Geschiedenis – Historische context – Steden en burgers in de lage landen –
1050-1700
Drie tijdvakken: steden en staten, ontdekkers en hervormers, regenten en vorsten
1050: er veranderde vanaf de 11e eeuw in Europa veel, de landbouw verbeterde, de bevolking
groeide en handel bloeide op
1700: na het rampjaar 1672 was de Gouden eeuw voorbij. Doordat andere landen met de Republiek
concurreerde raakte het zijn positie kwijt aan Engeland
Er is een centrale vraag: Hoe is Nederland in de periode tussen 1000 en 1700 een burgerlijk land
geworden met een relatief grote en tamelijk gelijk verdeelde welvaart en met sterke republikeinse
trekken? En in welke mate was dat een uitzondering vergeleken met andere landen?
Een burgerlijk karakter
Als er over burgerlijk gesproken wordt, denkt men vaak aan saai, niet ondernemend of de doorsnee
burger. Maar in de tijd van ‘steden en burgers in de lage landen’, heeft het een andere betekenis.
Een burgerlijk karakter gaat over stadsburgers, mensen die leven van handel en ambacht.
Dit is gelijk een antwoord op het tweede deel van de centrale vraag. Want waar al honderden jaren
in de Nederlanden de stadburgers belangrijk zijn, is dit niet zo in andere Europese landen. In deze
landen zie je dat de adel nog de boventoon voert. In de Nederlanden waren weinig grote adellijke
landgoederen en kastelen. In de Nederlanden heeft het burgerlijk karakter zich sneller ontwikkeld
dan andere landen, waar het feodale stelsel in stand bleef.
3 deelvragen:
1. 1050-1302: Wat maakte de opkomst van een stedelijke burgerij in de Nederlandse
gewesten mogelijk?
2. 1302-1602: Welke invloed hadden sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen op de
positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten?
3. 1602-1700: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de
Gouden Eeuw?
Eerste deelvraag 1050-1302: Wat maakte de opkomst van een stedelijke burgerij in de
Nederlandse gewesten mogelijk?
1050: er veranderde vanaf de 11e eeuw in Europa veel, de landbouw verbeterde, de bevolking
groeide en handel bloeide op
1302: Guldensporenslag
Kenmerkende aspecten:
13. De opkomst van handel en ambacht legde de basis voor het herleven van een agrarisch-
urbane samenleving.
14. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
1000-1100 – naar een agrarisch-urbane samenleving
In deze tijd wordt er gesproken over de Nederlanden of Lage Landen. Dit is wat nu de landen België,
Nederland, Frankrijk en Luxemburg zijn. Dit waren in die tijd vroeger allemaal verschillende
hertogdommen of graafschappen. Het was geen eenheid.
1
, Rond het jaar 1000 vonden er veel veranderingen plaats in Europa. Dit had veel invloed op de
burgers in Europa. De verstedelijking van de lage landen zie je in Vlaanderen ontstaan. De steden
Brugge, Gent, Ieper en Atrecht hebben hierin een voortrekkingsrol. De landbouw veranderde,
hierdoor groeit de bevolking (er is meer eten beschikbaar). Hierdoor groeit de handel, omdat men
een overschot heeft. Men gaat deze overschotten verhandelen op markten. Nadat de handel is
ingestort door het romeinse rijk, bloeit de handel toch nog op. Er komt een monetaire economie. Dit
betekend dat er gehandeld wordt met geld. Er gaat geld circuleren in Europa.
In het jaar 1000 komt de kerk meer op de voorgrond. Er breekt een nieuw tijdperk aan waarbij
Europa de ouderdom afschudt, en nieuw naar voren komt.
De middeleeuwse warme periode
Uit een onderzoek van de Brit Hubert H. Lamb is geconstateerd dat klimaatverandering een grote rol
speelde in de periode van de 8 e tot begin 14e eeuw. Deze periode zou warmer zijn geweest dan de
periode ervoor en erna. Het hoogtepunt hiervan lag rond 1100. Er kwam een gunstiger klimaat
waarbij meer gewassen beter groeiden en minder missoogsten waren. Niet iedereen hoeft zich nu
meer bezig te houden met zelfvoorziening, men kan andere dingen gaan doen. De stedelijke
ontwikkeling ontstaat.
