Samenvatting Materieel strafrecht

Titel 1 - Algemene inleiding
Hoofdstuk 1 – Definitie
De regels die uitleggen welke gedragingen maatschappelijk ongewenst zijn en op welke manier
daarop gereageerd moet worden.
Strafrecht in brede betekenis: materieel strafrecht + strafprocesrecht (+ internationaalstrafrecht)
 Materieel strafrecht
o Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden
gesteld en gesanctioneerd
o Het bepaalt:
 Onder welke voorwaarden personen strafrechtelijk verantwoordelijk kunnen
worden gesteld en welke omstandigheden deze verantwoordelijkheid kunnen
uitsluiten of beperken.
 De toepasselijke sancties en regelt hoe deze sancties in concrete gevallen
door de rechter moeten worden toegepast (ook de regels van het
strafuitvoeringsrecht)
o Richt zich in hoofdorde tot de burger, in de vorm van verbodsbepalingen
 Sociaal controlemechanisme
 Als een middel waarmee de maatschappij sociaal ongewenste gedragingen
controleert
 Vergelijkbaar met moraal, godsdienst, tuchtreglement, …
 Strafprocesrecht
o Het geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht
wordt toegepast
o Het bepaalt:
 Door wie en op welke wijze de strafvordering wordt uitgeoefend en op welke
wijze het bewijs van een misdrijf wordt geleverd
 Welke rechtscolleges bevoegd zijn om te oordelen over schuld en straf, welke
rechtsmiddelen openstaan tegen de beslissingen van de strafgerechten, enz.
o Gericht tot de overheid die belast is met de toepassing van de regels uit het
strafprocesrecht (≠ gerechtelijk privaatrecht, in hoofdorde gericht op particulieren)
 Sociaal controlemechanisme
 Als een middel waarmee de maatschappij sociaal ongewenste gedragingen
controleert
 Vergelijkbaar met gezin, familie, school, tuchtraden, economische
 Internationaal strafrecht
o Meer en meer regels uit het nationale straf(proces)recht vinden hun oorsprong in het
internationaal strafrecht.
o Nationale rechters moeten meer dan voorheen rekening houden met het buitenlands
strafrecht en met beslissingen van buitenlandse strafgerechten
o Internationale strafgerechten
 Europees Hof voor de Rechten van de Mens, Internationaal Tribunaal voor
voormalig Joegoslavië, Internationaal Strafhof
o Drukken stempel bijvoorbeeld door Europese diensten zoals Eurojust of Europol +
toenemende legislatieve activiteit van de Unie op het gebied van het strafrecht en de
justitiële samenwerking in strafzaken


1

,Twee begrippen centraal
1. Misdrijven
 Omschrijving van de strafbare gedraging)
2. Straffen
 De bepaling van de straf




2

,Hoofdstuk 2 - Historisch overzicht
1. Archaïsche stelsels
In een primitieve maatschappij bestaat strafrecht in de huidige betekenis niet
 Enkel een mengelmoes van godsdienstige en morele normen
 Talio-recht (= oog om oog, tand om tand)
 Finaliteit: vergelding van het aangerichte kwaad en loutering
o in ondergeschikte orde ook verzoening tussen de (familie van de)dader en (de familie
van) het slachtoffer
Kenmerkend: privékarakter van het strafrecht
 Wraakneming niet door overheid of vorst, maar door (de familie van) hetslachtoffer tegen
(de familie van) de dader
 Albanië: vendetta
o De eerste dag na de moord van wraak genomen worden op de familie van de
moordenaar, vanaf de tweede dag mag enkel maarwraak meer genomen worden op
de moordenaar zelf
o Kerk zou grote rol spelen bij bloedvetes
 Alleen de sterkste families leven in veiligheid
Mondt vaak uit in oorlogen die gehele streken onveilig maken

2. Middeleeuwen
2.1 Het Oud Germaanse strafproces
13de eeuw: Als reactie op geweld van privéwraaknemingen → ‘overheid’ (feodalevorsten) treedt
bemiddelend op
 Verbod op privéwraakneming
 Enkel de dader (niet zijn aanverwanten) mag nog aansprakelijk gesteldworden
Doel: vrede bewaren tussen het slachtoffer en de dader te herstellen
 Bemiddelen om totstandkoming van een overeenkomst tussen slachtoffer en dader ter
afkoping van de wraak
 Compositio (bloedgeld) = bedrag dat werd betaald
o Privaatrechtelijk karakter
 Fredus (vredegeld) = voorloper van de geldboete
o Publiekrechtelijk karakter
 → Ritueel tweegevecht (dader en slachtoffer stonden in principe op gelijkevoet
Systeem van rondtrekkende rechters – enquête du pays
 Deze rechters trokken rond en vroegen aan de bevolking aan te wijzen wie van hen werd
verdacht van een misdrijf
o Elk dorp had een groep personen die onder ede de eventueleverdachten aanwijzen
 Rechters: passieve rol
o Het doel was het nagaan van de reputatie van de beklaagde (<→ ontdekken van de
waarheid)
 Hoe ‘lag’ de betrokkene bij de bevolking en bij God?
 = infamia procedure (cf. Canoniek recht)
 Bewijslast bij de beklaagde
 Irrationeel karakter van het bewijsstelsel
o Reinigingseed, eedhelpers, godsoordelen, …



3

, Straffen:
 Ongelijkheid
 Wreedheid
 Vernederend
 Strafuitvoering in het openbaar
2.2 Het inquisitoire strafproces
Als reactie op het irrationeel karakter van de bewijsvoering (godsbewijzen verboden
 + geleidelijk aan vervanging van infamia procedure door de inquisitoire procedure (cf.
Canoniek recht))
o In Engeland en VS bleef het systeem van rondreizende rechters → jurysysteem
Kenmerken
 Actieve rol van de rechter
o Openbare aanklager + rechter
 Het vinden van de waarheid
 Beklaagde is object van het onderzoek (↔ procespartij → subject)
 Bewijslast voor vervolgende partij
 Proces = geheim , strafuitvoering = openbaar
 Strikte bewijsreglementering
 Hoofdbewijsmiddel: bekentenis
Inquisitoir proces voor ernstige misdrijven (kapitale misdrijven → strafbaar met de doodstraf,
verbanning of zware lijfstraf), civilijcke afhandeling voor minder ernstige misdrijven (geldboete,
profijtelijke betering, boetebedevaart)
 Civilijcke afhandeling: accusatoir
o Gelijkwaardige partijen
o Rechter: passieve rol
 Capitale zaken: inquisitoir
o Geheim
o Verdachte was het voorwerp van onderzoek
→ Liep ook uit de hand
 Overdreven nadruk op bekentenis als bewijsmiddel
o Bijvoorbeeld door foltering
 Straffen
o Wreed en ongelijk
o Willekeurig (<→ legaliteitsbeginsel)
Opmerking: relativeren (straffen konden afgekocht worden, amper beulen, …)

3. De Verlichting, het ‘revolutionair’ strafrecht en de codificaties van
Napoleon
3.1 De verlichting
Reactie op het Ancien Régime
o Tegenover willekeur, wrede onderzoeksmethoden, wrede en ongelijkestraffen
Montesquieu, Locke, Rousseau
 Sociaal contract (ius puniendi)




4