DUURZAAMHEID, VEILIGHEID EN MILIEU
INHOUDSOPGAVE
1. Chemie en milieu ............................................................................................................................................ 4
1.1 Wat is pollutie? .............................................................................................................................................. 4
1.2 Sinds wanneer is er pollutie? ........................................................................................................................ 5
1.3 Waarom is er pollutie? .................................................................................................................................. 5
1.4 Welke vormen van pollutie zijn er? ............................................................................................................... 5
1.5 Wie zorgt er voor pollutie? ............................................................................................................................ 6
1.6 Chemie en milieu? ......................................................................................................................................... 6
1.6.1 Pollutie voorkomen .................................................................................................................................. 7
1.6.2 Pollutie verhelpen/oplossen/opruimen .................................................................................................. 8
1.7 Samenvatting................................................................................................................................................. 8
2. Luchtpollutie ................................................................................................................................................... 8
2.1 Typen luchtpollutie ........................................................................................................................................ 8
2.2 Bronnen, atmosferische gedrag en bezinking .............................................................................................. 9
2.3 Zwaveloxiden (SOx) ........................................................................................................................................ 9
2.3.1 Primaire polluenten ................................................................................................................................10
2.3.2 Secundaire polluenten ...........................................................................................................................11
2.3.3 Primaire bron SO2 ...................................................................................................................................11
2.3.4 Secundaire polluenten welke ontstaan uit SO2 .....................................................................................12
2.3.5 Bezinking .................................................................................................................................................12
2.3.6 Invloed van SO2 en/of zure regen ..........................................................................................................13
2.3.7 Oplossingen voor SO2 pollutie................................................................................................................15
2.3.8 Samenvatting ..........................................................................................................................................16
2.4 Stikstofoxiden (NOx) ....................................................................................................................................16
2.4.1 Vormen waarin stikstof kan voorkomen ...............................................................................................16
2.4.2 Primaire polluenten die kunnen voorkomen ........................................................................................16
2.4.3 Bronnen (primair en secundair) .............................................................................................................17
2.4.4 Bezinking .................................................................................................................................................19
2.4.5 Oplossingen .............................................................................................................................................20
2.5 Ozon (O3)......................................................................................................................................................22
2.6 Organische polluenten ................................................................................................................................23
2.7 Aerosolen / particulate matter ...................................................................................................................25
2.7.1 Definitie aerosolen/particulate matter .................................................................................................25
2.7.2 Bronnen en samenstelling ......................................................................................................................25
2.7.3 Gevaren ...................................................................................................................................................30
2.7.4 Oplossingen .............................................................................................................................................31
3. Waterpollutie................................................................................................................................................ 33
3.1 Bronnen voor waterpollutie ........................................................................................................................34
3.2 Meest voorkomende typen van waterpollutie ...........................................................................................34
3.3 Waterkwaliteit .............................................................................................................................................38
1
, 3.4 Algemene oplossingen voor waterzuivering ..............................................................................................38
4. Veiligheid ...................................................................................................................................................... 39
4.1 Veilig werken omvat: ...................................................................................................................................43
4.2 Veiligheidscultuur ........................................................................................................................................43
4.3 Chemische risico’s........................................................................................................................................44
4.3.1 Aard van de stof ......................................................................................................................................45
4.3.2 Risico’s verbonden aan toestand van de stof .......................................................................................48
4.3.3 Omgevingsfactoren ................................................................................................................................51
4.3.4 Samenvatting ..........................................................................................................................................53
5. Veiligheidsinformatie .................................................................................................................................... 54
5.1 Waar kan je informatie vinden over veiligheid van producten? ...............................................................54
5.2 Tekens, symbolen en labels .........................................................................................................................55
5.3 Gevarendiamant ..........................................................................................................................................56
5.4 Global Harmonized System (GHS) ..............................................................................................................57
5.5 Safety and Data Sheets (SDS)......................................................................................................................58
5.6 Andere informatiebronnen .........................................................................................................................61
6. Gegevens uit informatiebronnen gebruiken ................................................................................................. 64
6.1 Dampspanning ............................................................................................................................................64
6.2 Vlampunt .....................................................................................................................................................67
6.3 Zelfontbrandingstemperatuur (ontstekingstemperatuur) ........................................................................68
6.4 Explosiegrenzen ...........................................................................................................................................68
6.5 Fysische gegevens .......................................................................................................................................68
6.6 Fysische gegevens → milieugerelateerd ....................................................................................................69
6.7 Fysische gegevens → overige .....................................................................................................................69
6.8 Fysische Eigenschappen ..............................................................................................................................70
6.9 Blootstellingsrisico’s ....................................................................................................................................72
6.9.1 Waarden voor blootstelling ...................................................................................................................72
7. Risico’s voorkomen en beperken .................................................................................................................. 74
7.1 Collectieve beschermingsmiddelen (CBM’s) ...............................................................................................75
7.2 Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s) ............................................................................................75
7.3 Spills voorkomen ..........................................................................................................................................78
8. Risicoanalyse: preventie en incidentcontrole ............................................................................................... 78
8.1 Incidentcontrole ...........................................................................................................................................80
9. Duurzaamheid .............................................................................................................................................. 80
9.1 Wat is de essentie? ......................................................................................................................................81
9.2 Rol chemie in duurzaamheid .......................................................................................................................81
9.3 Vereisten voor duurzaamheid .....................................................................................................................82
9.4 Hoe duurzaamheid bekomen? ....................................................................................................................82
2
,9.5 Hoe duurzaamheid implementeren? ..........................................................................................................83
9.6 De chemische industrie heeft ook eigen initiatieven gelanceerd ..............................................................85
3
, 1. CHEMIE EN MILIEU
Vier foto’s van water: van welk water zou je drinken? Wat heb je daarvoor nodig om daarover te
beslissen (analyses, definities, effecten…) → Altijd belangrijk om te weten welke en welke concentratie
aan stoffen ergens inzitten. Welke stof is schadelijk, hoe lang word ik blootgesteld aan die stof… Zonder
gegevens kan je iets niet beoordelen.
1.1 WAT IS POLLUTIE?
• Geen éénduidige definitie
• Veel gradaties en aspecten die bepalen of iets polluerend is of niet (denk aan voorbeeld van
water: pollutie is niet altijd makkelijk te beoordelen). Voor pollutie in het algemeen heb je een
aantal belangrijke criteria nodig.
• Soms afhankelijk van de perceptie van de mens (soms subjectief, gestuurd door publieke opinie)
Wat is er belangrijk:
• Aard van de stof (kans op schade? Wat voor schade?)
• Eigenschappen van de stof (hoe opgenomen in milieu? Welke effect op milieu? Breekt het af of
accumuleert het?...) → eigenschappen over de aard van de stof die gaan bepalen of een stof
wel of niet schadelijk is.
• Hoeveelheid (en vanaf welke concentratie is er schade? Vanaf welke blootstellingsduur is er
schade?)
• Plaats (elementen in het milieu die gevoelig zijn voor die stof? Niet alle organismen zijn even
gevoelig voor bepaalde stoffen)
• Accumulatie/peristens
• Hoe we ermee in contact komen
• Omgevingsfactoren (die het ernstiger of minder ernstig maken?)
• Persoonlijke en/of collectieve risico’s
• …
Mogelijke definities (ter illustratie):
• Pollutie is een ongewenste verandering in de samenstelling van het milieu (lokaal, regionaal of
op grote schaal). Ze is hinderlijk voor de zintuigen of gevaarlijk voor de gezondheid van de mens
en/of beschadigt fauna, flora en materialen.
• Een overmaat van een bepaalde substantie, gegenereerd door de mens welke op een verkeerde
plaats aanwezig is.
→ Geen enkele definitie is volledig, ze beschrijven het algemeen. Hierboven twee verschillende
definities en ze halen allebei belangrijke zaken aan. Bv. in tweede definitie: wat is een verkeerde plaats?
Wanneer is iets verkeerd? Gegenereerd door de mens, is enkel de mens verantwoordelijk of kan de
natuur ook verantwoordelijk zijn?
Pollutie is soms subjectief → enige manier om kwantitatief (met meetwaarden) over pollutie te spreken
is via wettelijk bepaalde limieten in concentraties (op basis van wetenschappelijke studies) → nood aan
informatie:
• Wat is schadelijk?
