Samenvatting Tendenzen in de Historiografie (UGent: AJ 2020-21)

TENDENZEN IN DE
HISTORIOGRAFIE
Namen onderstreept = kennen

1. INLEIDING, HISTORIOGRAFIE EN SCHRIFTCULTUUR

1.1 INLEIDING

Zie ppt voor leerstof!

 Periodisering historiografie:
o (1) Pre-modern: tot ca.1800
o (2) Modern: ca.1800-1980
o (3) Postmodern: ca.1980-heden
 Elke taal kan verleden uitdrukken maar niet in elke samenleving even belangrijk of uitgebreid.
 Historisch bewustzijn: bewustzijn dat met het verstrijken van de tijd individuen en samenlevingen
veranderen.
o Quote ppt: wordt op vele manieren uitgedrukt.
o In elke samenleving.
o Alomtegenwoordig.
 Geschiedenis: poging om na te denken over het verstrijken van de tijd op een manier die relevant is
voor de hele samenleving.
o Niet in elke samenleving want niet altijd in belang van samenleving (vb. Maori’s bij wie dit zou
leiden tot conflict omwille van schaarse landbouwgrond).
o Westerse samenleving heeft geschiedenis.
 Historiografie: hedendaagse subdiscipline waarin historici onderzoeken hoe en waarom
samenlevingen (incl. eerdere generaties historici) vorm geven aan het verleden.
o "Geschiedenis van de geschiedschrijving."


1.1.1 DE CONCEPTUELE AFBAKENING
Wij kijken naar samenlevingen die wel bezig zijn met geschiedschrijving. Maar: er zijn er heel veel, daarom
selectief werken:

1. Schrift.
2. Eurazië.

 Enkel schriftelijke historiografie.
o Enkel relatief recent verleden.
 Ontstond ca.3500-3000vC in China en Egypte.
o Theorie Goody (jaren 50-60): schrift = belangrijkste technologie want veroorzaakte cognitieve
revolutie.
 Voor schrift: minder rationeel denken.
 Na schrift: kritischer en afstandelijker denken, preciezer medium,
makkelijker voor vergelijking, duurzamer (-> opbouwen kennis).
 Kritiek:
 Archeologisch: samenlevingen die schrift ontwikkelden waren voordien al
complex.
o Bestaan steden en markten -> al voor schrift complexe regels.
 Antropologisch-historisch: Vansina.

1

, o Onderzoek naar middeleeuwse en Midden-Afrikaanse
geletterdheid: ook cognitieve geavanceerdheid bij analfabeten.
 Kunnen geschiedenis van eigen samenleving doorgeven.
o Oraliteit is ook stabiel indien belang groot genoeg is.
 + sociale controle op juistheid van doorgegeven
informatie.
o Schrift als superieur zeer omstreden sinds ca.1985.
 Enige “voordeel” op oraliteit is grotere duurzaamheid. Niet intrinsiek superieur.
 Focus op Eurazië.
o Europese, islamitische en Chinese tradities.
o Historiografie sterk Eurocentrisch tot ca.2000.
 “History of the victor”.
 Idee superioriteit Westerse historiografie.
 Nu: ontwikkeling tot sterk comparatieve discipline.
 Kritisch toetsen superioriteitsaanspraken Westen.
 Kolonialisme en toe-eigening als alternatieve verklaring dominantie
Westerse historiografie.
o Idee oriëntatie continenten: Eurazië als enige horizontale continent.
 Gelijke (matige) klimaatzones -> reizen binnen zelfde klimaatzone -> meer interactie
-> snellere verspreiding technologie, grotere resistentie tegen ziektes…
 Afrika en Amerika: meer klimatologische handicaps door verticale klimaatzone.


1.1.2 DE CRITERIA VOOR EEN COMPARATIEVE ANALYSE VAN HISTORIOGRAFISCHE TRADITIES
-> zeer belangrijk!!!! Vergelijkingsvraag op examen hierop gebaseerd.

 Vergelijking tussen tradities enkel zinvol indien goed afgebakend
 5 cruciale parameters:
o (1) Conceptualisering van tijd.
 Westen en islamitisch: lineair.
 China: cyclisch.
 Ook zeer grote kwaliteit historiografie.
o (2) Kritisch empirisme.
 Toetsing aan bronnen.
 Eerder in China en islamitische wereld dan in Westen.
o (3) Professionalisering.
 Geschiedschrijving als voltijdse bezigheid: hecht samenleving er genoeg waarde aan
om er tijd, geld en middelen voor vrij te maken?
o (4) Objectiviteit.
 Afstand van subjectieve benadering.
 Kan dat wel?
o (5) Geschiedenis als wetenschap.
 Doel = inzicht in werkelijkheid.
 Sinds 19e eeuw in Westen.
 Wetenschappelijke revolutie exclusief Westers? Geen duidelijkheid.
 Nooit algemeen aanvaard.
 Breuk met functionalisme.
 Specifiek Westers?
 Ontwikkeld ca.1800 en geglobaliseerd in 19e-20e eeuw.
 Tot ca.1980 breed gedragen.


1.2 HISTORIOGRAFIE IN WEST-EURAZIË: DE VROEGSTE TRADITIES
2

,  Oude nabije Oosten: belangrijkste plek in het westen van de Euraziatische wereld.
o Landbouw.
o Ontwikkeling schrift: spijkerschrift + hiërogliefen.
 Begin “kenbare” historiografie: na neolithische revolutie.
o Ontwikkeling schrift als duurzame “container” geschiedenis.
 3 belangrijke tradities: Egyptisch, Mesopotamisch en joods-Hebreeuws.
o Relevant voor latere Westerse en islamitische historiografie


1.2.1 DE EGYPTISCHE HISTORIOGRAFIE
 Periodisering:
o Oude Egypte (ca.3200vC-330vC)
o Helleens Egypte (vanaf ca.330vC).
 Landbouwmaatschappij, irrigatie, militaire en religieuze elite.
 Oudste vorm geschiedschrijving: kalenders.
o Adhv regeringsjaren farao’s.
o Niet altijd chronologisch: farao's als God op aarde, goddelijkheid kent geen chronologie.
o Na verloop van tijd: geschiedkundige nota’s bij kalenders.
 Steen van Palermo (3e millennium vC): chronologisch verslag verschillende gebeurtenissen.
o Uitzonderlijk in chronologie: meestal geen lineaire chronologie.
 Farao = goddelijk -> tijdloos + vermenging geschiedenis en theologie -> chronologie
onbelangrijk.
 Beschrijving verleden: politiek-religieuze functie.
 Manetho: Aegyptica (ca.250vC).
o Exponent Griekse historiografische traditie.
o Chronologische geschiedenis van alle farao’s in Grieks schrift.
o Opdeling in dynastieën.


1.2.2 DE MESOPOTAMISCHE HISTORIOGRAFIE
Zie tekstfragment

 Spijkerschrift, landbouwmaatschappij, militaire en religieuze elite.
 Basiskenmerken:
o Koningslijsten en astronomische tabellen.
 Chronologisch geordend (<-> Egypte).
o Ontstaan van “historisch onderzoek”.
 Retroactief gebruik teksten, opschriften…
 Oudste bekende exponent: Sumerische koningslijst.
o Functioneel wapen voor diverse doeleinden.
 Politieke en religieuze verbrokkeling.
 Propaganda en rechtvaardiging militaire actie.
 Pragmatische redenen voor geschiedschrijving.
 Wapen om issue uit eigen tijd te beslechten.
o Bv. koningslijsten: tonen dat koningschap erfelijk is.
 Gilgamesh-epos: toont historisch bewustzijn.
o Vermenging verhalen om wss echte koning met mythe en religie.
 Eersten van wie we zeker weten dat ze zich bewust waren van geschiedenis en historisch overzicht.




1.2.3 DE JOODS-HEBREEUWSE TRADITIE

3

,  Grote verschil met Egypte en Mesopotamië: monotheïsme (Jehova).
 Wortels van christendom: belangrijk in Westerse traditie.
 Basiskenmerken:
o Geschiedenis ten dienste van politieke en religieuze organisatie (eerste millennium vC).
 Heilige boeken.
 Verschillende versies, later vast OT.
 Geschreven door profeten.
o Verleden als moreel kompas voor door God uitverkoren volk.
 God heeft hoge verwachtingen: gebeurtenissen verklaren als beloning of straf voor
gedrag.
 Vb: David die de pest "uitlokt" door een affaire te hebben met een vrouw.
o Sterk lineaire visie op tijd.
 Zeer precies beeld over tijd en ontstaan wereld.
 Begin- en eindpunt.
 Eschatologisch: tijd is eindig.
 Lijst nakomelingen Adam loopt over in koningslijsten -> legitimatie koningschap en macht.
 Verleden = functioneel voor heden.

1.3 BESLUIT

 Oudst bekende schriftelijke vormen van geschiedenis: benadering verleden vanuit noden heden.
o Legitimatie macht, religieuze zingeving, morele dwang…
o => variabel door uiteenlopende omstandigheden.
 Soort maatschappij bepaalt soort historiografie.
o => restrictief in opzet.
 Vanuit eigen noden, beantwoorden niet de vragen die we vandaag hebben.
o => competitie over interpretatie verleden.
 Geschiedenis: belangrijk wapen.
o Grondstoffen inzetten.
o Schrift en geschiedenis = elitair, afgesloten.

2. PREMODERNE WESTERSE HISTORIOGRAFIE: DE ANTIEKE EN MIDDELEEUWSE
HISTORIOGRAFIE (CA.1000V.C-1500N.C.)

2.1 INLEIDING

 Schriftgeschiedenissen vanaf ca.3000vC.
o Diverse tradities.
o Steeds functionalistisch.
 Vanuit noden heden.
 Politiek en/of religieus gekaderd.
 Ca.8e eeuw vC – 15e eeuw nC: nog steeds functionalistisch maar nieuwe experimenten.
 Focus: Mediterrane wereld.

2.2 DE OUDGRIEKSE HISTORIOGRAFIE

 “Wieg v/d moderne historiografie.“
o Objectief, brongericht.
o Ook grote verschillen.
 Eerst historiografisch conventioneel (9e-7e eeuw vC).
o Vergelijkbaar met Mesopotamische wereld.
o Koningslijsten (gepolitiseerde tijdrekenkunde): manier om tijd bij te houden.
 Maar anders in elke polis.

4