HCO16, endocriene toxicologie
Endocriene toxicologie, gaat over stoffen die je hormoonhuishouding verstoren. Deze hormoon
verstorende stoffen worden ook wel endocrine disrupting chemicals (EDCs) genoemd. Dit is niet
alleen voor de mens van belang, maar ook voor het milieu.
Hormonen, sturen veel processen in het lichaam aan en als je hormonen verstoort, verstoor je dus
ook deze processen.
EDCs, er zijn veel definities voor endocriene disruptors, zoals deze definitie van EPA: ‘een exogene
stof die interfereert met de synthese, secretie, transport, binding of eliminatie van natuurlijke
hormonen in het lichaam die verantwoordelijk zijn voor reproductie, het behouden van homeostase,
ontwikkeling of gedrag.’ In Europa wordt de volgende definitie gebruikt: ‘een endocriene verstoorder
is een exogene substantie of mengsel dat de functie van het endocriene systeem aanpast en
consequent nadelige gezondheidseffecten veroorzaakt in een intact organisme, of zijn nakomeling, of
(sub)populaties.’ Het is verschil is dat de 2e definitie zegt dat er echt nadelige effecten moeten zijn,
terwijl het bij de 1e definitie mogelijk is dat de aantasting hersteld wordt en dus geen gevolgen zijn.
Tot slot maakt EFSA onderscheid tussen endocrine active substances en endocrine disruptors. Die 1e
naam is weggelegd voor substanties die kunnen interfereren of interacteren met normale hormonale
acties en die 2e naam is weggelegd voor stoffen die interfereren/interacteren met normale
hormonale acties en daarbij tot nadelige effecten lijden. Hier wordt dus een onderscheid gemaakt
tussen actief en verstorend.
Voorbeelden EDCs, rechts is een lijst te zien met EDCs en
opvallend hieraan is dat er veel bestrijdingsmiddelen in
voorkomen. Ook zie je bisphenol A ertussen staan en dit zit
in plastic. Als je uit een plastic flesje drinkt is de kans dus
groot dat je een beetje Bisphenol A binnenkrijgt wat
oestrogeen imiteert en dus de hormoonhuishouding kan
verstoren. Bisphenol A wordt echter heel snel uitgescheiden
en er is dan ook een discussie gaande over welke
concentraties nu schadelijk zijn of niet.
Blootstelling EDCs, afhankelijk van fysische en
biochemische eigenschappen van een stof kan die bio-
accumuleren en magnificeren. Op deze manier kunnen
stoffen overal terechtkomen en blootstelling aan EDCs is dan ook een
globaal fenomeen. In de afbeelding zijn de hoeveelheden PFOS die in
marine dieren worden aangetroffen weergegeven. PFOS zijn
gefluoreerde organische verbindingen die in veel industriële- en
consumentproducten aanwezig zijn. Zo zijn o.a. vetafstotend en
worden daardoor gebruikt in antiaanbakpannen en pizzadozen.
Ondertussen is PFOS al van de markt gehaald, maar het is zo
persistent dat we het nog steeds aantreffen.
Endocriene systeem, controleert eigenlijk alle belangrijke processen in
ons lichaam, zoals: ontwikkeling & groei, energie regulatie, interne
homeostase en reproductie (seks, zwangerschap, lactatie). Hormonen
(chemische signalen) kunnen van het ene lichaamsdeel naar het
andere getransporteerd worden, waar de target cellen dan een
respons opleveren die door een receptor gemedieerd wordt.
Hormonen, worden op veel plekken in je lichaam aangemaakt. Niet alleen de hersenen
(hypothalamus & hypofyse) spelen hierbij een rol, maar ook de (bij)nieren, testes/eierstokken, maag,
vetweefsel, alvleesklier, thymus (schildklier) en darmen. Er worden nog steeds nieuwe hormonen
ontdekt. Zo is het hormoon leptine dat door vetweefsel aangemaakt wordt, nog helemaal niet zo
lang bekend. Ditzelfde geldt voor greline uit de darmen. Beide zijn betrokken bij de eetlust regulatie.
, MOA EDCs*, er zijn meerdere manieren waarop een EDC de hormoonhuishouding kan verstoren:
1. Agonisme, een stof kan een hormoon nadoen door te binden aan dezelfde receptor en de
betreffende respons tot stand te brengen. Dit wordt bereikt door de receptor te activeren,
zoals het endogene hormoon dat normaal gesproken ook doet.
