Samenvatting Hoofdstuk 6 - Het speelveld, de spelregels en de spelers

Een netwerk is geen groep
Over de diversiteit van samenlevingsverbanden

Mensen bevinden zich op knooppunten van onderlinge relaties en maken zo deel uit van
kleinere of grotere sociale netwerken. Die netwerken zijn met elkaar verknoopt en vormen
uiteindelijk de hele samenleving

Castells populariseerde het concept van de netwerkmaatschappij in het eerste deel van een
trilogie, maar zowel het inzicht als het woord is een stuk ouder. De term zou voor het eerst
gebruikt worden door de Noor Stein Braten in 1981 en de Nederlander Jan van Dijk
publiceerde in 1991 al een boek met als titel De netwerkmaatschappij.

Georg Simmel met zijn formele sociologie kunnen we de vader van de hedendaagse
netwerktraditie noemen. In zijn bekendste boek onderzocht hij onder andere wat er gebeurt
bij de overgang van een dyade naar een triade, dus wanneer een netwerk van twee naar
drie personen evolueert.

Castells maakte de meest sprekende analyse van de netwerksamenleving, een samenleving
waarin uiteraard het creëren van en deelnemen aan netwerken centraal staan. Daardoor
ontstaan nieuwe organisatiestructuren, die gebruik maken van over de wereld verspreide
nieuwe op informatie- en communicatietechnologie gebaseerde communicatiemedia. De
samenleving blijft kapitalistisch maar haar technologische basis verschuift van energie naar
informatie.

Hoewel netwerken geen nieuw soort sociale organisaties vormen, leiden ze tot een nieuwe
sociale morfologie, omdat de nieuwe communicatietechnologieën zoals het internet de
decentralisering van de werking en van de controle mogelijk maken en daardoor de
doelmatigheid van netwerken binnen hiërarchische structuren verbeteren. Zo verschuiven
ondernemingen van verticale bureaucratieën naar horizontale corporaties.

Als wij de term netwerken gebruiken doen wij dat ook in die betekenis van relatief open
systemen die een aantal relatief gesloten systemen verbinden, maar doen we dat dan in een
ruimere betekenis. Wat met elkaar wordt verbonden en misschien vooral de positiebekleders
binnen die gesloten systemen; zij zorgen voor de bedrading van het netwerk

Groepen zijn zulke relatief gesloten systemen en tegelijk de best zichtbare sociale
netwerken. WE herkennen ze omdat ze een specifieke identiteit en samenhorigheidsgevoel
bezitten, gebaseerd op een stel gemeenschappelijke waarden, normen en doelstellingen.
Een netwerk refereert dus aan een geraamte, een groep voegt daar een body aan toe

Mensen nemen immers niet zozeer als individuen deel aan het maatschappelijke gebeuren,
maar vooral als leden van netwerken en groepen. Bovendien wordt hun sociaal handelen in
hoge mate bepaald door de groepen waarvan ze geen lid, maar waarnaar ze zich in hun
handelen richten

6.1 - Sociale netwerken

, Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen kunnen stromen

Een sociaal netwerk is een geheel van positie en relaties met een bepaalde mate van
organisatie. De studie van netwerken is bij uitstek relationeel. De netwerkanalyses heeft dan
ook eigen methoden om die te onderzoeken

We kunnen relaties zien als kanalen die verschillende plekken met elkaar verbinden. Ook op
tijden dat ze niet worden gebruikt om sociale goederen te vervoeren, blijven die kanalen
bestaan. Die sociale goederen zijn zeer verscheiden van aard: het kan gaan om materiële
en immateriële goederen, geld, diensten, informatie, emotionele steun. Het ene type sociaal
goed kan met een ander type worden uitgewisseld. Vertrouwen vormt de context waarin de
ruil kan plaatsvinden

Robert Putnam introduceert het concept sociaal kapitaal, en noemt vertrouwen een van de
drie componenten van sociaal kapitaal samen met gedeelde waarden en normen en met
netwerken; hij noteert daarbij dat die componenten zelfversterkend en cumulerend zijn.

Het kleinste netwerk is dat tussen twee posities. In netwerkjargon heet dat een dyade met
een lid meer wordt het een triade. Deze uitbreiding leidt tot de belangrijkste veranderingen in
een netwerk. Bij drie personen worden coalities mogelijk en kan de meerderheid de
minderheid uitsluiten. Er kan iemand als bemiddelaar optreden. Hij kan zelfs door een
strategie van verdeel-en-heers, bewust conflicten tussen de twee andere leden oproepen,
teneinde daar voordeel uit te slaan.

Dikwijls is een netwerk zelfs te omvangrijk om in zijn totaliteit te worden gevat. Dat geldt
zeker voor het totaalnetwerk dat de samenleving is. Daarom overheerst de optie om een
sociaal netwerk te bestuderen vanuit een van de actoren die er deel van uitmaken. Binnen
een persoonlijk netwerk staat dan één actor centraal en rondom hem bevinden zich de
personen met wie die actor in interactie treedt, of dat zou kunnen. De verzameling actoren
met wie het ego rechtstreeks interacteert, wordt de eerste zone van het persoonlijke netwerk
genoemd. De tweede zone omvat alle mensen die het ego via de actoren uit de eerste zone
bereikt of kan bereiken. In de derde zone vinden we alle actoren die het ego ‘via via’ kan
bereiken.

Als sociale kringen elkaar snijden, dan kunnen de mensen die deze kringen vormen, een
privésfeer ontwikkelen. Ze worden met verschillende normen geconfronteerd en zo krijgen
ze een grotere keuzevrijheid: hun horizon wordt verbreed omdat ze informatie krijgen uit
meerdere netwerken. Maar omdat hun netwerken slechts gedeeltelijk overlappen, zijn ze
soms gedwongen om keuzes te maken

Het probleem bij de studie van een netwerk is dat relaties op zich niet zichtbaar zijn: daarom
vertrekken we van het patroon van de zichtbare, directe of indirecte communicatie en
interactie tussen actoren. Het is duidelijk dat het aantal personen met wie een actor in
contact kan komen = potentiële relaties, veel groter is dan het aantal met wie effectief wordt
omgegaan = actuele relaties. Potentiële relaties kunnen actuele relaties worden en ook de
omgekeerde beweging is mogelijk. Een actuele relatie kan na verloop van tijd, doordat
communicatie en interactie achterwege blijven, tot een potentiële relatie.