2.2. Zorgkritische beweging .................................................................................................. 29
2.3. Mensenvisie ................................................................................................................. 29
3. Uitgangspunten & kernconcepten .......................................................................................... 31
3.1. Basisbehoeften............................................................................................................. 31
3.2. Mensenrechten............................................................................................................. 31
3.3. Othering ....................................................................................................................... 33
3.4. Emancipatie en empowerment ...................................................................................... 33
3.5. Ondersteuning .............................................................................................................. 34
3.6. Inclusie ........................................................................................................................ 34
3.7. Self-advocacy ............................................................................................................... 35
3.8. Quality of life ................................................................................................................ 35
4. Toepassing ........................................................................................................................... 35
4.1. Vragen bij de artikels ..................................................................................................... 35
5. Implicaties voor beroepsprofiel orthopedagoog ...................................................................... 36
H5: INTEGRATIEF – HOLISTISCH PARADIGMA...................................................................................... 36
1. Inleiding................................................................................................................................ 36
1.1. Paradigma .................................................................................................................... 36
1.2. 4 paradgima’s ............................................................................................................... 36
1.3. Integratief – holistisch paradigma .................................................................................. 37
2. Integratieve handelingsorthopadagogiek ................................................................................ 37
2.1. Grondlegger.................................................................................................................. 37
2.2. Uitgangspunten ............................................................................................................ 37
2.3. Integratief handelen ...................................................................................................... 37
2.4. Creatieve zoektocht al doende....................................................................................... 38
2.4. 4 opvoedingsprincipes (ZIE EXTRA SCHEMA!!!!) .............................................................. 39
3. Orthopedagogische toepassingen .......................................................................................... 41
3.1. Aantal implicaties voor de orthopedagogische praktijk .................................................... 41
H6: GASTCOLLEGE DE WAANZIN VOORBIJ.......................................................................................... 43
3
, VERDIEPING IN DE THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIE
H1: INLEIDING
1. INHOUDELIJKE SITUERING
1.1. 2 GROTE DOELSTELLINGEN
Orthopedagogiek als handelingswetenschap:
1. Voortdurende wisselwerking tussen theorie en praktijk
Orthopedagogische handelen vertrekt vanuit theorie + wordt getoetst aan de theorie
2. Voortdurend in beweging
Begeleider: verwacht dat hij/zij permanent op de hoogt blijft van nieuwe tendensen
Moet competent zijn nieuwe theorieën te verwerken en kritisch te benaderen
1.2. OP DE WERKVLOER
➔ Geconfronteerd met diverse werkwijzen, met elk zijn eigen specificiteit en uitgangspunten
• Humanist: niet labelen, benadrukt menselijke aspect
• Gedragstherapeut: beïnvloeding van gedrag met bekrachtingsprincipes
• Analist: hechtingsproblematieken en defensieve mechanisme
• Systeemtheoreticus: onderlinge relaties en loyaliteit
➔ In interprofessionele samenwerking bij een ondersteuningsvraag kunnen collega’s ≠ focussen en
inzichten hebben, afhankelijk van hun theoretische kaders.
1.3. VIER PARADIGMA’S (E. BROEKAERT)
• Mens als kennis → empirisch analytisch paradigma
• Mens als verhaal → existentieel-fenomenologische paradigma
• Mens als gerechtigheid → postmodern-kritisch paradigma
• Mens als totaliteit → holistisch-integratief paradigma
2. ORTHOPEDAGOGISCHE DENKKADERS
Orthopedagogiek = een handelingswetenschap en richt zich op wetenschappelijk verantwoorde praktijk
