Samenvatting Oncologie (2de jaar) ( )

ONCOLOGIE
FUNDAMENTELE ASPECTEN VAN KANKER

CEL- EN TUMORBIOLOGIE

 In normale weefsels  groei van cellen in evenwicht
o Aanmaak van nieuwe door celdeling
o Verlies van cellen door geprogrammeerde celdood
o Reguleringsmechanismen liggen vast in de genen
 DNA
o Alle informatie van een cel
 Oorspronkelijke cel = moedercel
 De nieuwe cellen door celdeling = dochtercellen
 Dochtercellen kunnen opnieuw splitsen in 2 dochtercellen
 Alle dochtercellen moeten alle DNA van de moedercel bevatten
 Ontstaan kleine fouten  corrigeren
 Soms lukt dit niet  zieke cellen  kankercel


DE CELCYCLUS

 4 verschillende fasen
 S- fase of DNA-synthese: in de celkern begint een verdubbeling op te treden van DNA- ketens en
ontstaan in elke cel twee identieke series
 Mitose: er ontstaan daadwerkelijk twee nieuwe cellen
 G1-Fase: fase waarin de pasgevormde cellen groeien tot een zekere mate van volwassenheid. Hoe
lang deze fase duurt hangt af van weefsel tot weefsel
 G 2- fase: de groei gaat verder tot de kern een dubbele hoeveelheid DNA bevat
 Celcyclus neemt ongeveer 16 tot 24 uur in beslag, waarvan de M-fase 1 a 2 uur duurt en de G1 fase de
meest tijd kost.
 G0-fase: cel volledig in rusttoestand verlaat ze op een reversibele manier de celcyclus


P53: EEN BELANGRIJK CELCYCLUSPROTEÏNE

 P53: controleproteïne, fouten in DNA opspoort
 Het wordt geactiveerd door stresssignalen. p53 bevordert de expressie van andere eiwitten die op hun
beurt de celdeling volledig stilleggen.
 Tumoren hebben dus pas een slaagkans wanneer de activiteit van p53 volledig is uitgeschakeld.
 Geeft de cel de opdracht om zichtzelf te vernietigen
 DNA-fouten herstelbaar  G1-arrest een reparatie te laten doorgaan
 = bewaken van het genoom

HET ONTSTAAN VAN KANKER OF CARCINOGENESE

 Kanker= verstoring in de evenwichtssituatie tussen celgroei en celdood

1

,  Mutaties zorgen ervoor dat een normale cel in een tumorcel verandert
 Cardiogenese= ontstaan van kwaadaardige tumoren
 Oncogenen
o Zorgt ervoor dat cel DNA bij maken om te delen
o Oncogeen geactiveerd  DNA verdubbelen en te delen
 Tumorsuppresorgenen
o Stilleggen van het delen en verdubbelen DNA
 Mutatie: fout bij het overschrijven van DNA
 Fout bij overschrijven van oncogenen  oncogenen constant actief  dochtercel actiever en
agressiever
 Mutatie van een tumorsuppressorgen (kan de cel niet meer stoppen met delen) -leidt samen met
de mutatie van oncogenen tot het ontstaan van een kankercel
 Meerstappenproces
o = absolute voorwaarde voor het ontstaan van kanker
o = nog geen kanker
o Kanker  opeenstapeling van aantal fouten
o Eerste mutatie bij dochtercellen= vrij onschuldig
o Alle daaropvolgende nieuwe dochtercellen die mutatie overschrijven naar de nieuwe
dochtercellen  mutaties stappelen zich op
 Cardiogenese lang proces
 Transformatie naar kankercel duur jaren
 Cardiogenese proces op gang te brengen  verandering in een cel gebeuren
o Initiatie: introduceren van een verandering, veroorzaakt door blootstelling aan een
carcinogeen
o Promotie: in geïnduceerde cel proliferatie ontstaat
o Positief of negatief gemoduleerd worden
o Onder invloed van modulatie door genetische, virale, chemische, fysische, hormonale
immunologische factoren  autonoom groeiende tumor
o Positieve modulatie versnelt het proces, verkort de latente periode, versterkt intensiteit
o Negatieve modulatie omgekeerd

HOE TUMOREN GROEIEN, WOEKEREN EN ZICH IN HET LICHAAM VERSPREIDEN

 Tumordetectiegrens: het moment dat de patiënt symptomen krijgt van de tumor, ongeveer 1 cm
diameter
 Preklinische periode: de tijd tussen het ontstaan van de tumor en de tumordetectiegrens


BENIGNE VS MALIGNE TUMOREN

 2 belangrijke opmerkingen
o Niet alle vormen van kanker doen zich voor als een tastbaar gezwel
o Niet alle tastbare gezwellen zijn kwaadaardig
 Goedaardig/ benigne
o Scherp
o Frequent kapsel
o Expansief
o Lage groeisnelheid
o Zelden necrose
o Hoog differentiatie