2. Antagonisme, een stof kan een hormoon receptor inhiberen of inactiveren door er aan te
binden en daarmee de bindingsplek voor het endogene hormoon te blokkeren.
3. Indirect, de natuurlijke hormoon homeostase kan ook indirect verstoord worden doordat
een stof bijvoorbeeld effect heeft op een van de enzymen die betrokken is bij de aanmaak of
afbraak van hormonen.
4. Anders, andere (gerelateerde) mechanismen zoals het aanpassen van genexpressie en -
regulatie kunnen ook een effect hebben op de hormoonspiegels.
*, MOA staat voor mechanism of action.
Gevoelige perioden, de hormoonhuishouding
is erg belangrijk in de ontwikkeling van een
embryo. Met name in de mannelijke lijn is dit
van belang doordat het vormen van de
mannelijke kenmerken gereguleerd wordt
door hormonen (zie HCO14). Er zijn echter ook
hormonen betrokken bij de ontwikkeling van
andere zaken. Zo is het schildklier hormoon
van belang bij de ontwikkeling van de
hersenen. Er zijn verschillende tijdstippen bij
de ontwikkeling die in verschillende mate
gevoelig zijn voor toxische stoffen. Dit is rechts
in de afbeelding weergegeven. In HCO15 wordt dit uitgebreid besproken.
DES, diethylstilbestrol, is de eerste hormoon verstorende stof die ontdekt is. Het werd toegediend als
medicijn aan moeders om miskramen te voorkomen. DES is een hele potente synthetische
oestrageen en lijkt qua structuur heel veel op oestradiol. Door de synthetische groep die aan DES zit,
wordt het heel langzaam afgebroken. Moeders die DES slikten, kregen kinderen met misvormde
genitaliën en een verhoogd risico op kanker in die regio. Met name de dochters hebben hier last van
doordat DES een nadelige invloed had op de kiemcellen die later de geslachtsorganen zouden gaan
vormen. Een stof die tijdens de ontwikkeling de hormoonhuishouding verstoord, kan dus
dramatische effecten hebben.
Hormonen VS EDCs, desondanks dat EDCs hormonen soms imiteren, zitten er verschillende tussen
deze twee:
Endocriene toxicologie, gaat over stoffen die je hormoonhuishouding verstoren. Deze hormoon
verstorende stoffen worden ook wel endocrine disrupting chemicals (EDCs) genoemd. Dit is niet
alleen voor de mens van belang, maar ook voor het milieu.
Hormonen, sturen veel processen in het lichaam aan en als je hormonen verstoort, verstoor je dus
ook deze processen.
EDCs, er zijn veel definities voor endocriene disruptors, zoals deze definitie van EPA: ‘een exogene
stof die interfereert met de synthese, secretie, transport, binding of eliminatie van natuurlijke
hormonen in het lichaam die verantwoordelijk zijn voor reproductie, het behouden van homeostase,
ontwikkeling of gedrag.’ In Europa wordt de volgende definitie gebruikt: ‘een endocriene verstoorder
is een exogene substantie of mengsel dat de functie van het endocriene systeem aanpast en
consequent nadelige gezondheidseffecten veroorzaakt in een intact organisme, of zijn nakomeling, of
(sub)populaties.’ Het is verschil is dat de 2e definitie zegt dat er echt nadelige effecten moeten zijn,
terwijl het bij de 1e definitie mogelijk is dat de aantasting hersteld wordt en dus geen gevolgen zijn.
Tot slot maakt EFSA onderscheid tussen endocrine active substances en endocrine disruptors. Die 1e
naam is weggelegd voor substanties die kunnen interfereren of interacteren met normale hormonale
acties en die 2e naam is weggelegd voor stoffen die interfereren/interacteren met normale
hormonale acties en daarbij tot nadelige effecten lijden. Hier wordt dus een onderscheid gemaakt
tussen actief en verstorend.
Voorbeelden EDCs, rechts is een lijst te zien met EDCs en
opvallend hieraan is dat er veel bestrijdingsmiddelen in
voorkomen. Ook zie je bisphenol A ertussen staan en dit zit
in plastic. Als je uit een plastic flesje drinkt is de kans dus
groot dat je een beetje Bisphenol A binnenkrijgt wat
oestrogeen imiteert en dus de hormoonhuishouding kan
verstoren. Bisphenol A wordt echter heel snel uitgescheiden
en er is dan ook een discussie gaande over welke
concentraties nu schadelijk zijn of niet.