→ is permanent in evolutie, dagelijkse reflectieve actie staat centraal
Wetenschappelijk onderbouwd werken = werken vanuit een 1 of meerdere theorieën
Ontwikkelingen van denkstappen die leiden tot advies voor het handelen
Analyseren van ondersteunings-situaties
Formuleren van het wenselijke en gerechtvaardigde doelen
Doel: verantwoord handelen
Verondersteld een permanente wisselwerking tussen theorie en praktijk
4
,H2: EMPIRISCH ANALYTISCH PARADIGMA
1. DE EMPIRISCH – ANALYTISCHE BENADERING ONDER DE LOEP
1.1. WAT?
• Willen onderzoeken wat er werkt (effectiviteit) om ons handelen hieraan aan te passen
• Theorie toetsen aan praktijk
• Belang van kennisverwerving
• Grondig bestuderen en observatie van gedrag → kennis over verwerken
• Handelen naar richten
• Mens als kennis – cognitief gedragstherapeutisch kader
1.2. ARTIKEL VAN IJZERDOORN
1.2.1. EMPIRISCHE PEDAGOGIEK
• Pedagogisch onderzoek is overwegend empirisch- analytisch
• Kernbegrippen: interventie en integratie
• Pedagogiek = integratieve interventie-wetenschap gericht op de belangen van het kind
• Empirische pedagogiek is bescheiden → zal nooit aan pedagogen in de praktijk zeggen hoe
opvoeding eruit moet zien, dat bepalen de opvoeders, lkr en hv’s zelf obv hun inzichten en kennis
• Empirisch analytische pedagogiek = neemt afstand vd normatieve pedagogiek die W&N kunnen
opleggen id praktijk. → kloof tss waarde en werkelijkheid
1.2.2. ONDERZOEKSMETHODE PAST BINNEN HET EMPIRISCH ANALYTISCH KADER
Empirisch analytische benadering → men probeert op systematische wijze ≠ pedagogische handelingen,
methoden, ingrepen, therapieën en dergelijke uit en kijkt men of er een verschillend praktisch effect is.
• Empirisch: waarnemen in de praktijk, toetsing met de realiteit
• Analytisch: Uiteenrafelen van de praktijk en elk deel apart gaan onderzoeken + kijken hoe alles
samenhangt en elkaar beïnvloedt
1.2.3. V AN OBJECTIEVE KENNIS NAAR WENSELIJKE VERANDERING
• Wat werkt? Wat helpt?
• Kennis over de mens gebruiken om de mens te veranderen: maakbaarheid
• Objectief = dingen die we kunnen weten en zo veralgemenen
1.2.4. DE EMPIRISCHE CYCLUS
Methodologie van gedragswetenschappelijk onderzoek: Observatie
• Observatie
• Inductie: van specifiek naar algemeen gaan → Evaluatie Inductie
hypothese maken
• Deductie: weer specifiek maken → hypothese
toetsbaar maken
• Toetsen
Toetsen Deductie
• Evaluatie
• (Eventuele bijsturing)
5
,➔ Geen cirkel, maar spiraal? Ieder onderzoek levert info op voor aanscherping/ hernieuwde formulering
voor verder onderzoek
➔ Cirkel is uitgewerkt om het onderzoeksproces doorzichtig en navolgbaar te maken = intersubjectieve
navolgbaarheid
➔
1.3. ZIN EN ONZIN? DE KNELPUNTEN VAN EVIDENCE -BASED WERKEN (ARTIKEL
EVIDENCE-BEEST & NORMATIVITEIT)
2. Meerwaarde Knelpunten en gevaren
MEERWAARDE KNELPUNTEN EN GEVAREN
• Vertrekt vanuit de praktijk • Effectiviteit en veronderstelde neutraliteit
Te veel focus op onderzoek
• Men richt zich op objectieve en Handelen gebaseerd op wts onderzoek
generaliseerbaarheid om buikgevoel te ondersteunen
Problemen: onderzoek nooit neutraal,
altijd gekleurd door W&N
• Soms snellere en effectievere hv Effectiviteit is slechts één aspect van een
complex verhaal
• Wts kennis biedt hv’s een breed scala Weinig aandacht voor wensen &
aan mogelijkheden behoeften cliënt en context
• Beperkte reflectie
Ervan uit te gaan dat men zich baseert op
onderzoek (neutraal) → geen reflectie over
keuzes
EVB → eenduidige oorzaak-gevolg relatie in
een dynamische sociale wereld (geen
rekening met veranderingen)
• Decontextualisering
Geen rekening houden met individualiteit van
de cliënt en zijn omgeving
Men probeert eenvoudige oorzaak – gevolg
relatie toe te passen op complexe
dynamieken
• Beperkte bewegingsruimte en eigen inbreng
Inbreng vd cliënt en hv
Protocollering → ↘ vrijheid hv
