Groepsdynamica
Werken in en met groepen
Bachelor in de orthopedagogie
Thyra Janssens
– 2A222
0
,1
,Inhoudsopgave
1. Groepen en Teams ......................................................................................................................8
1.1 Wat is een groep?................................................................................................................8
1.1.1 Doel .............................................................................................................................8
1.1.2 Afhankelijkheid ............................................................................................................8
1.1.3 Interactie .....................................................................................................................8
1.1.4 Een groep als sociale eenheid ......................................................................................8
1.1.5 Wederzijdse beïnvloeding ............................................................................................9
1.1.6 Regels normen en waarden..........................................................................................9
1.1.7 Conclusie .....................................................................................................................9
1.2 Wat is een team?............................................................................................................... 10
1.2.1 Vervullen van een taak ............................................................................................... 10
1.2.2 Gemeenschappelijk doel ............................................................................................ 10
1.2.3 Het organisatorisch verband ...................................................................................... 11
1.2.4 Gedeelde waarden en normen................................................................................... 11
2. Groepsontwikkeling volgens Tuckman....................................................................................... 13
2.1 Bespreking van het model ................................................................................................. 13
2.2 Alle kenmerken van de verschillende fasen op een rij ........................................................ 14
2.3 Inzicht en inspiratie voor de groeps- en teambegeleider .................................................... 15
3. Samenwerken in een team ........................................................................................................ 17
3.1 De zelfdeterminatietheorie................................................................................................ 17
3.2 Bouwstenen van een effectieve samenwerking volgens Johnson en Johnson .................... 17
3.2.1 Autonome afhankelijkheid ......................................................................................... 17
3.2.2 Eenheid binnen de groep ........................................................................................... 18
3.2.3 Individuele aansprakelijkheid en groepsverantwoordelijkheid ................................... 18
3.2.4 Positieve interactie .................................................................................................... 18
3.2.5 Adequaat gebruik van sociale vaardigheden .............................................................. 18
3.2.6 Groepsreflectie .......................................................................................................... 18
3.3 Teameffectiviteit ............................................................................................................... 19
3.3.1 Werkzaamheden........................................................................................................ 19
3.3.2 Onderlinge afhankelijkheid ........................................................................................ 19
3.3.3 Teamsamenstelling .................................................................................................... 19
3.3.4 Middelen van buitenaf ............................................................................................... 20
3.3.5 Processen binnen het team ........................................................................................ 20
2
, 3.4 Mistverstanden over werken in teams ............................................................................... 21
3.5 Valkuilen in een samenwerking ......................................................................................... 21
4. Het team en de teamrollen - teamculuur................................................................................... 25
4.1 Wat is een teamcultuur ..................................................................................................... 25
4.2 Teamcultuur a.d.h.v. het uimodel van Sanders en Neuijen ................................................. 25
4.2.1 Symbolen................................................................................................................... 26
4.2.2 Helden ....................................................................................................................... 26
4.2.3 Rituelen ..................................................................................................................... 26
4.2.4 Waarden en grondbeginselen .................................................................................... 26
5. Soorten rollen in een groep ....................................................................................................... 28
5.1 De samenstelling van een groep volgens Belbin rollen ....................................................... 28
5.1.1 Het belang van de 9 rollen ......................................................................................... 28
5.1.2 De 9 rollen van Belbin ................................................................................................ 29
5.1.3 Oefeningen op de Belbin teamrollen .......................................................................... 32
5.2 Interpersoonlijk gedrag : de roos van Leary ....................................................................... 39
5.2.1 Inleiding ..................................................................................................................... 39
5.2.2 Kwaliteiten en valkuilen in interpersoonlijk gedrag .................................................... 43
5.2.3 Symmetrisch en complementaire reacties.................................................................. 45
5.2.4 Omgekeerd interveniëren .......................................................................................... 45
5.2.5 Voorbeelden en oefeningen op de roos van Leary, gedrag en interveniëren .............. 47
6. Communicatie in team .............................................................................................................. 50
6.1 Algemene factoren die de communicatie in team beïnvloeden .......................................... 50
6.1.1 Teamgrootte .............................................................................................................. 50
6.1.2 Individuele verschillen ............................................................................................... 50
6.1.3 Status en invloed ....................................................................................................... 51
6.1.4 De bezigheden en de taak van het team..................................................................... 51
6.1.5 Omstandigheden ....................................................................................................... 51
6.1.6 Klimaat in een team ................................................................................................... 52
6.1.7 Sympathie en antipathie in teams .............................................................................. 52
6.1.8 Groepsnormen in het team ........................................................................................ 53
6.2 Roddels op de werkvloer ................................................................................................... 53
6.2.1 Oorzaken van roddelen .............................................................................................. 53
6.2.2 Negatieve gevolgen van roddelen .............................................................................. 55
6.2.3 5 redenen waarom mensen geroddel gebruiken voor hun eigen gewin ...................... 56
6.2.4 Roddelen aanpakken en voorkomen .......................................................................... 56
6.3 Feedback in een team ........................................................................................................ 57
3
, 6.3.1 Het Johari venster ...................................................................................................... 57
6.3.2 stappen in het geven van feedback ............................................................................ 59
6.3.3 Feedback werkt niet altijd .......................................................................................... 60
6.3.4 Van feedback naar feedforward ................................................................................. 61
6.3.5 Feedback geven in samenwerkingsverband................................................................ 62
6.3.6 Feedback werkt niet altijd .......................................................................................... 63
7. Deep democracy ....................................................................................................................... 67
7.1 Gluren bij de buren............................................................................................................ 67
7.2 Deep democracy................................................................................................................ 68
7.2.1 Ontstaan .................................................................................................................... 68
7.2.2 8.2.2 Het Zebra-model van Fanny Matheusen – 4 stappen van besluitvorming........... 68
7.3 Enkele linken met het oplossingsgericht denken ................................................................ 71
7.3.1 Niemand heeft het recht de waarheid te claimen....................................................... 71
7.3.2 Zeg alles..................................................................................................................... 71
7.3.3 Sabotagegedrag ......................................................................................................... 72
7.3.4 Actiegericht ............................................................................................................... 72
8. Conflicten binnen groepen ........................................................................................................ 74
8.1 Kenmerken van een conflict .............................................................................................. 74
8.2 Conflicthantering ............................................................................................................... 74
8.2.1 Doordrukken.............................................................................................................. 75
8.2.2 Toegeven ................................................................................................................... 76
8.2.3 Vermijden .................................................................................................................. 76
8.2.4 Samenwerken ........................................................................................................... 77
8.2.5 Compromis sluiten .................................................................................................... 77
8.2.6 Schema van alle conflicthandertingstijlen .................................................................. 78
8.3 Welke stijl is het beste in welke situatie? ........................................................................... 79
8.4 Oefeningen op de conflicthanteringstijlen ......................................................................... 80
9. Teambuilding ............................................................................................................................ 82
9.1 Wat is teambuilding ? ........................................................................................................ 82
9.2 Voorwaarden voor teambuilding ....................................................................................... 82
9.3 Teambuildingactiviteiten ................................................................................................... 83
9.4 Contra-indicaties voor teambuilding .................................................................................. 85
10. Begeleiden van groepen waarin gepest wordt ....................................................................... 87
10.1 Wat is pesten? ................................................................................................................... 87
10.2 Betrokken partijen bij pesten............................................................................................. 89
10.2.1 De pestkop ................................................................................................................ 90
4
, 10.2.2 Het slachtoffer ........................................................................................................... 91
10.2.3 De meelopers / de middengroep................................................................................ 91
10.3 Hoe omgaan met pestgedrag in groep? ............................................................................. 92
10.3.1 Pestgedrag voorkomen .............................................................................................. 93
10.3.2 Curatieve aanpak : reageren op pestgedrag ............................................................... 93
5
,6
,Groepen en Teams
Hoofdstuk 1
7
, 1. Groepen en Teams
1.1 Wat is een groep?
Toepassen op casus :
is dit een groep of
niet? Definities van een ‘groep’ 1. Doel
2. Afhankelijkheid
3. Interactie
• Zijn veel definities voor een groep
4. Een groep als sociale eenheid
• Elke definitie legt een accept op een kenmerk van een groep 5. Wederzijdse beïnvloeding
1.1.1 Doel
Definitie a.d.h.v. het kenmerk doel
= Een groep is een verzameling mensen die gezamenlijk een bepaald doel willen bereiken
• Mensen worden lid v.e groep omdat ze weten dat ze in groep meer kans hebben om
het doel te bereiken dan alleen
Vb : het geheel is meer dan de som der delen
1.1.2 Afhankelijkheid
Definitie a.d.h.v. het kenmerk afhankelijkheid
= een groep is een verzameling individuen die op een bepaalde manier van elkaar
afhankelijk zijn
• Als er iets gebeurt in de groep beïnvloedt dat het individu maar ook de gehele groep
1.1.3 Interactie
Definitie a.d.h.v. het kenmerk interactie
= Een groep is een verzameling individuen die directe contacten met elkaar onderhouden
• Interactie tussen verschillende groepsleden
1.1.4 Een groep als sociale eenheid
Definitie a.d.h.v. het kenmerk sociale eenheid
= Een groep is een sociale eenheid die uit twee of meer personen bestaat die zichzelf als
lid van een groep beschouwen
• Kan pas spreken van een groep als individuen zichzelf als lid zien v.d groep
8
, 1.1.5 Wederzijdse beïnvloeding
Definitie a.d.h.v. het kenmerk wederzijdse beïnvloeding
= Een groep is een verzameling individuen die elkaar beïnvloeden
• Pas een groep als er langs twee kanten beïnvloeding is
1.1.6 Regels normen en waarden
• Een groep is een verzameling individuen van wie interacties, normen en waarden
gedeeld worden
1.1.7 Conclusie
Een groep
• In onze taal : groep slaat vaak op een menigte of verzameling van mensen
• Indien met cliënten : een cliëntengroep of begeleidingsgroep
Groepen
• Groepen zijn overal en hebben een invloed op het individu
• Invloed van een groep kan positief en negatief zijn
• De mogelijkheid bestaat in, de groep condities te scheppen om gewenst gedrag van
het individu te bekomen
• Een groep heeft een lage cohesie als er een goede teamgeest of een sterk wij gevoel
heerst
• In groepen met een lage cohesie is er weinig wij gevoel of samenhorigheid
Voorbeeld
• Mensen die op een tram wachten zijn geen groep maar hooligans wel
→ Mensen bevinden zich op hetzelfde moment op dezelfde plaats
→ Vormen geen eenheid en vertonen geen andere overeenkomsten
Elke groep heeft een andere vorm van cohesie en is beïnvloed door 3 factoren
1. Druk van buitenaf
→ In een oorlogssituatie is er meer nationalisme
2. Een taak succesvol afronden
→ Tv programma zorgde in één week tijd voor hechte groepen
3. Moeilijk verkregen mandaat
→ Veel mensen willen tot het groepje bv’s horen
9
Werken in en met groepen
Bachelor in de orthopedagogie
Thyra Janssens
– 2A222
0
,1
,Inhoudsopgave
1. Groepen en Teams ......................................................................................................................8
1.1 Wat is een groep?................................................................................................................8
1.1.1 Doel .............................................................................................................................8
1.1.2 Afhankelijkheid ............................................................................................................8
1.1.3 Interactie .....................................................................................................................8
1.1.4 Een groep als sociale eenheid ......................................................................................8
1.1.5 Wederzijdse beïnvloeding ............................................................................................9
1.1.6 Regels normen en waarden..........................................................................................9
1.1.7 Conclusie .....................................................................................................................9
1.2 Wat is een team?............................................................................................................... 10
1.2.1 Vervullen van een taak ............................................................................................... 10
1.2.2 Gemeenschappelijk doel ............................................................................................ 10
1.2.3 Het organisatorisch verband ...................................................................................... 11
1.2.4 Gedeelde waarden en normen................................................................................... 11
2. Groepsontwikkeling volgens Tuckman....................................................................................... 13
2.1 Bespreking van het model ................................................................................................. 13
2.2 Alle kenmerken van de verschillende fasen op een rij ........................................................ 14
2.3 Inzicht en inspiratie voor de groeps- en teambegeleider .................................................... 15
3. Samenwerken in een team ........................................................................................................ 17
3.1 De zelfdeterminatietheorie................................................................................................ 17
3.2 Bouwstenen van een effectieve samenwerking volgens Johnson en Johnson .................... 17
3.2.1 Autonome afhankelijkheid ......................................................................................... 17
3.2.2 Eenheid binnen de groep ........................................................................................... 18
3.2.3 Individuele aansprakelijkheid en groepsverantwoordelijkheid ................................... 18
3.2.4 Positieve interactie .................................................................................................... 18
3.2.5 Adequaat gebruik van sociale vaardigheden .............................................................. 18
3.2.6 Groepsreflectie .......................................................................................................... 18
3.3 Teameffectiviteit ............................................................................................................... 19
3.3.1 Werkzaamheden........................................................................................................ 19
3.3.2 Onderlinge afhankelijkheid ........................................................................................ 19
3.3.3 Teamsamenstelling .................................................................................................... 19
3.3.4 Middelen van buitenaf ............................................................................................... 20
3.3.5 Processen binnen het team ........................................................................................ 20
2
, 3.4 Mistverstanden over werken in teams ............................................................................... 21
3.5 Valkuilen in een samenwerking ......................................................................................... 21
4. Het team en de teamrollen - teamculuur................................................................................... 25
4.1 Wat is een teamcultuur ..................................................................................................... 25
4.2 Teamcultuur a.d.h.v. het uimodel van Sanders en Neuijen ................................................. 25
4.2.1 Symbolen................................................................................................................... 26
4.2.2 Helden ....................................................................................................................... 26
4.2.3 Rituelen ..................................................................................................................... 26
4.2.4 Waarden en grondbeginselen .................................................................................... 26
