Geschiedenis - Notes
Geschiedenis van het Publiekrecht
Inleiding - Wat en Waarom?
Wat is de Geschiedenis van het Publiekrecht?
Dit is een metajuridisch vak dat bestudeert hoe het recht op een bepaalde plaats en
in een bepaalde tijd tot stand kwam, met focus op het staatsbestel en
grondrechtenbescherming. Het vak onderzoekt wie het recht maakt, hoe het wordt
gemaakt, wanneer en waarom veranderingen optreden, hoe het wordt gehandhaafd,
en voor wie het recht wordt gemaakt.
Het recht functioneert niet in een vacuüm. Het maakt deel uit van een sociaal-
maatschappelijk geheel met een eigen rechtssysteem. Rechtssystemen zijn, net als
samenlevingen, continu in ontwikkeling. De manier waarop ze zijn vormgegeven en
veranderen heeft een grote impact op de samenstelling en ontwikkeling van het recht.
Publiekrecht draait om:
Staatsorganen en -instellingen
Algemene politieke principes en rechtsbeginselen
Juridische begrippen, regels en procedures (politieke structuren, bevoegdheden,
bescherming van grondrechten)
De geschiedenis van het publiekrecht helpt ons te begrijpen waarom bepaalde
elementen bestaan of bestonden, en waarom ze veranderen, vervangen of afgeschaft
worden.
Verklaring voor rechtsveranderingen kan liggen in het recht zelf, politieke keuzes,
economische motieven, religieuze opvattingen, socio-culturele elementen, of
toevallige gebeurtenissen.
Waarom Bestuderen We Dit? - Het Voorbeeld van de Belgische Revolutie
De Belgische revolutie (1830-1831) was het resultaat van meerdere factoren die
,samenkwamen:
Constitutionele bezwaren: Opvattingen over de rol van de regering en vorst ten
opzichte van vertegenwoordigende vergaderingen; onderdrukking van de
oppositie via inperking van grondrechten (godsdienstvrijheid, persvrijheid,
petitierecht, afschaffing assisenjury)
Culturele motieven: De Franse taal van de politieke elite stond haaks op het
taalbeleid van Willem I; sinds de Franse annexatie richtte de bourgeoisie en adel
haar blik op Frankrijk
Politieke klachten: Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in de Staten-Generaal
Religieuze overwegingen: De bevolking in het Zuiden was overwegend katholiek,
terwijl het Noorden overwegend protestants was; Willem I wilde voorkomen dat het
Zuiden sterker vertegenwoordigd zou worden
Economische gronden: Het idee (niet helemaal terecht) dat Willem I en zijn
regering het Noorden economisch voortrokken, terwijl het even zwaar belast werd
Goed rechtshistorisch onderzoek vormt de basis voor een goed begrip van het
hedendaagse recht. Het leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet
langer tot ons huidig recht behoren. Kennis en inzicht in de ontwikkeling en
toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context geeft ons zicht op
aangeleverde rechtshistorische argumenten en informeert ons over de voor- en
nadelen van bepaalde vormen van aanpak.
Macht en machtsconflicten liggen aan de basis van het staatsbestel. Macht
verschijnt in verschillende vormen, afhankelijk van omstandigheden — dit wordt
gestolde macht genoemd.
Het Moderne Staatsbegrip
De Essentiële Problematiek
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen? Dit veronderstelt een norm,
en dus recht.
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden
,bestuurd:
De manier waarop de overheid legitimiteit krijgt om mensen te besturen — voor
elke staat anders en evolueert anders
Voor sommige denkers is de natuurstaat chaos
Vandaag is er in de meeste staten een representatief regime waarbij de bevolking
zich kan laten vertegenwoordigen
De essentiële problematiek in het publiekrecht is: hoe besturen we onszelf zodat we
vrij blijven? Dit zorgt voor een spanningsveld:
Hoe de democratie in constitutionele zin te denken
Hoe rechten te bewaren en te voorkomen dat een democratische meerderheid de
rechten en belangen van minderheden miskent
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de
liberale staat.
De Idee van 'de Staat'
Het uitgangspunt is dat de enige manier om rust te creëren en te voorkomen dat een
samenlevende groep in chaos en geweld vervalt, is:
Macht concentreren in de handen van een persoon of instelling (centralisatie van
macht)
Deze persoon of instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
Deze persoon of instelling heeft een geweldsmonopolie (de enige die geweld mag
gebruiken om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig: een conceptie van de staat (wie of wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
Definiëring van de Staat per Periode
Moderne/hedendaagse geschiedenis — de liberale staat:
Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
, De overheid is zelf gebonden aan het recht — ze maakt normen via de wetgever
of grondwetgever, maar is er zelf ook aan onderworpen
Waarborgen voor bescherming van onvervreemdbare grondrechten van
burgers, via (grond)wetsbepalingen en via instellingen (constitutioneel of
buitenconstitutioneel, zoals de pers als waakhond)
Vroegmoderne/nieuwe geschiedenis — ontwikkeling van de soevereiniteit van de
wetgever:
Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
16e en 17e eeuw: religieuze spanningen en oorlogen (katholieken vs. protestanten)
De band tussen religie en publiekrecht wordt doorgeknipt
Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij vertegenwoordigers van
het volk
In de 17e eeuw ontstaat het idee van de état souverain — een staat die geen
andere macht boven zich heeft
Het woord 'natie' wordt vanaf de 17e eeuw met de staat vereenzelvigd, maar krijgt
pas een juridische betekenis met de Franse Revolutie
Middeleeuwen:
De samenleving is opgebouwd uit standen (zij die strijden/adel, zij die
bidden/clerus, zij die werken/derde stand)
Vertegenwoordigers van deze groepen vormen de 'natie'
De vorst regeert bij gratie Gods, volgens een contract met de drie standen —
uitdrukking van Gods gewilde orde
Tirannie = verbreken van dit contract → recht op weerstand
Deze contractuele opvattingen zijn gestoeld op het leenrecht, dat machtsrelaties
aanstuurt en leidt tot versnippering van territorium
De Notie 'Soevereiniteit'
Het Begrip Soevereiniteit
Vandaag veronderstelt de idee van de staat drie dingen:
Geschiedenis van het Publiekrecht
Inleiding - Wat en Waarom?
Wat is de Geschiedenis van het Publiekrecht?
Dit is een metajuridisch vak dat bestudeert hoe het recht op een bepaalde plaats en
in een bepaalde tijd tot stand kwam, met focus op het staatsbestel en
grondrechtenbescherming. Het vak onderzoekt wie het recht maakt, hoe het wordt
gemaakt, wanneer en waarom veranderingen optreden, hoe het wordt gehandhaafd,
en voor wie het recht wordt gemaakt.
Het recht functioneert niet in een vacuüm. Het maakt deel uit van een sociaal-
maatschappelijk geheel met een eigen rechtssysteem. Rechtssystemen zijn, net als
samenlevingen, continu in ontwikkeling. De manier waarop ze zijn vormgegeven en
veranderen heeft een grote impact op de samenstelling en ontwikkeling van het recht.
Publiekrecht draait om:
Staatsorganen en -instellingen
Algemene politieke principes en rechtsbeginselen
Juridische begrippen, regels en procedures (politieke structuren, bevoegdheden,
bescherming van grondrechten)
De geschiedenis van het publiekrecht helpt ons te begrijpen waarom bepaalde
elementen bestaan of bestonden, en waarom ze veranderen, vervangen of afgeschaft
worden.
Verklaring voor rechtsveranderingen kan liggen in het recht zelf, politieke keuzes,
economische motieven, religieuze opvattingen, socio-culturele elementen, of
toevallige gebeurtenissen.