Minder ruimte voor dynamiek v problemen
en probleemgedrag
• Te veel nadruk op gedrag
Soms teveel focus op aanleren goed
gedrag/ afleren ‘verkeerd’ gedrag
Puur gedragsmatige aanpak kan leiden tot
blinde vlekken in de hv
6
, 1.4.1. SLEUTELWOORDEN EAP
• Effectiviteit: kijken wat werkt
• Toetsen van de theorie
• Verandering/ Erin geloven – maakbaarheid
• Gedrag
• Objectieve kennis vergaren en zo gedrag van mensen beïnvloeden
1. GEDRAGSTHERAPEUTISCH KADER VAN DE EMPIRISCH – ANALYTISCHE STROMING
1.5. UITGANGSPUNTEN
• Gebaseerd op leertheorie
• Centraal: concreet observeerbaar, meetbaar gedrag
• Geloof in sterke veranderbaarheid
• Alle gedrag is aangeleerd en kan afgeleerd worden → + en – bekrachtiging
• ‘Logisch positivisme’= andere benaming, gedrag logisch ontlenen (oorzaak-gevolg) → gedrag
kunnen veranderen (optimistische kijk)
• Onderscheidt andere stromingen: enkel concreet, observeerbaar en meetbaar gedrag is zinvol →
belang van goede observatie
• American Dream (’60)
• Grondleggers: Watson, Pavlov, Thorndike, Skinner, Hull, Dollar, Miller
• Nadruk op planmatige gedragsveranderingen → hoe wordt probleemgedrag in stand gehouden/
afgezwakt door de omgeving? → Voor gevolgen gedrag te beïnvloeden, w gedrag beïnvloedt
2. ENKELE VORMEN VAN LEREN
3.1. KLASSIEKE CONDITIONERING (L EREN DOOR ASSOCIATIE)
• Gedrag aanleren door associatie en verbanden
• Generaliseren van angst + systematische desensitisatie (geleidelijke blootstelling)
• Gedrag dat voorkomt uit of hoort bij gevoelens is vaak klassieke conditionering
• Bv: little albert en hond van Pavlov
➔ Gedrag dat voortkomt uit of hoort bij gevoelens is vaak klassiek geconditioneerd
➔ Generalisatie -> Little Albert had schrik voor alles dat wit en pluizig was
➔ Vermijding -> hij vermeed dit, nooit afgeleerd, nooit geconfronteerd met angstgevoelens
7
,3.2. OPERANTE CONDITIONERING (LEREN DOOR GEVOLGEN)
3.2.1. BASISPRINCIPE: STRAFFEN EN BELONEN
• Zowel beloning als straf volgt onmiddellijk op gedrag
• Belonen > straffen
• Straf alleen: werkt nooit → afleren zonder nieuw gedrag aan te leren zorgt niet voor
gedragsverandering
• Consequent zijn is noodzakelijk
• Partiële bekrachtiging: effectiever dan continue
• Straf en beloning afgestemd op situatie, gedrag en persoon
3.2.2. THORNDIKE’S PUZZELBOX & SKINNER BOX
• Kat en muis moeten zelf iets doen om iets aangeleerd te krijgen
• Gedrag stellen → krijgt gevolg
Gedrag → + gevolgen → gedrag herhaald
Gedrag → - gevolgen → gedrag herhaald niet
3.2.3. TOEPASSING
Token economy systeem = onmiddellijke bekrachtiging door tokens (materiële beloning). Bv. goed
gedrag = zonnetje, volgen regels = meer vrijheid…
Strafprocedure/ isolatie = straffen, isolatie of time-out: iemand uit de bekrachtigende omgeving
weghalen en apart zetten
→ time- out = iemand weghalen uit de bekrachtigende omgeving en apart plaatsen
3.3. MODELLING OF MODELLEREN (LEREN DOOR OBSERVEREN MODEL)
= Gedrag aan- of afleren door het voorbeeld te tonen
Bv. goed gedrag hoofdpersonage bespreken na kijken van een film
3.3.1. BASISPRINCIPES LEERTHEORIE
• Het meeste menselijke gedrag = leergedrag
• Alle gedrag kan af- en aangeleerd worden → koppelen van + en - gevolgen aan het aan- of
afleveren van gedrag
• Ontstaan, voorduren en ophouden van gedrag hangt af van gebeurtenissen als stimuli in de
omgeving
3.3.2. SSG- SCHEMA
SITUATIE
GEDRAG GEVOLG
Duidelijk/ voorspelbaar? Gewenste gedrag? Bekrachtigen
Prikkelarm/ Prikkelrijk? Ongewenst gedrag? Negeren, straffen
Te hoge/ lage verwachtingen? Zelfcontrole? Time out
Te gemakkelijk/ te moeilijk?
8
, 3.4. PROBLEEMGEDRAG
Wat is het concrete probleemgedrag en doelgedrag?
Probleemgedrag = concreet, duidelijk, begrijpbaar
Doelgedrag = haalbaar (ontwikkelingsleeftijd), aansluitend bij intrinsieke motivatie
➔ Welke gevolgen zijn er? Voldoen deze aan de regels van straf en beloning?