5. Soorten rollen in een groep ....................................................................................................... 28
5.1 De samenstelling van een groep volgens Belbin rollen ....................................................... 28
5.1.1 Het belang van de 9 rollen ......................................................................................... 28
5.1.2 De 9 rollen van Belbin ................................................................................................ 29
5.1.3 Oefeningen op de Belbin teamrollen .......................................................................... 32
5.2 Interpersoonlijk gedrag : de roos van Leary ....................................................................... 39
5.2.1 Inleiding ..................................................................................................................... 39
5.2.2 Kwaliteiten en valkuilen in interpersoonlijk gedrag .................................................... 43
5.2.3 Symmetrisch en complementaire reacties.................................................................. 45
5.2.4 Omgekeerd interveniëren .......................................................................................... 45
5.2.5 Voorbeelden en oefeningen op de roos van Leary, gedrag en interveniëren .............. 47
6. Communicatie in team .............................................................................................................. 50
6.1 Algemene factoren die de communicatie in team beïnvloeden .......................................... 50
6.1.1 Teamgrootte .............................................................................................................. 50
6.1.2 Individuele verschillen ............................................................................................... 50
6.1.3 Status en invloed ....................................................................................................... 51
6.1.4 De bezigheden en de taak van het team..................................................................... 51
6.1.5 Omstandigheden ....................................................................................................... 51
6.1.6 Klimaat in een team ................................................................................................... 52
6.1.7 Sympathie en antipathie in teams .............................................................................. 52
6.1.8 Groepsnormen in het team ........................................................................................ 53
6.2 Roddels op de werkvloer ................................................................................................... 53
6.2.1 Oorzaken van roddelen .............................................................................................. 53
6.2.2 Negatieve gevolgen van roddelen .............................................................................. 55
6.2.3 5 redenen waarom mensen geroddel gebruiken voor hun eigen gewin ...................... 56
6.2.4 Roddelen aanpakken en voorkomen .......................................................................... 56
6.3 Feedback in een team ........................................................................................................ 57
3
, 6.3.1 Het Johari venster ...................................................................................................... 57
6.3.2 stappen in het geven van feedback ............................................................................ 59
6.3.3 Feedback werkt niet altijd .......................................................................................... 60
6.3.4 Van feedback naar feedforward ................................................................................. 61
6.3.5 Feedback geven in samenwerkingsverband................................................................ 62
6.3.6 Feedback werkt niet altijd .......................................................................................... 63
7. Deep democracy ....................................................................................................................... 67
7.1 Gluren bij de buren............................................................................................................ 67
7.2 Deep democracy................................................................................................................ 68
7.2.1 Ontstaan .................................................................................................................... 68
7.2.2 8.2.2 Het Zebra-model van Fanny Matheusen – 4 stappen van besluitvorming........... 68
7.3 Enkele linken met het oplossingsgericht denken ................................................................ 71
7.3.1 Niemand heeft het recht de waarheid te claimen....................................................... 71
7.3.2 Zeg alles..................................................................................................................... 71
7.3.3 Sabotagegedrag ......................................................................................................... 72
7.3.4 Actiegericht ............................................................................................................... 72
8. Conflicten binnen groepen ........................................................................................................ 74
8.1 Kenmerken van een conflict .............................................................................................. 74
8.2 Conflicthantering ............................................................................................................... 74
8.2.1 Doordrukken.............................................................................................................. 75
8.2.2 Toegeven ................................................................................................................... 76
8.2.3 Vermijden .................................................................................................................. 76
8.2.4 Samenwerken ........................................................................................................... 77
8.2.5 Compromis sluiten .................................................................................................... 77
8.2.6 Schema van alle conflicthandertingstijlen .................................................................. 78
8.3 Welke stijl is het beste in welke situatie? ........................................................................... 79
8.4 Oefeningen op de conflicthanteringstijlen ......................................................................... 80
9. Teambuilding ............................................................................................................................ 82
9.1 Wat is teambuilding ? ........................................................................................................ 82
9.2 Voorwaarden voor teambuilding ....................................................................................... 82
9.3 Teambuildingactiviteiten ................................................................................................... 83
9.4 Contra-indicaties voor teambuilding .................................................................................. 85
10. Begeleiden van groepen waarin gepest wordt ....................................................................... 87
10.1 Wat is pesten? ................................................................................................................... 87
10.2 Betrokken partijen bij pesten............................................................................................. 89
10.2.1 De pestkop ................................................................................................................ 90
4
, 10.2.2 Het slachtoffer ........................................................................................................... 91
10.2.3 De meelopers / de middengroep................................................................................ 91
10.3 Hoe omgaan met pestgedrag in groep? ............................................................................. 92
10.3.1 Pestgedrag voorkomen .............................................................................................. 93
10.3.2 Curatieve aanpak : reageren op pestgedrag ............................................................... 93
5
,6
,Groepen en Teams
Hoofdstuk 1
7
, 1. Groepen en Teams
1.1 Wat is een groep?
Toepassen op casus :
is dit een groep of
niet? Definities van een ‘groep’ 1. Doel
2. Afhankelijkheid
3. Interactie
• Zijn veel definities voor een groep
4. Een groep als sociale eenheid
• Elke definitie legt een accept op een kenmerk van een groep 5. Wederzijdse beïnvloeding
1.1.1 Doel
Definitie a.d.h.v. het kenmerk doel
= Een groep is een verzameling mensen die gezamenlijk een bepaald doel willen bereiken
• Mensen worden lid v.e groep omdat ze weten dat ze in groep meer kans hebben om
het doel te bereiken dan alleen
Vb : het geheel is meer dan de som der delen
1.1.2 Afhankelijkheid
Definitie a.d.h.v. het kenmerk afhankelijkheid
= een groep is een verzameling individuen die op een bepaalde manier van elkaar
afhankelijk zijn
• Als er iets gebeurt in de groep beïnvloedt dat het individu maar ook de gehele groep
1.1.3 Interactie
Definitie a.d.h.v. het kenmerk interactie
= Een groep is een verzameling individuen die directe contacten met elkaar onderhouden
• Interactie tussen verschillende groepsleden
1.1.4 Een groep als sociale eenheid
Definitie a.d.h.v. het kenmerk sociale eenheid
= Een groep is een sociale eenheid die uit twee of meer personen bestaat die zichzelf als
lid van een groep beschouwen
• Kan pas spreken van een groep als individuen zichzelf als lid zien v.d groep
8
, 1.1.5 Wederzijdse beïnvloeding
Definitie a.d.h.v. het kenmerk wederzijdse beïnvloeding
= Een groep is een verzameling individuen die elkaar beïnvloeden
• Pas een groep als er langs twee kanten beïnvloeding is
1.1.6 Regels normen en waarden
• Een groep is een verzameling individuen van wie interacties, normen en waarden
gedeeld worden
1.1.7 Conclusie
Een groep
• In onze taal : groep slaat vaak op een menigte of verzameling van mensen
• Indien met cliënten : een cliëntengroep of begeleidingsgroep
Groepen
• Groepen zijn overal en hebben een invloed op het individu
• Invloed van een groep kan positief en negatief zijn
• De mogelijkheid bestaat in, de groep condities te scheppen om gewenst gedrag van
het individu te bekomen
• Een groep heeft een lage cohesie als er een goede teamgeest of een sterk wij gevoel
heerst
• In groepen met een lage cohesie is er weinig wij gevoel of samenhorigheid
Voorbeeld
• Mensen die op een tram wachten zijn geen groep maar hooligans wel
→ Mensen bevinden zich op hetzelfde moment op dezelfde plaats
→ Vormen geen eenheid en vertonen geen andere overeenkomsten
Elke groep heeft een andere vorm van cohesie en is beïnvloed door 3 factoren
1. Druk van buitenaf
→ In een oorlogssituatie is er meer nationalisme
2. Een taak succesvol afronden
→ Tv programma zorgde in één week tijd voor hechte groepen
3. Moeilijk verkregen mandaat
→ Veel mensen willen tot het groepje bv’s horen
9