4
INHOUDSOPGAVE
1. Chemie en milieu ............................................................................................................................................ 4
1.1 Wat is pollutie? .............................................................................................................................................. 4
1.2 Sinds wanneer is er pollutie? ........................................................................................................................ 5
1.3 Waarom is er pollutie? .................................................................................................................................. 5
1.4 Welke vormen van pollutie zijn er? ............................................................................................................... 5
1.5 Wie zorgt er voor pollutie? ............................................................................................................................ 6
1.6 Chemie en milieu? ......................................................................................................................................... 6
1.6.1 Pollutie voorkomen .................................................................................................................................. 7
1.6.2 Pollutie verhelpen/oplossen/opruimen .................................................................................................. 8
1.7 Samenvatting................................................................................................................................................. 8
2. Luchtpollutie ................................................................................................................................................... 8
2.1 Typen luchtpollutie ........................................................................................................................................ 8
2.2 Bronnen, atmosferische gedrag en bezinking .............................................................................................. 9
2.3 Zwaveloxiden (SOx) ........................................................................................................................................ 9
2.3.1 Primaire polluenten ................................................................................................................................10
2.3.2 Secundaire polluenten ...........................................................................................................................11
2.3.3 Primaire bron SO2 ...................................................................................................................................11
2.3.4 Secundaire polluenten welke ontstaan uit SO2 .....................................................................................12
2.3.5 Bezinking .................................................................................................................................................12
2.3.6 Invloed van SO2 en/of zure regen ..........................................................................................................13
2.3.7 Oplossingen voor SO2 pollutie................................................................................................................15
2.3.8 Samenvatting ..........................................................................................................................................16
2.4 Stikstofoxiden (NOx) ....................................................................................................................................16
2.4.1 Vormen waarin stikstof kan voorkomen ...............................................................................................16
2.4.2 Primaire polluenten die kunnen voorkomen ........................................................................................16
2.4.3 Bronnen (primair en secundair) .............................................................................................................17
2.4.4 Bezinking .................................................................................................................................................19
2.4.5 Oplossingen .............................................................................................................................................20
2.5 Ozon (O3)......................................................................................................................................................22
2.6 Organische polluenten ................................................................................................................................23
2.7 Aerosolen / particulate matter ...................................................................................................................25
2.7.1 Definitie aerosolen/particulate matter .................................................................................................25
2.7.2 Bronnen en samenstelling ......................................................................................................................25
2.7.3 Gevaren ...................................................................................................................................................30
2.7.4 Oplossingen .............................................................................................................................................31
3. Waterpollutie................................................................................................................................................ 33
3.1 Bronnen voor waterpollutie ........................................................................................................................34
3.2 Meest voorkomende typen van waterpollutie ...........................................................................................34
3.3 Waterkwaliteit .............................................................................................................................................38
1
, 3.4 Algemene oplossingen voor waterzuivering ..............................................................................................38
4. Veiligheid ...................................................................................................................................................... 39
4.1 Veilig werken omvat: ...................................................................................................................................43
4.2 Veiligheidscultuur ........................................................................................................................................43
4.3 Chemische risico’s........................................................................................................................................44
4.3.1 Aard van de stof ......................................................................................................................................45
4.3.2 Risico’s verbonden aan toestand van de stof .......................................................................................48
4.3.3 Omgevingsfactoren ................................................................................................................................51
4.3.4 Samenvatting ..........................................................................................................................................53
5. Veiligheidsinformatie .................................................................................................................................... 54
5.1 Waar kan je informatie vinden over veiligheid van producten? ...............................................................54
5.2 Tekens, symbolen en labels .........................................................................................................................55
5.3 Gevarendiamant ..........................................................................................................................................56
5.4 Global Harmonized System (GHS) ..............................................................................................................57
5.5 Safety and Data Sheets (SDS)......................................................................................................................58
5.6 Andere informatiebronnen .........................................................................................................................61
6. Gegevens uit informatiebronnen gebruiken ................................................................................................. 64
6.1 Dampspanning ............................................................................................................................................64
6.2 Vlampunt .....................................................................................................................................................67
6.3 Zelfontbrandingstemperatuur (ontstekingstemperatuur) ........................................................................68
6.4 Explosiegrenzen ...........................................................................................................................................68
6.5 Fysische gegevens .......................................................................................................................................68
6.6 Fysische gegevens → milieugerelateerd ....................................................................................................69
6.7 Fysische gegevens → overige .....................................................................................................................69
6.8 Fysische Eigenschappen ..............................................................................................................................70
6.9 Blootstellingsrisico’s ....................................................................................................................................72
6.9.1 Waarden voor blootstelling ...................................................................................................................72
7. Risico’s voorkomen en beperken .................................................................................................................. 74
7.1 Collectieve beschermingsmiddelen (CBM’s) ...............................................................................................75
7.2 Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s) ............................................................................................75
7.3 Spills voorkomen ..........................................................................................................................................78
8. Risicoanalyse: preventie en incidentcontrole ............................................................................................... 78
8.1 Incidentcontrole ...........................................................................................................................................80
9. Duurzaamheid .............................................................................................................................................. 80
9.1 Wat is de essentie? ......................................................................................................................................81
9.2 Rol chemie in duurzaamheid .......................................................................................................................81
9.3 Vereisten voor duurzaamheid .....................................................................................................................82
9.4 Hoe duurzaamheid bekomen? ....................................................................................................................82
2
,9.5 Hoe duurzaamheid implementeren? ..........................................................................................................83
9.6 De chemische industrie heeft ook eigen initiatieven gelanceerd ..............................................................85
3
, 1. CHEMIE EN MILIEU
Vier foto’s van water: van welk water zou je drinken? Wat heb je daarvoor nodig om daarover te
beslissen (analyses, definities, effecten…) → Altijd belangrijk om te weten welke en welke concentratie
aan stoffen ergens inzitten. Welke stof is schadelijk, hoe lang word ik blootgesteld aan die stof… Zonder
gegevens kan je iets niet beoordelen.
1.1 WAT IS POLLUTIE?
• Geen éénduidige definitie
• Veel gradaties en aspecten die bepalen of iets polluerend is of niet (denk aan voorbeeld van
water: pollutie is niet altijd makkelijk te beoordelen). Voor pollutie in het algemeen heb je een
aantal belangrijke criteria nodig.
• Soms afhankelijk van de perceptie van de mens (soms subjectief, gestuurd door publieke opinie)
Wat is er belangrijk:
• Aard van de stof (kans op schade? Wat voor schade?)
• Eigenschappen van de stof (hoe opgenomen in milieu? Welke effect op milieu? Breekt het af of
accumuleert het?...) → eigenschappen over de aard van de stof die gaan bepalen of een stof
wel of niet schadelijk is.
• Hoeveelheid (en vanaf welke concentratie is er schade? Vanaf welke blootstellingsduur is er
schade?)
• Plaats (elementen in het milieu die gevoelig zijn voor die stof? Niet alle organismen zijn even
gevoelig voor bepaalde stoffen)
• Accumulatie/peristens
• Hoe we ermee in contact komen
• Omgevingsfactoren (die het ernstiger of minder ernstig maken?)
• Persoonlijke en/of collectieve risico’s
• …
Mogelijke definities (ter illustratie):
• Pollutie is een ongewenste verandering in de samenstelling van het milieu (lokaal, regionaal of
op grote schaal). Ze is hinderlijk voor de zintuigen of gevaarlijk voor de gezondheid van de mens
en/of beschadigt fauna, flora en materialen.
• Een overmaat van een bepaalde substantie, gegenereerd door de mens welke op een verkeerde
plaats aanwezig is.
→ Geen enkele definitie is volledig, ze beschrijven het algemeen. Hierboven twee verschillende
definities en ze halen allebei belangrijke zaken aan. Bv. in tweede definitie: wat is een verkeerde plaats?
Wanneer is iets verkeerd? Gegenereerd door de mens, is enkel de mens verantwoordelijk of kan de
natuur ook verantwoordelijk zijn?
Pollutie is soms subjectief → enige manier om kwantitatief (met meetwaarden) over pollutie te spreken
is via wettelijk bepaalde limieten in concentraties (op basis van wetenschappelijke studies) → nood aan
informatie:
• Wat is schadelijk?
4