➔ Zijn deze aangepast aan de cliënt
➔ Wat zegt het ABC of SGG schema over het ontstaan en voortduren van gedrag
3.5. STRATEGIEËN GEDRAGSTHERAPEUTISCHE BENADERING
Systematische desensitisatie = blootstelling/ exposuretherapie, waarmee men tot inwendige contra-
conditionering kan komen. De patiënt w geleidelijk blootgesteld aan angstige toestanden, waarbij men
stap voor stap de angst verwerkt
→ wordt vooral gebruikt voor angststoornissen bv. spinnenfobie
Aversieve benadering = het afleren van ongewenste responsen door aversieve stimuli toe te dienen
Bv. inspuiten APO morfine bij alcoholisten, met als gevolg braken bij drinken alcohol
Token economy system = het aanleren van operants, de onmiddellijke bekrachtiging door tokens
(materiële beloning). Bv. goed gedrag = zonnetje, volgen regels = meer vrijheid…
Modeling = het aan- of afleren van gedrag door modelingtechnieken (goede voorbeeld geven)
Bv. goed gedrag hoofdpersonage bespreken na kijken van een film
Assertieve training = contra-conditionering sociale angsten bv. aanleren zelfzekerheid door afleren angst
Strafprocedures/ isolatie = straffen, isolatie, time-out
→ time- out = iemand weghalen uit de bekrachtigende omgeving en apart plaatsen
Cognitieve technieken = geheel van cognitieve technieken die het belang onderstrepen van cognitieve
processen als mediërend proces
→ bv. zelfinstructieprogramma’s, zelfinstructietraining, theorie Feuerstei
4. KERNCONCEPTEN: MENS ALS KENNIS <> MENS ALS VERHAAL
GEDRAGSTHERAPIE (KENNIS) HUMANISME (VERHAAL)
Gedragswetenschap Geesteswetenschap
Experimenteren Inleven, interpreteren
Concreet observeerbaar gedrag Gehele mens
Elementarisme, reductionisme Totaal denken
Gedragsverandering als doel Groei en zelfactualisatie als doel
9
VERDIEPING IN DE
THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIE
Hogeschool Gent
Lies Poppe
Schooljaar 2023 - 2024
,INHOUD
H1: Inleiding ........................................................................................................................................4
1. Inhoudelijke situering ..............................................................................................................4
1.1. 2 grote doelstellingen ......................................................................................................4
1.2. Op de werkvloer ..............................................................................................................4
1.3. Vier paradigma’s (E. Broekaert) ........................................................................................4
2. Orthopedagogische denkkaders...............................................................................................4
H2: EMPIRISCH ANALYTISCH PARADIGMA ............................................................................................5
1. De empirisch – analytische benadering onder de loep ...............................................................5
1.1. Wat? ..............................................................................................................................5
1.2. Artikel Van Ijzerdoorn ......................................................................................................5
1.3. Zin en onzin? De knelpunten van evidence-based werken (artikel evidence-beest &
normativiteit) ................................................................................................................................6
1. Gedragstherapeutisch kader van de empirisch – analytische stroming .......................................7
1.5. Uitgangspunten ..............................................................................................................7
2. Enkele vormen van leren ..........................................................................................................7
3.1. Klassieke conditionering (leren door associatie) .......................................................................7
3.2. Operante conditionering (leren door gevolgen) .........................................................................8
3.3. Modelling of modelleren (leren door observeren model) ....................................................8
3.4. Probleemgedrag .............................................................................................................9
3.5. Strategieën gedragstherapeutische benadering ................................................................9
4. Kernconcepten: mens als kennis <> mens als verhaal ...............................................................9
5. Feuerstein ............................................................................................................................ 10
5.1. Wie? .................................................................................................................................... 10
5.2. Methode ....................................................................................................................... 10
6. Theorie van structurele cognitieve modificatie ........................................................................ 12
6.1. Modificeerbaarheid ....................................................................................................... 12
6.2. Structurele cognitieve modificatie – passieve acceptatie vs. actieve modificatie .............. 12
6.3. Vergelijking met theorie van socioschema: toepassing ASS (Martine Delfos)..................... 13
6.4. Twee types interactie tussen mens & omgeving .............................................................. 13
6.5. Gemedieerde leerervaring ............................................................................................. 13
6.6. Te goed willen zijn en averechtse effecten ...................................................................... 14
H3: EXISTENTIEEL – FEMENOLOGISCH PARADIGMA ............................................................................ 15
1. Inleiding................................................................................................................................ 15
1.1. Existentieel ................................................................................................................... 15
1.2. Fenomenologisch ......................................................................................................... 15
1.3. J.P. Sartre ..................................................................................................................... 15
1
, 2. Uitgangspunten..................................................................................................................... 15
3. Psychoanalyse ...................................................................................................................... 16
3.1. Sigmund Freud (1856 – 1939) ......................................................................................... 16
3.2. Visie ............................................................................................................................. 16
3.3. Es-Ich – Uber-ich........................................................................................................... 16
3.4. Oedipuscomplex .......................................................................................................... 17
3.5. Verdedigingsmechanisme ............................................................................................. 17
3.6. Behandeling ................................................................................................................. 17
3.7. Kritiek........................................................................................................................... 17
3.8. Vertegenwoordigers ...................................................................................................... 18
4. Artikel: psychoanalyse in de dagdagelijkse institutionele praktijk: overdracht, liefde en verlangen
– Van Walleghem ............................................................................................................................ 19
4.1. Toegepaste psychoanalyse............................................................................................ 19
4.2. Hoe kan men in een voorziening de inzichten van de psychoanalyse integreren en wat is de
meerwaarde? ............................................................................................................................. 19
4.3. Eigen subjectieve positie ............................................................................................... 19
5. Psychodynamica ................................................................................................................... 20
5.1. Wat? ............................................................................................................................ 20
5.2. Terminologieverwarring: psychoanalyse en psychodynamica .......................................... 20
5.3. Centrale begrippen van het psychodynamisch kader ...................................................... 21
6. Artikel: van kwetsuur naar littelen. Een hulpverlenend aanbod voor kinderen en jongeren met
complex trauma – Vliegen ............................................................................................................... 22
6.1. Complex trauma ........................................................................................................... 22
7. Artikel: emotionele ontwikkeling in verbindeing – De Belie........................................................ 23
7.1. Uitgangspunten ............................................................................................................ 23
7.2. Wederzijdse emotionele beschikbaarheid ...................................................................... 23
7.3. Metalliseren.................................................................................................................. 24
7.4. Reflecteren in proces .................................................................................................... 24
7.5. Emotioneel deskundig zijn ............................................................................................. 26
8. Psychoanalyse VS. psychodynamica ...................................................................................... 26
8.1. Gelijkenissen ................................................................................................................ 26
8.2. Verschillen ................................................................................................................... 26
8.3. Psychoanalytische vs psychodynamische therapie ......................................................... 27
9. Psychoanalyse VS. gedragstherapie ....................................................................................... 27
H3: KRITISCH – EMANCIPATORISCH PARADIGMA................................................................................ 28
1. Inleiding................................................................................................................................ 28
1.1. Kritisch-emancipatorisch paradigma ............................................................................. 28
2
, 2. Situering & mensvisie ............................................................................................................ 28
2.1. Situering ....................................................................................................................... 28
2.2. Zorgkritische beweging .................................................................................................. 29
2.3. Mensenvisie ................................................................................................................. 29
3. Uitgangspunten & kernconcepten .......................................................................................... 31
3.1. Basisbehoeften............................................................................................................. 31
3.2. Mensenrechten............................................................................................................. 31
3.3. Othering ....................................................................................................................... 33
3.4. Emancipatie en empowerment ...................................................................................... 33
3.5. Ondersteuning .............................................................................................................. 34
3.6. Inclusie ........................................................................................................................ 34
3.7. Self-advocacy ............................................................................................................... 35
3.8. Quality of life ................................................................................................................ 35
4. Toepassing ........................................................................................................................... 35
4.1. Vragen bij de artikels ..................................................................................................... 35
5. Implicaties voor beroepsprofiel orthopedagoog ...................................................................... 36
H5: INTEGRATIEF – HOLISTISCH PARADIGMA...................................................................................... 36
1. Inleiding................................................................................................................................ 36
1.1. Paradigma .................................................................................................................... 36
1.2. 4 paradgima’s ............................................................................................................... 36
1.3. Integratief – holistisch paradigma .................................................................................. 37
2. Integratieve handelingsorthopadagogiek ................................................................................ 37
2.1. Grondlegger.................................................................................................................. 37
2.2. Uitgangspunten ............................................................................................................ 37
2.3. Integratief handelen ...................................................................................................... 37
2.4. Creatieve zoektocht al doende....................................................................................... 38
2.4. 4 opvoedingsprincipes (ZIE EXTRA SCHEMA!!!!) .............................................................. 39
3. Orthopedagogische toepassingen .......................................................................................... 41
3.1. Aantal implicaties voor de orthopedagogische praktijk .................................................... 41
H6: GASTCOLLEGE DE WAANZIN VOORBIJ.......................................................................................... 43
3
, VERDIEPING IN DE THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIE
H1: INLEIDING
1. INHOUDELIJKE SITUERING
1.1. 2 GROTE DOELSTELLINGEN
Orthopedagogiek als handelingswetenschap:
1. Voortdurende wisselwerking tussen theorie en praktijk
Orthopedagogische handelen vertrekt vanuit theorie + wordt getoetst aan de theorie
2. Voortdurend in beweging
Begeleider: verwacht dat hij/zij permanent op de hoogt blijft van nieuwe tendensen
Moet competent zijn nieuwe theorieën te verwerken en kritisch te benaderen
1.2. OP DE WERKVLOER
➔ Geconfronteerd met diverse werkwijzen, met elk zijn eigen specificiteit en uitgangspunten
• Humanist: niet labelen, benadrukt menselijke aspect
• Gedragstherapeut: beïnvloeding van gedrag met bekrachtingsprincipes
• Analist: hechtingsproblematieken en defensieve mechanisme
• Systeemtheoreticus: onderlinge relaties en loyaliteit
➔ In interprofessionele samenwerking bij een ondersteuningsvraag kunnen collega’s ≠ focussen en
inzichten hebben, afhankelijk van hun theoretische kaders.