Blootstelling EDCs, afhankelijk van fysische en
biochemische eigenschappen van een stof kan die bio-
accumuleren en magnificeren. Op deze manier kunnen
stoffen overal terechtkomen en blootstelling aan EDCs is dan ook een
globaal fenomeen. In de afbeelding zijn de hoeveelheden PFOS die in
marine dieren worden aangetroffen weergegeven. PFOS zijn
gefluoreerde organische verbindingen die in veel industriële- en
consumentproducten aanwezig zijn. Zo zijn o.a. vetafstotend en
worden daardoor gebruikt in antiaanbakpannen en pizzadozen.
Ondertussen is PFOS al van de markt gehaald, maar het is zo
persistent dat we het nog steeds aantreffen.
Endocriene systeem, controleert eigenlijk alle belangrijke processen in
ons lichaam, zoals: ontwikkeling & groei, energie regulatie, interne
homeostase en reproductie (seks, zwangerschap, lactatie). Hormonen
(chemische signalen) kunnen van het ene lichaamsdeel naar het
andere getransporteerd worden, waar de target cellen dan een
respons opleveren die door een receptor gemedieerd wordt.
Hormonen, worden op veel plekken in je lichaam aangemaakt. Niet alleen de hersenen
(hypothalamus & hypofyse) spelen hierbij een rol, maar ook de (bij)nieren, testes/eierstokken, maag,
vetweefsel, alvleesklier, thymus (schildklier) en darmen. Er worden nog steeds nieuwe hormonen
ontdekt. Zo is het hormoon leptine dat door vetweefsel aangemaakt wordt, nog helemaal niet zo
lang bekend. Ditzelfde geldt voor greline uit de darmen. Beide zijn betrokken bij de eetlust regulatie.
, MOA EDCs*, er zijn meerdere manieren waarop een EDC de hormoonhuishouding kan verstoren:
1. Agonisme, een stof kan een hormoon nadoen door te binden aan dezelfde receptor en de
betreffende respons tot stand te brengen. Dit wordt bereikt door de receptor te activeren,
zoals het endogene hormoon dat normaal gesproken ook doet.
2. Antagonisme, een stof kan een hormoon receptor inhiberen of inactiveren door er aan te
binden en daarmee de bindingsplek voor het endogene hormoon te blokkeren.
3. Indirect, de natuurlijke hormoon homeostase kan ook indirect verstoord worden doordat
een stof bijvoorbeeld effect heeft op een van de enzymen die betrokken is bij de aanmaak of
afbraak van hormonen.
4. Anders, andere (gerelateerde) mechanismen zoals het aanpassen van genexpressie en -
regulatie kunnen ook een effect hebben op de hormoonspiegels.
*, MOA staat voor mechanism of action.
Gevoelige perioden, de hormoonhuishouding
is erg belangrijk in de ontwikkeling van een
embryo. Met name in de mannelijke lijn is dit
van belang doordat het vormen van de
mannelijke kenmerken gereguleerd wordt
door hormonen (zie HCO14). Er zijn echter ook
hormonen betrokken bij de ontwikkeling van
andere zaken. Zo is het schildklier hormoon
van belang bij de ontwikkeling van de
hersenen. Er zijn verschillende tijdstippen bij
de ontwikkeling die in verschillende mate
gevoelig zijn voor toxische stoffen. Dit is rechts
in de afbeelding weergegeven. In HCO15 wordt dit uitgebreid besproken.
DES, diethylstilbestrol, is de eerste hormoon verstorende stof die ontdekt is. Het werd toegediend als
medicijn aan moeders om miskramen te voorkomen. DES is een hele potente synthetische
oestrageen en lijkt qua structuur heel veel op oestradiol. Door de synthetische groep die aan DES zit,
wordt het heel langzaam afgebroken. Moeders die DES slikten, kregen kinderen met misvormde
genitaliën en een verhoogd risico op kanker in die regio. Met name de dochters hebben hier last van
doordat DES een nadelige invloed had op de kiemcellen die later de geslachtsorganen zouden gaan
vormen. Een stof die tijdens de ontwikkeling de hormoonhuishouding verstoord, kan dus
dramatische effecten hebben.
Hormonen VS EDCs, desondanks dat EDCs hormonen soms imiteren, zitten er verschillende tussen
deze twee:
