Ethiek & deontologie
1. Ethiek
1.1. Ethiek en veiligheid
1.1.1. Grenzen aan de veiligheid?
Ethiek is een praktische filosofie: het gaat niet alleen om denken, maar om
handelen. Ze onderzoekt hoe we juist kunnen oordelen over goed en
kwaad, vooral in concrete situaties.
- Ethiek draait om de vraag: Wat is een rechtvaardig oordeel?
- Zeker in veiligheidskwesties botsen waarden zoals veiligheid,
vrijheid en rechtvaardigheid
- In crisissituaties (bv. terreurdreiging) oordelen mensen vaak snel en
emotioneel
Historisch perspectief:
- In de oudheid (bv. Romeinen) werd bij bedreiging vaak gekozen voor
zero tolerance: dissidenten werden zonder pardon gedood
- Moderne staten doen dat niet zomaar, omdat burgers beschermd
worden door wetten en mensenrechten
probleem: als de staat burgerrechten respecteert, riskeert het dan
niet zichzelf te verzwakken tegenover terrorisme?
Hier ontstaat het ethisch conflict:
- Enerzijds wil men de rechtsstaat beschermen
- Anderzijds groeit bij dreiging de roep om harde maatregelen
De terroristische provocatie zet de SL zo tegen zichzelf op:
- Als de staat geweld gebruikt, ondermijnt het zijn eigen waarden
- MAAR niets doen betekent falen in bescherming
De centrale vraag wordt: Hoe kan een vrije SL terreur bestrijden zonder
haar eigen fundament (vrijheid, rechtvaardigheid) te verliezen?
Dit leidt tot het idee van het noodzakelijke kwaad: iets doen wat
eigenlijk fout is, maar zogezegd nodig om erger te voorkomen
1
, 1.1.2. Voorbeeld: de tikkende tijdbom (the ticking bomb
scenario)
Stel: er ligt een bom die duizenden mensen zal doden. Een verdachte weet
waar die ligt. Mag je hem martelen om levens te redden?
Dit extreme voorbeeld maakt het ethisch probleem scherp:
- Sinds de Verlichting geldt: marteling is absoluut verboden
- MAAR wat als duizenden levens op het spel staan?
Het scenario toont de spanning tss:
- Beginselethiek (idealistisch): je mag een mens nooit als middel
gebruiken
- Gevolgenethiek (utilitaristisch): je moet zoveel mogelijk leed
voorkomen
Historisch voorbeeld:
Na 9/11 rechtvaardigden de VS martelpraktijken (zoals waterboarding
in Guantánamo) als noodzakelijk voor nationale veiligheid
Kernvraag: blijven onze morele principes gelden in extreme
noodsituaties?
1.1.2.1. Extra en gelijkaardige voorbeelden
Unthinkable (2010)
Een man plaats kernbommen in Amerikaanse steden. Een ondervrager
gebruikt extreme marteling om informatie te verkrijgen.
Dilemma: Hoever mag je gaan om miljoenen levens te redden?
The verdict – Terror Ihr Urteil
Een majoor schiet een gekaapt vliegtuig neer met 164 passagiers om
70.000 mensen in een stadion te redden.
Het publiek beslist: held of moordenaar?
Hier botsen:
- Mensenrechten (menselijke waardigheid is onaantastbaar)
- Utilitarisme (meer levens redden = juiste keuze)
Besluit: ethiek zit niet in de feiten zelf, maar in de keuze en het
perspectief van waaruit we oordelen
2
, 1.1.3. Het fundament
1.1.3.1. Waarden, normen en historische context
Ethiek steunt op een fundament van waarden en normen
- Waarden = wat een SL als goed beschouwt (vrijheid, veiligheid,
gelijkheid)
- Normen = concrete gedragsregels die uit waarden voortvloeien
Belangrijk:
- Wat wij ‘goed’ noemen is historisch bepaald
- Goed en kwaad bestaan niet in de werkelijkheid zelf – het zijn
menselijke oordelen
Voorbeeld: De ‘Stolen Generation’ in Australië
Vanuit ‘goede bedoeling’ om Aboriginal-kinderen te beschermen,
werden ze massaal van hun families gescheiden.
