f
ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM
Erasmus School of Economics
Masterscriptie Fiscale Economie Directe belastingen
Echtscheiding en de fiscale eigen woning
Geen recht op de volledige hypotheekrenteaftrek;
de schuld van de belastingplichtige?
Naam: Jennifer van Doorn
Studentnummer: 432046
Begeleider: T.C. Hoogwout
Tweede beoordelaar: R.N.F. Zuidgeest
Datum definitieve versie: 3 november 2020
Het geschrevene in deze scriptie is de opvatting van de auteur en niet noodzakelijk die van Erasmus
School of Economics of Erasmus Universiteit Rotterdam
,Inhoudsopgave
0
H.1: Inleiding .............................................................................................................................. 6
1.1 Aanleiding tot het onderzoek .................................................................................................. 6
1.2 Probleemstelling ..................................................................................................................... 9
1.3 Onderzoeksmethode en opbouw ............................................................................................ 9
1.4 Afbakening ........................................................................................................................... 10
H.2: Huwelijksvermogensrecht ................................................................................................... 12
2.1 Huwelijksgemeenschap......................................................................................................... 12
2.1.1 (Beperkte) gemeenschap van goederen .............................................................................. 12
2.1.2 Huwelijkse voorwaarden met beperkte gemeenschap van woning .................................... 15
2.2 Eenvoudige gemeenschap ..................................................................................................... 16
2.2.1 Huwelijkse voorwaarden met uitsluiting van iedere gemeenschap van goederen ............. 16
2.2.2 Ongehuwd samenwonenden ............................................................................................... 19
2.3 Draagplicht van schulden ...................................................................................................... 19
2.3.1 Externe gevolgen .................................................................................................................. 19
2.3.2 Interne gevolgen................................................................................................................... 21
2.4 Fiscaal partnerbegrip ............................................................................................................ 22
2.4.1 Het algemeen partnerbegrip ................................................................................................ 22
2.4.2 Beëindiging van het fiscaal partnerschap............................................................................. 23
2.4.3 Achtergrond en toepassing van het fiscaal partnerbegrip ................................................... 23
H.3: De eigenwoningregeling ...................................................................................................... 25
3.1 De fiscale eigen woning......................................................................................................... 25
3.1.1 De eigen woning conform Wet IB 2001 ............................................................................... 25
3.1.2 Economisch en juridisch eigendom ...................................................................................... 27
3.2 Belastbare inkomsten uit eigen woning ................................................................................. 29
3.2.1 Voordelen uit eigen woning ................................................................................................. 29
3.2.2 Eigenwoningschuld ............................................................................................................... 30
3.2.3 Verwerving ........................................................................................................................... 32
3.2.4 Vervreemding en bijleenregeling ......................................................................................... 33
3.2.5 Overgangsrecht .................................................................................................................... 35
3.3 De eigenwoningregeling en (fiscaal) partnerschap ................................................................. 37
3.3.1 De invloed van het huwelijksvermogensrecht ..................................................................... 37
3.3.2 Financiering binnen het fiscale recht ................................................................................... 38
1
, 3.3.3 De eigenwoningregeling toegepast bij fiscaal partnerschap ............................................... 40
H.4: (Echt)scheiding en de eigen woning ..................................................................................... 42
4.1 Beëindiging van de huwelijksgemeenschap ........................................................................... 42
4.1.1 Verdeling van de woning ...................................................................................................... 43
4.1.2 Scheidingsfictie ..................................................................................................................... 44
4.2 De eigen woning en eigenwoningschuld ................................................................................ 46
4.2.1 De eigen woning en de eigenwoningschuld bij gezamenlijk eigendom ............................... 46
4.2.2 De eigen woning en de eigenwoningschuld bij volledig eigendom één partner ................. 48
4.3 Draagplicht en renteaftrek .................................................................................................... 48
4.3.1 Civiele draagplicht ................................................................................................................ 49
4.3.2 Vertrekkende ex-partner betaalt de volledige rente bij gezamenlijk eigendom ................. 51
4.3.3 Blijvende ex-partner betaalt de volledige rente bij gezamenlijk eigendom ........................ 51
4.3.4 Vertrekkende ex-partner betaalt de volledige rente bij eigendom van de achterblijvende
ex-partner ...................................................................................................................................... 53
4.4 Ongehuwd samenwonenden................................................................................................. 54
4.4.1 Eenvoudige gemeenschap .................................................................................................... 54
4.4.2 Vergoedingsrecht ................................................................................................................. 55
4.4.3 Onderhoudsbijdrage............................................................................................................. 56
4.5 Deelconclusie ....................................................................................................................... 57
H.5: Het beperken van (negatieve) gevolgen bij (echt)scheiding omtrent de eigen woning ........... 59
5.1 Scheidingsfictie van 24 maanden ........................................................................................... 59
5.1.1 Het opschorten van de scheidingsfictie ............................................................................... 59
5.1.2 Langdurige echtscheiding ..................................................................................................... 60
5.1.3 Aankoop nieuwe woning terwijl de scheiding nog niet is afgerond .................................... 61
5.2 Herfinanciering van de eigenwoningschuld na scheiding ........................................................ 61
5.2.1 Herfinanciering niet mogelijk? ............................................................................................. 61
5.2.2 Aflossingseis per 1 januari 2013 ........................................................................................... 62
5.2.3 Moment van levering ........................................................................................................... 62
5.2.4 Mogelijkheid tot versoepeling of aanpassing van de aflossingseis ...................................... 63
5.3 Draagplicht en onderhoudsverplichting ................................................................................. 63
5.3.1 Draagplichtovereenkomst eigenwoningschuld .................................................................... 63
5.3.2 Alimentatie of onderhoudsverplichting ............................................................................... 64
5.3.3 Economisch eigendom ......................................................................................................... 65
5.3.4 Cirkelconstructie................................................................................................................... 66
2
, 5.4 Ongehuwd samenwonenden................................................................................................. 66
5.4.1 Periodiek verrekenbeding .................................................................................................... 67
5.4.2 Natuurlijke verbintenis ......................................................................................................... 68
5.4.3 Samenwonenden gelijk aan gehuwden?.............................................................................. 68
5.5 De toekomst van de eigen woning ......................................................................................... 69
5.5.1 Beleidsopties eigen woning .................................................................................................. 69
5.5.2 De eigen woning naar box 3 in combinatie met een generieke vrijstelling en versoepeling
van de aflossingseis ....................................................................................................................... 71
5.5.3 Defiscalisering van de eigen woning .................................................................................... 73
5.5.4 Beperking en vereenvoudiging van de eigen woning in box 1 ............................................. 74
5.5.5 Afschaffen van de hypotheekrenteaftrek, vervangen door kortingen op basis van de
eigenwoningschuld ........................................................................................................................ 75
5.5.6 Hypotheekrenteaftrek stapsgewijs afbouwen naar nihil ..................................................... 76
5.5.7 Toekomstig beleid eigen woning? ........................................................................................ 76
5.6 Tussenconclusie .................................................................................................................... 77
Conclusie ................................................................................................................................... 80
Discussie .................................................................................................................................... 84
Lijst van aangehaalde en geraadpleegde stukken ........................................................................ 86
Bijlage I – paragraaf 5.4 Commissie Bouwstenen ......................................................................... 95
Bijlage II – Samenvatting onderzoek SEO ..................................................................................... 98
Bijlage III – Uitwerking toekomstige eigenwoningregeling ..........................................................103
3
ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM
Erasmus School of Economics
Masterscriptie Fiscale Economie Directe belastingen
Echtscheiding en de fiscale eigen woning
Geen recht op de volledige hypotheekrenteaftrek;
de schuld van de belastingplichtige?
Naam: Jennifer van Doorn
Studentnummer: 432046
Begeleider: T.C. Hoogwout
Tweede beoordelaar: R.N.F. Zuidgeest
Datum definitieve versie: 3 november 2020
Het geschrevene in deze scriptie is de opvatting van de auteur en niet noodzakelijk die van Erasmus
School of Economics of Erasmus Universiteit Rotterdam
,Inhoudsopgave
0
H.1: Inleiding .............................................................................................................................. 6
1.1 Aanleiding tot het onderzoek .................................................................................................. 6
1.2 Probleemstelling ..................................................................................................................... 9
1.3 Onderzoeksmethode en opbouw ............................................................................................ 9
1.4 Afbakening ........................................................................................................................... 10
H.2: Huwelijksvermogensrecht ................................................................................................... 12
2.1 Huwelijksgemeenschap......................................................................................................... 12
2.1.1 (Beperkte) gemeenschap van goederen .............................................................................. 12
2.1.2 Huwelijkse voorwaarden met beperkte gemeenschap van woning .................................... 15
2.2 Eenvoudige gemeenschap ..................................................................................................... 16
2.2.1 Huwelijkse voorwaarden met uitsluiting van iedere gemeenschap van goederen ............. 16
2.2.2 Ongehuwd samenwonenden ............................................................................................... 19
2.3 Draagplicht van schulden ...................................................................................................... 19
2.3.1 Externe gevolgen .................................................................................................................. 19
2.3.2 Interne gevolgen................................................................................................................... 21
2.4 Fiscaal partnerbegrip ............................................................................................................ 22
2.4.1 Het algemeen partnerbegrip ................................................................................................ 22
2.4.2 Beëindiging van het fiscaal partnerschap............................................................................. 23
2.4.3 Achtergrond en toepassing van het fiscaal partnerbegrip ................................................... 23
H.3: De eigenwoningregeling ...................................................................................................... 25
3.1 De fiscale eigen woning......................................................................................................... 25
3.1.1 De eigen woning conform Wet IB 2001 ............................................................................... 25
3.1.2 Economisch en juridisch eigendom ...................................................................................... 27
3.2 Belastbare inkomsten uit eigen woning ................................................................................. 29
3.2.1 Voordelen uit eigen woning ................................................................................................. 29
