Thema 1. Beginselen van de democratische rechtsstaat
Inleiding op het thema:
Het recht is in twee grote rechtsgebieden onder te verdelen te weten: 1. het publiekrecht en
2. het privaatrecht. Het privaatrecht houdt zich in beginsel bezig met de rechtsrelaties tussen
particulieren onderling. Het publiekrecht heeft in beginsel betrekking op de rechtsverhouding
tussen de overheid en de burger(s). Het vak staats- en bestuursrecht maakt onderdeel uit
van het publiekrecht; het heeft betrekking op vragen als: wie is de overheid, wat mag de
overheid, tot hoever mag de overheid ingrijpen in de vrijheidssfeer van burgers. Al deze
onderwerpen zullen tijdens dit vak in vogelvlucht worden uiteengezet.
In deze eerste week wordt stilgestaan bij enkele overkoepelende onderwerpen van het
staats- en bestuursrecht, de gedachten die ten grondslag liggen aan de inrichting van de
staat en de historische ontwikkeling van de zogenaamde ‘rechtsstaatgedachte’. De
rechtsstaatgedachte is een bundeling van beginselen, te weten: het legaliteitsbeginsel, het
waarborgen van grondrechten, de machtenscheiding en de rechterlijke controle. Een
moderne rechtsstaat zal daarnaast voldoen aan het democratiebeginsel. Dit
democratiebeginsel schrijft voor dat alle belangrijke beslissingen door of in ieder geval met
instemming van het volk worden genomen. In veruit de meeste samenlevingen laat het volk
zich daarbij meestal vertegenwoordigen.
Op het eerste gezicht lijken de rechtsstaatgedachte en het democratiebeginsel in Nederland
misschien een open deur. Het spreekt toch vanzelf dat de oppositieleider niet in de
gevangenis belandt, omdat hij kritiek heeft op de regering? Maar elders in de wereld doen
dergelijke praktijken zich wel degelijk voor. In de aanloop naar de verkiezingen in 2010 in
Ethiopië zijn de belangrijkste oppositieleiders gevangengenomen, de vrije kranten verboden
en werd het campagne voeren door voor wat nog van de oppositie over was, ernstig
bemoeilijkt. Zelfs binnen de Europese Unie, die volgens haar Verdragen berust op de
waarden van de democratische rechtsstaat, doen zich bij tijd- en wijlen onverkwikkelijke
zaken voor. Zo is er in Hongarije momenteel veel spanning tussen de minister-president en
de rechterlijke macht. Ten slotte kan in mondiaal verband worden gewezen op de
spanningen in de Arabische wereld. Het bewijst eens te meer dat een democratie niet hand
in hand hoeft te gaan met de uitgangspunten van de rechtsstaat.
Hoewel in Nederland de democratische rechtsstaat een algemeen aanvaarde verworvenheid
is, betekent het niet dat er geen meningsverschil of controverse mogelijk is over wat deze in
de praktijk moet betekenen. Moet er meer plaats zijn voor burgerparticipatie door middel van
beslissende referenda? Mag de overheid onbeperkt gegevens (laten) opslaan over het sms-,
internet- en e-mailverkeer? Mag een politieke partij op grond van de verenigingsvrijheid
vrouwen uitsluiten van politieke functies? Is het toelaatbaar de beperking van de
godsdienstvrijheid van slechts één religie te bepleiten? Is de vrijheid van meningsuiting
onbeperkt? Gaat de uitingsvrijheid boven andere grondrechten? Moeten er zo min mogelijk
overheidslagen zijn? Kan men provincies en waterschappen opheffen zonder de Grondwet
te wijzigen?
Literatuur:
Boek: Beginselen van de democratische rechtsstaat (zevende druk, 2012) van: M.C.B.
Burkens, H.R.B.M. Kummeling, B.P. Vermeulen en R.J.G.M Widdershoven (hierna afgekort
met de eerste letters van de achternamen van de auteurs: BKVW)
- BKVW: hoofdstukken 1, 2, 3, 5 (paragrafen 5.1 tot en met 5.3) en 8
- M. Martijn, ‘Nee, je hebt wel iets te verbergen’, de Correspondent 2013, online:
https://decorrespondent.nl/209/Nee-je-hebt-wel-iets-te-verbergen/6428004-
ab2d5fc2
Inleiding staats- en bestuursrecht 2015-2016, © Universiteit Utrecht
Inleiding op het thema:
Het recht is in twee grote rechtsgebieden onder te verdelen te weten: 1. het publiekrecht en
2. het privaatrecht. Het privaatrecht houdt zich in beginsel bezig met de rechtsrelaties tussen
particulieren onderling. Het publiekrecht heeft in beginsel betrekking op de rechtsverhouding
tussen de overheid en de burger(s). Het vak staats- en bestuursrecht maakt onderdeel uit
van het publiekrecht; het heeft betrekking op vragen als: wie is de overheid, wat mag de
overheid, tot hoever mag de overheid ingrijpen in de vrijheidssfeer van burgers. Al deze
onderwerpen zullen tijdens dit vak in vogelvlucht worden uiteengezet.
In deze eerste week wordt stilgestaan bij enkele overkoepelende onderwerpen van het
staats- en bestuursrecht, de gedachten die ten grondslag liggen aan de inrichting van de
staat en de historische ontwikkeling van de zogenaamde ‘rechtsstaatgedachte’. De
rechtsstaatgedachte is een bundeling van beginselen, te weten: het legaliteitsbeginsel, het
waarborgen van grondrechten, de machtenscheiding en de rechterlijke controle. Een
moderne rechtsstaat zal daarnaast voldoen aan het democratiebeginsel. Dit
democratiebeginsel schrijft voor dat alle belangrijke beslissingen door of in ieder geval met
instemming van het volk worden genomen. In veruit de meeste samenlevingen laat het volk
zich daarbij meestal vertegenwoordigen.
Op het eerste gezicht lijken de rechtsstaatgedachte en het democratiebeginsel in Nederland
misschien een open deur. Het spreekt toch vanzelf dat de oppositieleider niet in de
gevangenis belandt, omdat hij kritiek heeft op de regering? Maar elders in de wereld doen
dergelijke praktijken zich wel degelijk voor. In de aanloop naar de verkiezingen in 2010 in
Ethiopië zijn de belangrijkste oppositieleiders gevangengenomen, de vrije kranten verboden
en werd het campagne voeren door voor wat nog van de oppositie over was, ernstig
bemoeilijkt. Zelfs binnen de Europese Unie, die volgens haar Verdragen berust op de
waarden van de democratische rechtsstaat, doen zich bij tijd- en wijlen onverkwikkelijke
zaken voor. Zo is er in Hongarije momenteel veel spanning tussen de minister-president en
de rechterlijke macht. Ten slotte kan in mondiaal verband worden gewezen op de
spanningen in de Arabische wereld. Het bewijst eens te meer dat een democratie niet hand
in hand hoeft te gaan met de uitgangspunten van de rechtsstaat.
Hoewel in Nederland de democratische rechtsstaat een algemeen aanvaarde verworvenheid
is, betekent het niet dat er geen meningsverschil of controverse mogelijk is over wat deze in
de praktijk moet betekenen. Moet er meer plaats zijn voor burgerparticipatie door middel van
beslissende referenda? Mag de overheid onbeperkt gegevens (laten) opslaan over het sms-,
internet- en e-mailverkeer? Mag een politieke partij op grond van de verenigingsvrijheid
vrouwen uitsluiten van politieke functies? Is het toelaatbaar de beperking van de
godsdienstvrijheid van slechts één religie te bepleiten? Is de vrijheid van meningsuiting
onbeperkt? Gaat de uitingsvrijheid boven andere grondrechten? Moeten er zo min mogelijk
overheidslagen zijn? Kan men provincies en waterschappen opheffen zonder de Grondwet
te wijzigen?
Literatuur:
Boek: Beginselen van de democratische rechtsstaat (zevende druk, 2012) van: M.C.B.
Burkens, H.R.B.M. Kummeling, B.P. Vermeulen en R.J.G.M Widdershoven (hierna afgekort
met de eerste letters van de achternamen van de auteurs: BKVW)
- BKVW: hoofdstukken 1, 2, 3, 5 (paragrafen 5.1 tot en met 5.3) en 8
- M. Martijn, ‘Nee, je hebt wel iets te verbergen’, de Correspondent 2013, online:
https://decorrespondent.nl/209/Nee-je-hebt-wel-iets-te-verbergen/6428004-
ab2d5fc2
Inleiding staats- en bestuursrecht 2015-2016, © Universiteit Utrecht