Gevolg: culturele vernietiging, trauma, excuses vd overheid (2008)
Les: het kwaad kan ontstaan vanuit wat men als ‘goed’
beschouwt
Ook in Canada gebeurden gelijkaardige praktijken in residentiële scholen
voor inheemse kinderen
1.1.3.2. De kern van de filosofische vraag
Ethiek bevraagt het onzichtbare fundament waarop onze overtuigingen
rusten
Doorheen de geschiedenis veranderde dat fundament:
- Oudheid à natuur
- Middeleeuwen à God
- Moderniteit à rede (ratio)
Vandaag staat zelfs die rationaliteit ter discussie
Invloeden:
- Maakbaarheid van de mens (Foucault)
- Mens als object van controle (statistiek, registratie, normalisering)
- Invloed van technologie en AI
De mens is tegelijk:
- Subject (denken wezen)
- Object (wordt gemeten, geanalyseerd, gestuurd)
3
, Na Nietzsche beseffen we: Waarheid is een constructie. Er is geen vaste
grond.
1.1.3.3. De tikkende tijdbom en het noodzakelijke kwaad
Het ‘noodzakelijke kwaad’ heeft 2 kenmerken:
1. De staat weet dat hij kwaad doet
2. Er bestaat een grens tss ‘gerechtvaardigd kwaad’ en ‘radicaal
kwaad’
De grote vraag: waar ligt die grens?
Zonder verantwoording dreigt dictatuur
Ethiek fungeert dus als veiligheidsmechanisme:
- Ze verplicht tot verantwoording
- Ze voorkomt dat macht willekeurig wordt
- Ze vertrekt vanuit vrijheid
1.1.3.4. Discours van de mensenrechten en discours van het
neoliberalisme
Een discours = geheel van ideeën en redeneringen dat bepaalt wat als
waar en moreel geldt
Vandaag zijn 2 dominante discoursen zichtbaar:
1. Neoliberalisme:
o Mens = rationeel, autonoom individu
o Markt krijgt voorrang op politiek
o Efficiëntie, groei en winst staan centraal
o Overheid moet zich terugtrekken
Gevolg: politiek wordt bijna een economisch bedrijf
2. Mensenrechten:
o Vertrekken vanuit menselijke waardigheid
o Burgerrechten (vrije meningsuiting)
o Sociale rechten (onderwijs, gezondheidszorg)
o Milieurechten
- Mensenrechten zijn:
o Toetsingsinstrument
o Streefdoel
Maar ook mensenrechten zijn historisch gegroeid en dus niet
absoluut
Concreet voorbeeld: Srebrenica (1995)
- Een Nederlands VN-bataljon moest burgers beschermen
4
1. Ethiek
1.1. Ethiek en veiligheid
1.1.1. Grenzen aan de veiligheid?
Ethiek is een praktische filosofie: het gaat niet alleen om denken, maar om
handelen. Ze onderzoekt hoe we juist kunnen oordelen over goed en
kwaad, vooral in concrete situaties.
- Ethiek draait om de vraag: Wat is een rechtvaardig oordeel?
- Zeker in veiligheidskwesties botsen waarden zoals veiligheid,
vrijheid en rechtvaardigheid
- In crisissituaties (bv. terreurdreiging) oordelen mensen vaak snel en
emotioneel
Historisch perspectief:
- In de oudheid (bv. Romeinen) werd bij bedreiging vaak gekozen voor
zero tolerance: dissidenten werden zonder pardon gedood
- Moderne staten doen dat niet zomaar, omdat burgers beschermd
worden door wetten en mensenrechten
probleem: als de staat burgerrechten respecteert, riskeert het dan
niet zichzelf te verzwakken tegenover terrorisme?
Hier ontstaat het ethisch conflict:
- Enerzijds wil men de rechtsstaat beschermen
- Anderzijds groeit bij dreiging de roep om harde maatregelen
De terroristische provocatie zet de SL zo tegen zichzelf op:
- Als de staat geweld gebruikt, ondermijnt het zijn eigen waarden
- MAAR niets doen betekent falen in bescherming
De centrale vraag wordt: Hoe kan een vrije SL terreur bestrijden zonder
haar eigen fundament (vrijheid, rechtvaardigheid) te verliezen?
Dit leidt tot het idee van het noodzakelijke kwaad: iets doen wat
eigenlijk fout is, maar zogezegd nodig om erger te voorkomen
1
, 1.1.2. Voorbeeld: de tikkende tijdbom (the ticking bomb
scenario)
Stel: er ligt een bom die duizenden mensen zal doden. Een verdachte weet
waar die ligt. Mag je hem martelen om levens te redden?
Dit extreme voorbeeld maakt het ethisch probleem scherp:
- Sinds de Verlichting geldt: marteling is absoluut verboden
- MAAR wat als duizenden levens op het spel staan?
Het scenario toont de spanning tss:
- Beginselethiek (idealistisch): je mag een mens nooit als middel
gebruiken
- Gevolgenethiek (utilitaristisch): je moet zoveel mogelijk leed
voorkomen
Historisch voorbeeld:
Na 9/11 rechtvaardigden de VS martelpraktijken (zoals waterboarding
in Guantánamo) als noodzakelijk voor nationale veiligheid
Kernvraag: blijven onze morele principes gelden in extreme
noodsituaties?
1.1.2.1. Extra en gelijkaardige voorbeelden
Unthinkable (2010)
Een man plaats kernbommen in Amerikaanse steden. Een ondervrager
gebruikt extreme marteling om informatie te verkrijgen.
Dilemma: Hoever mag je gaan om miljoenen levens te redden?
The verdict – Terror Ihr Urteil
Een majoor schiet een gekaapt vliegtuig neer met 164 passagiers om
70.000 mensen in een stadion te redden.
Het publiek beslist: held of moordenaar?
Hier botsen:
- Mensenrechten (menselijke waardigheid is onaantastbaar)
- Utilitarisme (meer levens redden = juiste keuze)
Besluit: ethiek zit niet in de feiten zelf, maar in de keuze en het
perspectief van waaruit we oordelen
2
, 1.1.3. Het fundament
1.1.3.1. Waarden, normen en historische context
Ethiek steunt op een fundament van waarden en normen
- Waarden = wat een SL als goed beschouwt (vrijheid, veiligheid,
gelijkheid)
- Normen = concrete gedragsregels die uit waarden voortvloeien
Belangrijk:
- Wat wij ‘goed’ noemen is historisch bepaald
- Goed en kwaad bestaan niet in de werkelijkheid zelf – het zijn
menselijke oordelen
Voorbeeld: De ‘Stolen Generation’ in Australië
Vanuit ‘goede bedoeling’ om Aboriginal-kinderen te beschermen,
werden ze massaal van hun families gescheiden.
Gevolg: culturele vernietiging, trauma, excuses vd overheid (2008)
Les: het kwaad kan ontstaan vanuit wat men als ‘goed’
beschouwt
Ook in Canada gebeurden gelijkaardige praktijken in residentiële scholen
voor inheemse kinderen
1.1.3.2. De kern van de filosofische vraag
Ethiek bevraagt het onzichtbare fundament waarop onze overtuigingen
rusten
Doorheen de geschiedenis veranderde dat fundament:
- Oudheid à natuur
- Middeleeuwen à God
- Moderniteit à rede (ratio)
Vandaag staat zelfs die rationaliteit ter discussie
Invloeden:
- Maakbaarheid van de mens (Foucault)
- Mens als object van controle (statistiek, registratie, normalisering)
- Invloed van technologie en AI
De mens is tegelijk:
- Subject (denken wezen)
- Object (wordt gemeten, geanalyseerd, gestuurd)
3
, Na Nietzsche beseffen we: Waarheid is een constructie. Er is geen vaste
grond.
1.1.3.3. De tikkende tijdbom en het noodzakelijke kwaad
Het ‘noodzakelijke kwaad’ heeft 2 kenmerken:
1. De staat weet dat hij kwaad doet
2. Er bestaat een grens tss ‘gerechtvaardigd kwaad’ en ‘radicaal
kwaad’
De grote vraag: waar ligt die grens?
Zonder verantwoording dreigt dictatuur
Ethiek fungeert dus als veiligheidsmechanisme:
- Ze verplicht tot verantwoording
- Ze voorkomt dat macht willekeurig wordt
- Ze vertrekt vanuit vrijheid
1.1.3.4. Discours van de mensenrechten en discours van het
neoliberalisme
Een discours = geheel van ideeën en redeneringen dat bepaalt wat als
waar en moreel geldt
Vandaag zijn 2 dominante discoursen zichtbaar:
1. Neoliberalisme:
o Mens = rationeel, autonoom individu
o Markt krijgt voorrang op politiek
o Efficiëntie, groei en winst staan centraal
o Overheid moet zich terugtrekken
Gevolg: politiek wordt bijna een economisch bedrijf
2. Mensenrechten:
o Vertrekken vanuit menselijke waardigheid
o Burgerrechten (vrije meningsuiting)
o Sociale rechten (onderwijs, gezondheidszorg)
o Milieurechten
- Mensenrechten zijn:
o Toetsingsinstrument
o Streefdoel
Maar ook mensenrechten zijn historisch gegroeid en dus niet
absoluut
Concreet voorbeeld: Srebrenica (1995)
- Een Nederlands VN-bataljon moest burgers beschermen
4