2

, o Gering mitotische activiteit
 Kwaadaardig/ maligne
o Onscherp
o Zelden kapsel
o Infiltrerend
o Hoge groeisnelheid
o Vaak necrose
o Matig tot slecht differentiatie
o Sterke cel
o Hoog mitotische activiteit


INVASIE EN METASTERING

 Vermogen tot infiltrerende groei  toegang tot lymfebanen en versleept worden naar lymfeklieren of
wanden van bloedvaten en via bloedbaan getransporteerd
 Metastering: uitgroei in lymfeklieren en organen op afstand
 Infiltratieve groei  ingroei in aanliggende organen en metastasen vromen
 Normale cellen ook infiltratief vermogen  kankercellen maakt van dezelfde mechanismen gebruik
 Invaderen: binnendringen in normale weefsels = invasie
 Metastasen: stukjes tumor die loskomen en zich verspreiden over het lichaam doorheen lymfe- en
bloedvaten. Ze kunnen op een heel andere plaats in het lichaam vast komen te zitten en daar een
nieuwe tumor vormen.
 Primaire tumor = oorspronkelijke tumor
 Secundaire tumor= uitzaaiingen of metastasen


ANGIOGENESE

 de tumor voorziet zichzelf van bloedvaten.
 Zodra een tumor een aantal millimeters groot wordt, kunnen de binnenste tumorcellen in de
problemen komen omdat ze daar onvoldoende zuurstof krijgen.
 Op dat moment begint de tumor een soort ‘lokstof’ voor bloedvaten uit te scheiden. Bloedvaten in de
onmiddellijke omgeving beginnen daardoor te groeien in de richting van de tumor 
bloedvatennetwerk
 Zo wordt de tumor voorzien van zuurstof en voedingsstoffen
 =Angiogenese


TUMORIMMUNOLOGIE: DE AFWEER VAN TUMOREN

 Een vreemde cel (bacterie) heeft andere antigenen (structuren op de wand van de cel ) dan een eigen
cel waardoor het immuunsysteem die bacterie als lichaamsvreemd herkent en aanvalt  produceren
van antistoffen, antilichamen.
 De ervaring leert dat het immuunsysteem niet zomaar kankercellen vernietigt. Een kankercel is een
ontspoorde lichaamseigen cel waardoor er geen vreemde antigenen op de kankercellen verwacht
worden.
 Toch zien we in de buurt van tumoren ontstekingsreacties wat wijst op immuunreactie 
afweersysteem onvoldoende sterk
 De afweer van kanker impliceert dat er antigenen bestaan die specifiek op kankercellen te vinden zijn=
tumorantigenen
o Tumorantigenen ovoldoende beschikbaar


3

, o Kankercellen zich te snel delen en groeien en het immuunsysteem niet kan volgen
o Kankercellen produceren stoffen die de afweerreactie verzwakken

CLASSIFICATIE VAN TUMOREN

 Solide tumoren die ontstaan in één bepaald orgaan
 Niet-solide tumoren die ontstaan in diverse plaatsen van het lichaam


ONDERVERDELING IN STADIA

 Stadium I: tumor bevindt zich nog op de plaats waar hij ontstaan is en is nog niet in het omliggende
weefsel
 Stadium II: tumor doorgeroeid in het omliggende weefsel maar blijft zeer dicht bij de primaire tumor,
gen kankercellen in de lymfeklieren of andere organen
 Stadium III: kankercellen hebben zicht verspreid in de lymfeklieren in de omgeving van de tumor
 Stadium IV: tumor heeft zich verspreid in de rest van het lichaam


TNM-CLASSIFICATIE

 Beschrijft de grootte/ lokale uitbreiding, aantasting van de lymfeklieren en de metastasen

EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER

INCIDENTIE VAN KANKER

 1/3 krijgt kanker
 Risico op kankerontwikkeling is hoger bij mannen
 Kanker 2de plaats van doodsoorzaken

EPIDEMIOLOGISCH KERNBEGRIPPEN


INCIDENTIE

 = het aantal nieuwe gevallen dat in een bepaalde periode wordt vastgesteld
 = aantal nieuwe gevallen / 100.000/ jaar


PREVALENTIE

 = hoeveel mensen op een bepaald moment aan kanker leiden
 Hoge incidentie  veel mensen de ziekte ooit zullen krijgen

KANKERINCIDENTIE EN LEEFTIJD

 Bij kinderen en adolescenten  zeldzaam
 Vrouwen risico stijgt vanaf leeftijd 30 jaar
o Voornamelijk melanoom, borst-, schilklier-, en baarmoederhalskanker
 Mannen
o Na leeftijd van 45jaar
o Prostaat en aan roken gerelateerde kanker

4