Laken – wollen stoffen
Zo kan je zien dat men in Vlaanderen overgaat in het maken van laken (nijverheid). Dit zijn wollen
stoffen waar kleding van wordt gemaakt. Men hoeft zich niet alleen bezig te houden met zelf voedsel
verbouwen, maar gaat nu ook schapen houden, waar ze de wol van kunnen gebruiken voor kleding.
De stof was zo goed, dat het luxeartikelen waren. Het gaat erg lang mee, op een gegeven moment
werden de stukken zelfs doorgegeven als erfstukken. Het geld dat hiermee verdiend wordt kan
geïnvesteerd worden. Men gaat nu meer in de stad wonen.
Textiel is altijd iets wat nodig is geweest. Iedereen heeft kleding nodig. De eerste fabrieken zijn dus
ook textielfabrieken.
Klimaatverandering betere landbouw meer eten bevolking groeit niet iedereen hoeft
meer in de landbouw te werken men gaat andere dingen doen
De landbouw gaat van een tweeslagstelsel naar drieslagstelsel: men gaat steeds een ander deel
grond bewerken, waardoor de grond niet uitgeput wordt. Er komt meer mest, paarden worden op
een andere manier ingezet op het land. Ze bedachten andere manieren hoe paarden het land konden
bewerken. Men bedacht de keerploeg. Men gaat zo van een agrarisch zelfvoorzienende samenleving,
naar een agrarisch urbane samenleving.
In dit jaar, rond het jaar 1000, begint ook de Europese expansie. Duitse ridderordes, reconquista en
conquista. In plaats van een bedreigd Europa (door Vikingen en moslims), komt een expanderend
Europa.
Steden
Na de romeinse tijd waren de steden gekrompen, nu beginnen deze steden weer groter te worden.
Boeren, ambachtslieden en edellieden ontmoetten elkaar op plekken, waardoor nieuwe steden
ontstonden. Veel horigen trokken naar de steden voor de economische mogelijkheden die daar
waren.
Vroeger waren er heel veel boeren nodig om een drop te voeden. De boeren moest het volk
onderhouden. De ridders, die hun verdedigden, en de mensen die ze verbonden met god. Later
ontstaat er een nieuwe groep, de burgers. Zij hadden hun geld via de handel. De adel had geld nodig
2
1050-1700
Drie tijdvakken: steden en staten, ontdekkers en hervormers, regenten en vorsten
1050: er veranderde vanaf de 11e eeuw in Europa veel, de landbouw verbeterde, de bevolking
groeide en handel bloeide op
1700: na het rampjaar 1672 was de Gouden eeuw voorbij. Doordat andere landen met de Republiek
concurreerde raakte het zijn positie kwijt aan Engeland
Er is een centrale vraag: Hoe is Nederland in de periode tussen 1000 en 1700 een burgerlijk land
geworden met een relatief grote en tamelijk gelijk verdeelde welvaart en met sterke republikeinse
trekken? En in welke mate was dat een uitzondering vergeleken met andere landen?
Een burgerlijk karakter
Als er over burgerlijk gesproken wordt, denkt men vaak aan saai, niet ondernemend of de doorsnee
burger. Maar in de tijd van ‘steden en burgers in de lage landen’, heeft het een andere betekenis.
Een burgerlijk karakter gaat over stadsburgers, mensen die leven van handel en ambacht.
Dit is gelijk een antwoord op het tweede deel van de centrale vraag. Want waar al honderden jaren
in de Nederlanden de stadburgers belangrijk zijn, is dit niet zo in andere Europese landen. In deze
landen zie je dat de adel nog de boventoon voert. In de Nederlanden waren weinig grote adellijke
landgoederen en kastelen. In de Nederlanden heeft het burgerlijk karakter zich sneller ontwikkeld
dan andere landen, waar het feodale stelsel in stand bleef.
3 deelvragen:
1. 1050-1302: Wat maakte de opkomst van een stedelijke burgerij in de Nederlandse
gewesten mogelijk?
2. 1302-1602: Welke invloed hadden sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen op de
positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten?
3. 1602-1700: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de
Gouden Eeuw?
Eerste deelvraag 1050-1302: Wat maakte de opkomst van een stedelijke burgerij in de
Nederlandse gewesten mogelijk?
1050: er veranderde vanaf de 11e eeuw in Europa veel, de landbouw verbeterde, de bevolking
groeide en handel bloeide op
1302: Guldensporenslag
Kenmerkende aspecten:
13. De opkomst van handel en ambacht legde de basis voor het herleven van een agrarisch-
urbane samenleving.
14. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
1000-1100 – naar een agrarisch-urbane samenleving
In deze tijd wordt er gesproken over de Nederlanden of Lage Landen. Dit is wat nu de landen België,
Nederland, Frankrijk en Luxemburg zijn. Dit waren in die tijd vroeger allemaal verschillende
hertogdommen of graafschappen. Het was geen eenheid.
1
, Rond het jaar 1000 vonden er veel veranderingen plaats in Europa. Dit had veel invloed op de
burgers in Europa. De verstedelijking van de lage landen zie je in Vlaanderen ontstaan. De steden
Brugge, Gent, Ieper en Atrecht hebben hierin een voortrekkingsrol. De landbouw veranderde,
hierdoor groeit de bevolking (er is meer eten beschikbaar). Hierdoor groeit de handel, omdat men
een overschot heeft. Men gaat deze overschotten verhandelen op markten. Nadat de handel is
ingestort door het romeinse rijk, bloeit de handel toch nog op. Er komt een monetaire economie. Dit
betekend dat er gehandeld wordt met geld. Er gaat geld circuleren in Europa.
In het jaar 1000 komt de kerk meer op de voorgrond. Er breekt een nieuw tijdperk aan waarbij
Europa de ouderdom afschudt, en nieuw naar voren komt.
De middeleeuwse warme periode
Uit een onderzoek van de Brit Hubert H. Lamb is geconstateerd dat klimaatverandering een grote rol
speelde in de periode van de 8 e tot begin 14e eeuw. Deze periode zou warmer zijn geweest dan de
periode ervoor en erna. Het hoogtepunt hiervan lag rond 1100. Er kwam een gunstiger klimaat
waarbij meer gewassen beter groeiden en minder missoogsten waren. Niet iedereen hoeft zich nu
meer bezig te houden met zelfvoorziening, men kan andere dingen gaan doen. De stedelijke
ontwikkeling ontstaat.
Laken – wollen stoffen
Zo kan je zien dat men in Vlaanderen overgaat in het maken van laken (nijverheid). Dit zijn wollen
stoffen waar kleding van wordt gemaakt. Men hoeft zich niet alleen bezig te houden met zelf voedsel
verbouwen, maar gaat nu ook schapen houden, waar ze de wol van kunnen gebruiken voor kleding.
De stof was zo goed, dat het luxeartikelen waren. Het gaat erg lang mee, op een gegeven moment
werden de stukken zelfs doorgegeven als erfstukken. Het geld dat hiermee verdiend wordt kan
geïnvesteerd worden. Men gaat nu meer in de stad wonen.
Textiel is altijd iets wat nodig is geweest. Iedereen heeft kleding nodig. De eerste fabrieken zijn dus
ook textielfabrieken.
Klimaatverandering betere landbouw meer eten bevolking groeit niet iedereen hoeft
meer in de landbouw te werken men gaat andere dingen doen
De landbouw gaat van een tweeslagstelsel naar drieslagstelsel: men gaat steeds een ander deel
grond bewerken, waardoor de grond niet uitgeput wordt. Er komt meer mest, paarden worden op
een andere manier ingezet op het land. Ze bedachten andere manieren hoe paarden het land konden
bewerken. Men bedacht de keerploeg. Men gaat zo van een agrarisch zelfvoorzienende samenleving,
naar een agrarisch urbane samenleving.
In dit jaar, rond het jaar 1000, begint ook de Europese expansie. Duitse ridderordes, reconquista en
conquista. In plaats van een bedreigd Europa (door Vikingen en moslims), komt een expanderend
Europa.
Steden
Na de romeinse tijd waren de steden gekrompen, nu beginnen deze steden weer groter te worden.
Boeren, ambachtslieden en edellieden ontmoetten elkaar op plekken, waardoor nieuwe steden
ontstonden. Veel horigen trokken naar de steden voor de economische mogelijkheden die daar
waren.
Vroeger waren er heel veel boeren nodig om een drop te voeden. De boeren moest het volk
onderhouden. De ridders, die hun verdedigden, en de mensen die ze verbonden met god. Later
ontstaat er een nieuwe groep, de burgers. Zij hadden hun geld via de handel. De adel had geld nodig
2