3.2.2 Eigenwoningschuld ............................................................................................................... 30
3.2.3 Verwerving ........................................................................................................................... 32
3.2.4 Vervreemding en bijleenregeling ......................................................................................... 33
3.2.5 Overgangsrecht .................................................................................................................... 35
3.3 De eigenwoningregeling en (fiscaal) partnerschap ................................................................. 37
3.3.1 De invloed van het huwelijksvermogensrecht ..................................................................... 37
3.3.2 Financiering binnen het fiscale recht ................................................................................... 38
1
, 3.3.3 De eigenwoningregeling toegepast bij fiscaal partnerschap ............................................... 40
H.4: (Echt)scheiding en de eigen woning ..................................................................................... 42
4.1 Beëindiging van de huwelijksgemeenschap ........................................................................... 42
4.1.1 Verdeling van de woning ...................................................................................................... 43
4.1.2 Scheidingsfictie ..................................................................................................................... 44
4.2 De eigen woning en eigenwoningschuld ................................................................................ 46
4.2.1 De eigen woning en de eigenwoningschuld bij gezamenlijk eigendom ............................... 46
4.2.2 De eigen woning en de eigenwoningschuld bij volledig eigendom één partner ................. 48
4.3 Draagplicht en renteaftrek .................................................................................................... 48
4.3.1 Civiele draagplicht ................................................................................................................ 49
4.3.2 Vertrekkende ex-partner betaalt de volledige rente bij gezamenlijk eigendom ................. 51
4.3.3 Blijvende ex-partner betaalt de volledige rente bij gezamenlijk eigendom ........................ 51
4.3.4 Vertrekkende ex-partner betaalt de volledige rente bij eigendom van de achterblijvende
ex-partner ...................................................................................................................................... 53
4.4 Ongehuwd samenwonenden................................................................................................. 54
4.4.1 Eenvoudige gemeenschap .................................................................................................... 54
4.4.2 Vergoedingsrecht ................................................................................................................. 55
4.4.3 Onderhoudsbijdrage............................................................................................................. 56
4.5 Deelconclusie ....................................................................................................................... 57
H.5: Het beperken van (negatieve) gevolgen bij (echt)scheiding omtrent de eigen woning ........... 59
5.1 Scheidingsfictie van 24 maanden ........................................................................................... 59
5.1.1 Het opschorten van de scheidingsfictie ............................................................................... 59
5.1.2 Langdurige echtscheiding ..................................................................................................... 60
5.1.3 Aankoop nieuwe woning terwijl de scheiding nog niet is afgerond .................................... 61
5.2 Herfinanciering van de eigenwoningschuld na scheiding ........................................................ 61
5.2.1 Herfinanciering niet mogelijk? ............................................................................................. 61
5.2.2 Aflossingseis per 1 januari 2013 ........................................................................................... 62
5.2.3 Moment van levering ........................................................................................................... 62
5.2.4 Mogelijkheid tot versoepeling of aanpassing van de aflossingseis ...................................... 63
5.3 Draagplicht en onderhoudsverplichting ................................................................................. 63
5.3.1 Draagplichtovereenkomst eigenwoningschuld .................................................................... 63
5.3.2 Alimentatie of onderhoudsverplichting ............................................................................... 64
5.3.3 Economisch eigendom ......................................................................................................... 65
5.3.4 Cirkelconstructie................................................................................................................... 66
2
, 5.4 Ongehuwd samenwonenden................................................................................................. 66
5.4.1 Periodiek verrekenbeding .................................................................................................... 67
5.4.2 Natuurlijke verbintenis ......................................................................................................... 68
5.4.3 Samenwonenden gelijk aan gehuwden?.............................................................................. 68
5.5 De toekomst van de eigen woning ......................................................................................... 69
5.5.1 Beleidsopties eigen woning .................................................................................................. 69
5.5.2 De eigen woning naar box 3 in combinatie met een generieke vrijstelling en versoepeling
van de aflossingseis ....................................................................................................................... 71
5.5.3 Defiscalisering van de eigen woning .................................................................................... 73
5.5.4 Beperking en vereenvoudiging van de eigen woning in box 1 ............................................. 74
5.5.5 Afschaffen van de hypotheekrenteaftrek, vervangen door kortingen op basis van de
eigenwoningschuld ........................................................................................................................ 75
5.5.6 Hypotheekrenteaftrek stapsgewijs afbouwen naar nihil ..................................................... 76
5.5.7 Toekomstig beleid eigen woning? ........................................................................................ 76
5.6 Tussenconclusie .................................................................................................................... 77
Conclusie ................................................................................................................................... 80
Discussie .................................................................................................................................... 84
Lijst van aangehaalde en geraadpleegde stukken ........................................................................ 86
Bijlage I – paragraaf 5.4 Commissie Bouwstenen ......................................................................... 95
Bijlage II – Samenvatting onderzoek SEO ..................................................................................... 98
Bijlage III – Uitwerking toekomstige eigenwoningregeling ..........................................................103
3