1.3. VIER PARADIGMA’S (E. BROEKAERT)
• Mens als kennis → empirisch analytisch paradigma
• Mens als verhaal → existentieel-fenomenologische paradigma
• Mens als gerechtigheid → postmodern-kritisch paradigma
• Mens als totaliteit → holistisch-integratief paradigma
2. ORTHOPEDAGOGISCHE DENKKADERS
Orthopedagogiek = een handelingswetenschap en richt zich op wetenschappelijk verantwoorde praktijk
→ is permanent in evolutie, dagelijkse reflectieve actie staat centraal
Wetenschappelijk onderbouwd werken = werken vanuit een 1 of meerdere theorieën
Ontwikkelingen van denkstappen die leiden tot advies voor het handelen
Analyseren van ondersteunings-situaties
Formuleren van het wenselijke en gerechtvaardigde doelen
Doel: verantwoord handelen
Verondersteld een permanente wisselwerking tussen theorie en praktijk
4
,H2: EMPIRISCH ANALYTISCH PARADIGMA
1. DE EMPIRISCH – ANALYTISCHE BENADERING ONDER DE LOEP
1.1. WAT?
• Willen onderzoeken wat er werkt (effectiviteit) om ons handelen hieraan aan te passen
• Theorie toetsen aan praktijk
• Belang van kennisverwerving
• Grondig bestuderen en observatie van gedrag → kennis over verwerken
• Handelen naar richten
• Mens als kennis – cognitief gedragstherapeutisch kader
1.2. ARTIKEL VAN IJZERDOORN
1.2.1. EMPIRISCHE PEDAGOGIEK
• Pedagogisch onderzoek is overwegend empirisch- analytisch
• Kernbegrippen: interventie en integratie
• Pedagogiek = integratieve interventie-wetenschap gericht op de belangen van het kind
• Empirische pedagogiek is bescheiden → zal nooit aan pedagogen in de praktijk zeggen hoe
opvoeding eruit moet zien, dat bepalen de opvoeders, lkr en hv’s zelf obv hun inzichten en kennis
• Empirisch analytische pedagogiek = neemt afstand vd normatieve pedagogiek die W&N kunnen
opleggen id praktijk. → kloof tss waarde en werkelijkheid
1.2.2. ONDERZOEKSMETHODE PAST BINNEN HET EMPIRISCH ANALYTISCH KADER
Empirisch analytische benadering → men probeert op systematische wijze ≠ pedagogische handelingen,
methoden, ingrepen, therapieën en dergelijke uit en kijkt men of er een verschillend praktisch effect is.
• Empirisch: waarnemen in de praktijk, toetsing met de realiteit
• Analytisch: Uiteenrafelen van de praktijk en elk deel apart gaan onderzoeken + kijken hoe alles
samenhangt en elkaar beïnvloedt
1.2.3. V AN OBJECTIEVE KENNIS NAAR WENSELIJKE VERANDERING
• Wat werkt? Wat helpt?
• Kennis over de mens gebruiken om de mens te veranderen: maakbaarheid
• Objectief = dingen die we kunnen weten en zo veralgemenen
1.2.4. DE EMPIRISCHE CYCLUS
Methodologie van gedragswetenschappelijk onderzoek: Observatie
• Observatie
• Inductie: van specifiek naar algemeen gaan → Evaluatie Inductie
hypothese maken
• Deductie: weer specifiek maken → hypothese
toetsbaar maken
• Toetsen
Toetsen Deductie
• Evaluatie
• (Eventuele bijsturing)
5
,➔ Geen cirkel, maar spiraal? Ieder onderzoek levert info op voor aanscherping/ hernieuwde formulering
voor verder onderzoek
➔ Cirkel is uitgewerkt om het onderzoeksproces doorzichtig en navolgbaar te maken = intersubjectieve
navolgbaarheid
➔
1.3. ZIN EN ONZIN? DE KNELPUNTEN VAN EVIDENCE -BASED WERKEN (ARTIKEL
EVIDENCE-BEEST & NORMATIVITEIT)
2. Meerwaarde Knelpunten en gevaren
MEERWAARDE KNELPUNTEN EN GEVAREN
• Vertrekt vanuit de praktijk • Effectiviteit en veronderstelde neutraliteit
Te veel focus op onderzoek
• Men richt zich op objectieve en Handelen gebaseerd op wts onderzoek
generaliseerbaarheid om buikgevoel te ondersteunen
Problemen: onderzoek nooit neutraal,
altijd gekleurd door W&N
• Soms snellere en effectievere hv Effectiviteit is slechts één aspect van een
complex verhaal
• Wts kennis biedt hv’s een breed scala Weinig aandacht voor wensen &
aan mogelijkheden behoeften cliënt en context
• Beperkte reflectie
Ervan uit te gaan dat men zich baseert op
onderzoek (neutraal) → geen reflectie over
keuzes
EVB → eenduidige oorzaak-gevolg relatie in
een dynamische sociale wereld (geen
rekening met veranderingen)
• Decontextualisering
Geen rekening houden met individualiteit van
de cliënt en zijn omgeving
Men probeert eenvoudige oorzaak – gevolg
relatie toe te passen op complexe
dynamieken
• Beperkte bewegingsruimte en eigen inbreng
Inbreng vd cliënt en hv
Protocollering → ↘ vrijheid hv
Minder ruimte voor dynamiek v problemen
en probleemgedrag
• Te veel nadruk op gedrag
Soms teveel focus op aanleren goed
gedrag/ afleren ‘verkeerd’ gedrag
Puur gedragsmatige aanpak kan leiden tot
blinde vlekken in de hv
6
, 1.4.1. SLEUTELWOORDEN EAP
• Effectiviteit: kijken wat werkt
• Toetsen van de theorie
• Verandering/ Erin geloven – maakbaarheid
• Gedrag
• Objectieve kennis vergaren en zo gedrag van mensen beïnvloeden
1. GEDRAGSTHERAPEUTISCH KADER VAN DE EMPIRISCH – ANALYTISCHE STROMING
1.5. UITGANGSPUNTEN
• Gebaseerd op leertheorie
• Centraal: concreet observeerbaar, meetbaar gedrag
• Geloof in sterke veranderbaarheid
• Alle gedrag is aangeleerd en kan afgeleerd worden → + en – bekrachtiging
• ‘Logisch positivisme’= andere benaming, gedrag logisch ontlenen (oorzaak-gevolg) → gedrag
kunnen veranderen (optimistische kijk)
• Onderscheidt andere stromingen: enkel concreet, observeerbaar en meetbaar gedrag is zinvol →
belang van goede observatie
• American Dream (’60)
• Grondleggers: Watson, Pavlov, Thorndike, Skinner, Hull, Dollar, Miller
• Nadruk op planmatige gedragsveranderingen → hoe wordt probleemgedrag in stand gehouden/
afgezwakt door de omgeving? → Voor gevolgen gedrag te beïnvloeden, w gedrag beïnvloedt
2. ENKELE VORMEN VAN LEREN
3.1. KLASSIEKE CONDITIONERING (L EREN DOOR ASSOCIATIE)
• Gedrag aanleren door associatie en verbanden
• Generaliseren van angst + systematische desensitisatie (geleidelijke blootstelling)
• Gedrag dat voorkomt uit of hoort bij gevoelens is vaak klassieke conditionering
• Bv: little albert en hond van Pavlov
➔ Gedrag dat voortkomt uit of hoort bij gevoelens is vaak klassiek geconditioneerd
➔ Generalisatie -> Little Albert had schrik voor alles dat wit en pluizig was
➔ Vermijding -> hij vermeed dit, nooit afgeleerd, nooit geconfronteerd met angstgevoelens
7
,3.2. OPERANTE CONDITIONERING (LEREN DOOR GEVOLGEN)
3.2.1. BASISPRINCIPE: STRAFFEN EN BELONEN
• Zowel beloning als straf volgt onmiddellijk op gedrag
• Belonen > straffen
• Straf alleen: werkt nooit → afleren zonder nieuw gedrag aan te leren zorgt niet voor
gedragsverandering
• Consequent zijn is noodzakelijk
• Partiële bekrachtiging: effectiever dan continue
• Straf en beloning afgestemd op situatie, gedrag en persoon
3.2.2. THORNDIKE’S PUZZELBOX & SKINNER BOX
• Kat en muis moeten zelf iets doen om iets aangeleerd te krijgen
• Gedrag stellen → krijgt gevolg
Gedrag → + gevolgen → gedrag herhaald
Gedrag → - gevolgen → gedrag herhaald niet
3.2.3. TOEPASSING
Token economy systeem = onmiddellijke bekrachtiging door tokens (materiële beloning). Bv. goed
gedrag = zonnetje, volgen regels = meer vrijheid…
Strafprocedure/ isolatie = straffen, isolatie of time-out: iemand uit de bekrachtigende omgeving
weghalen en apart zetten
→ time- out = iemand weghalen uit de bekrachtigende omgeving en apart plaatsen
3.3. MODELLING OF MODELLEREN (LEREN DOOR OBSERVEREN MODEL)
= Gedrag aan- of afleren door het voorbeeld te tonen
Bv. goed gedrag hoofdpersonage bespreken na kijken van een film
3.3.1. BASISPRINCIPES LEERTHEORIE
• Het meeste menselijke gedrag = leergedrag
• Alle gedrag kan af- en aangeleerd worden → koppelen van + en - gevolgen aan het aan- of
afleveren van gedrag
• Ontstaan, voorduren en ophouden van gedrag hangt af van gebeurtenissen als stimuli in de
omgeving
3.3.2. SSG- SCHEMA
SITUATIE
GEDRAG GEVOLG
Duidelijk/ voorspelbaar? Gewenste gedrag? Bekrachtigen
Prikkelarm/ Prikkelrijk? Ongewenst gedrag? Negeren, straffen
Te hoge/ lage verwachtingen? Zelfcontrole? Time out
Te gemakkelijk/ te moeilijk?
8
, 3.4. PROBLEEMGEDRAG
Wat is het concrete probleemgedrag en doelgedrag?
Probleemgedrag = concreet, duidelijk, begrijpbaar
Doelgedrag = haalbaar (ontwikkelingsleeftijd), aansluitend bij intrinsieke motivatie
➔ Welke gevolgen zijn er? Voldoen deze aan de regels van straf en beloning?
➔ Zijn deze aangepast aan de cliënt
➔ Wat zegt het ABC of SGG schema over het ontstaan en voortduren van gedrag
3.5. STRATEGIEËN GEDRAGSTHERAPEUTISCHE BENADERING
Systematische desensitisatie = blootstelling/ exposuretherapie, waarmee men tot inwendige contra-
conditionering kan komen. De patiënt w geleidelijk blootgesteld aan angstige toestanden, waarbij men
stap voor stap de angst verwerkt
→ wordt vooral gebruikt voor angststoornissen bv. spinnenfobie
Aversieve benadering = het afleren van ongewenste responsen door aversieve stimuli toe te dienen
Bv. inspuiten APO morfine bij alcoholisten, met als gevolg braken bij drinken alcohol
Token economy system = het aanleren van operants, de onmiddellijke bekrachtiging door tokens
(materiële beloning). Bv. goed gedrag = zonnetje, volgen regels = meer vrijheid…
Modeling = het aan- of afleren van gedrag door modelingtechnieken (goede voorbeeld geven)
Bv. goed gedrag hoofdpersonage bespreken na kijken van een film
Assertieve training = contra-conditionering sociale angsten bv. aanleren zelfzekerheid door afleren angst
Strafprocedures/ isolatie = straffen, isolatie, time-out
→ time- out = iemand weghalen uit de bekrachtigende omgeving en apart plaatsen
Cognitieve technieken = geheel van cognitieve technieken die het belang onderstrepen van cognitieve
processen als mediërend proces
→ bv. zelfinstructieprogramma’s, zelfinstructietraining, theorie Feuerstei
4. KERNCONCEPTEN: MENS ALS KENNIS <> MENS ALS VERHAAL
GEDRAGSTHERAPIE (KENNIS) HUMANISME (VERHAAL)
Gedragswetenschap Geesteswetenschap
Experimenteren Inleven, interpreteren
Concreet observeerbaar gedrag Gehele mens
Elementarisme, reductionisme Totaal denken
Gedragsverandering als doel Groei en zelfactualisatie als doel
9