Waarom Bestuderen We Dit? - Het Voorbeeld van de Belgische Revolutie
De Belgische revolutie (1830-1831) was het resultaat van meerdere factoren die
,samenkwamen:
Constitutionele bezwaren: Opvattingen over de rol van de regering en vorst ten
opzichte van vertegenwoordigende vergaderingen; onderdrukking van de
oppositie via inperking van grondrechten (godsdienstvrijheid, persvrijheid,
petitierecht, afschaffing assisenjury)
Culturele motieven: De Franse taal van de politieke elite stond haaks op het
taalbeleid van Willem I; sinds de Franse annexatie richtte de bourgeoisie en adel
haar blik op Frankrijk
Politieke klachten: Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in de Staten-Generaal
Religieuze overwegingen: De bevolking in het Zuiden was overwegend katholiek,
terwijl het Noorden overwegend protestants was; Willem I wilde voorkomen dat het
Zuiden sterker vertegenwoordigd zou worden
Economische gronden: Het idee (niet helemaal terecht) dat Willem I en zijn
regering het Noorden economisch voortrokken, terwijl het even zwaar belast werd
Goed rechtshistorisch onderzoek vormt de basis voor een goed begrip van het
hedendaagse recht. Het leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet
langer tot ons huidig recht behoren. Kennis en inzicht in de ontwikkeling en
toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context geeft ons zicht op
aangeleverde rechtshistorische argumenten en informeert ons over de voor- en
nadelen van bepaalde vormen van aanpak.
Macht en machtsconflicten liggen aan de basis van het staatsbestel. Macht
verschijnt in verschillende vormen, afhankelijk van omstandigheden — dit wordt
gestolde macht genoemd.
Het Moderne Staatsbegrip
De Essentiële Problematiek
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen? Dit veronderstelt een norm,
en dus recht.
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden
,bestuurd:
De manier waarop de overheid legitimiteit krijgt om mensen te besturen — voor
elke staat anders en evolueert anders
Voor sommige denkers is de natuurstaat chaos
Vandaag is er in de meeste staten een representatief regime waarbij de bevolking
zich kan laten vertegenwoordigen
De essentiële problematiek in het publiekrecht is: hoe besturen we onszelf zodat we
vrij blijven? Dit zorgt voor een spanningsveld:
Hoe de democratie in constitutionele zin te denken
Hoe rechten te bewaren en te voorkomen dat een democratische meerderheid de
rechten en belangen van minderheden miskent
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de
liberale staat.
De Idee van 'de Staat'
Het uitgangspunt is dat de enige manier om rust te creëren en te voorkomen dat een
samenlevende groep in chaos en geweld vervalt, is:
Macht concentreren in de handen van een persoon of instelling (centralisatie van
macht)
Deze persoon of instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
Deze persoon of instelling heeft een geweldsmonopolie (de enige die geweld mag
gebruiken om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig: een conceptie van de staat (wie of wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
Definiëring van de Staat per Periode
Moderne/hedendaagse geschiedenis — de liberale staat:
Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
, De overheid is zelf gebonden aan het recht — ze maakt normen via de wetgever
of grondwetgever, maar is er zelf ook aan onderworpen
Waarborgen voor bescherming van onvervreemdbare grondrechten van
burgers, via (grond)wetsbepalingen en via instellingen (constitutioneel of
buitenconstitutioneel, zoals de pers als waakhond)
Vroegmoderne/nieuwe geschiedenis — ontwikkeling van de soevereiniteit van de
wetgever:
Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
16e en 17e eeuw: religieuze spanningen en oorlogen (katholieken vs. protestanten)
De band tussen religie en publiekrecht wordt doorgeknipt
Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij vertegenwoordigers van
het volk
In de 17e eeuw ontstaat het idee van de état souverain — een staat die geen
andere macht boven zich heeft
Het woord 'natie' wordt vanaf de 17e eeuw met de staat vereenzelvigd, maar krijgt
pas een juridische betekenis met de Franse Revolutie
Middeleeuwen:
De samenleving is opgebouwd uit standen (zij die strijden/adel, zij die
bidden/clerus, zij die werken/derde stand)
Vertegenwoordigers van deze groepen vormen de 'natie'
De vorst regeert bij gratie Gods, volgens een contract met de drie standen —
uitdrukking van Gods gewilde orde
Tirannie = verbreken van dit contract → recht op weerstand
Deze contractuele opvattingen zijn gestoeld op het leenrecht, dat machtsrelaties
aanstuurt en leidt tot versnippering van territorium
De Notie 'Soevereiniteit'
Het Begrip Soevereiniteit
Vandaag veronderstelt de idee van de staat drie dingen:
