lOMoARcPSD|46733966
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT
OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
H1: DE OVERHAASTE TRIOMFTOCHT VAN HET WESTERSE CONSITUTIONELE MODEL
1.1 HET CHARTER VOOR EEN NIEUW EUROPA EN HET EINDE VAN DE KOUDE OORLOG
1.1.1 De conferen+e voor veiligheid en samenwerking in Europa (CVSE)
1) Na WOII -> conferen;e van Potsdam (1945)
• Er wordt een nieuwe kaart getekend van Europa door de 4 overwinnaars van de oorlog;
Frankrijk, GB, VS en Sovjet-Unie
• ConferenJe is begin van de oprichJng Verenigde NaJes (toen nog UNO)
ð ’47 – ’48 begin KO -> onmogelijkheid om te beslissen over de toekomst van DE (Bizonia).
ð In ’49 smelten de bezeWngszones van de geallieerden (VS (Roosevelt), GB (Churchill), FR) samen tot de
BRD (West-Duitsland) uit vrees voor de Sovjets. SU reageert door (DDR) Oost-Duitsland te creëren.
ð 1952: Duitslandvedrag tussen BRD en drie westerse bezeWngsmogendheden
2) 2E TOP. conferenJe: Slotakte van Helsinki
• Werd getekend met het oog voor een vreedzaam samenleven aan beide kanten van het ijzeren
gordijn; 1975 (iniJaJef van Sovjet-Unie) (midden in de KO getekend):
§ Het Westerse blok aan de ene kant, met een vrije democraJe onder leiding van de VS
§ Het communisJsche Oostblok aan de andere kant, onder leiding van de SU
• Helsinki-Act: poliJeke verklaring (niet-juridisch bindend):
§ OplijsJng van 10 beginselen die noodzakelijk zijn voor vreedzaam samenleven in Europa
(onschendbaarheid van grenzen, zelaeschikkingsrecht, mensenrechten (vb: recht op
democraJe))
Tussen de 2 toppen in: in 1989 was Europa nog steeds verdeeld, maar na 2 jaar zijn die communisJsche
regimes in O-E gevallen en wilden ze het Westerse model toepassen; er was ook een toenemende roep
naar onabankelijkheid in de BalJsche en Kaukasische republiek
3) De top/conferen;e van Parijs; 21 november 1990
• Strijdbijl begraven tussen de 2 machten; met deze charter werd Bush zijn idee van ‘Europe
whole and free’ vastgezet en overwon het Westerse consJtuJoneel model
• De big five leiders: VS, SU, GB, FR en DE (leiders van CVSE)
• 3 voorwaarden van Bush:
1. Verdrag voor ontwapening in convenJoneel Europa al getekend
2. DE al eengemaakt.
3. Als het over democraJe gaat.
Het Helsinki proces
CVSE Tweede topontmoeJng in Parijs in november 1990
• Helsinki-Akte 1975 • Uitnodiging voor Migerrand en Gorbatsjov
• Erkenning van mensenrechten als beginsel • Bush aanvaardt onder voorwaarde voltooiing
voor vrede en veiligheid in Europa Duitse eenmaking en democraJe op agenda
§ DemocraJe als mensenrecht
1
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
§ Maar onder ‘agreement to disagree’ • Voorbereiding ‘Conference on the Human
over wat democraJe inhoudt Dimension’ in Kopenhagen over democraJe
in voorjaar 1990
Democra;e, mensenrechten en rechtsstaat werden niet langer interne aangelegenheden van staten, maar
voorwaarden voor interna;onale legi;miteit binnen Europa.
Voorwaarden van het charter = vier pijlers van de marktdemocraJe ( alle vier nodig):
- RepresentaJe, pluralisJsche (=meerparJjen)democraJe
- Mensenrechten/grondrechten
- Rechtsstaat (‘rule of law’)
- Vrije markteconomie, via garanJe van private eigedom
1.1.2 Francis Fukuyama en het einde van de geschiedenis
Het idee van Fukuyama leek waar te worden: ‘the end of history?’; hij beschouwde het westerse model van
liberale democraJe als eindpunt van de ideologische evoluJe ⇒ werd omaramd door de rest van de wereld:
- Einde van de strijd: liberale democraJe ó communisme en fascisme;
• Het fascisme was verslagen Jjdens WO II en had sindsdien geen enkel kans om opnieuw uit te
groeien, nu verloor ook het communisme zijn aantrekkelijkheid
- Liberale democraJe kreeg klassenstrijd kapitalisten ó arbeiders + eco ongelijkheid onder conrole
- Neergang van het communisme = liberale democraJe blijn over + enige werkzame model
- Refereert naar Hegel: geen concurrerende ideologieën overbleven die met elkaar in strijd waren, wel
waren er enkele gronden die tot spanning konden leiden (religieuze tegenstellingen en naJonalisme).
Hegel beschouwde de voortgang van de geschiedenis als een collecJef leerproces van de mensheid dat
een logisch eindpunt zou kennen
Fukuyama beweerde niet dat liberale democratie overal automatisch zou volgen op val van communisme:
1.1.3 Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
De overwinning door het Westen was onbedoeld en ongewild door Gorbatsjov, maar toch gebeurde het
- Hij wilde verandering, aangezien de technologische achterstand tov. het Westen en de nieuwe
wapenwedloop heel slecht waren voor de SU, zelfs hij wilde dit niet
Zijn hervormingspoliJek was ertoe gericht het communisme nieuw leven in te blazen en het te versterken
door poliJeke en economische vorderingen door een einde ta maken aan de wapenwedloop;
1) Perestroika:
• Economische hervorming (vrije markteconomie)
• Maatregelen die bedrijven in landbouw, mijnbouw en industrie meer vrijheid gaven zichzelf te
beheren, eigen producten te bepalen, grondstoffen vrij in te kopen en producJe vrij te
verkopen
• Moest SU uit crisis halen. Andere landen redde zich goed uit de crisis van ’70 – ’80, de SU bleef
hangen. Hierdoor gingen satellietstaten aankloppen bij het Westen om geld te lenen.
• GEVOLG: planeconomie verlaten (vrijemarkteco was geen bewuste bedoeling)
2) Glasnost:
2
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
, lOMoARcPSD|46733966
• PoliJeke liberalisering (inspraak en vrijheid)
• Vanaf 1986: meer debat, persvrijheid en vrijheid zich te verenigen (weg met bureaucraJe)
• 1989: Gorbatsjov en de CPSU verloren controle over het debat, wat Gorbatsjov dwong naar een
middenposiJe en leidde tot onabankelijkheden van onder andere Litouwen
• Er werden halfvrije verkiezingen georganiseerd (maart 1989) voor Congres van
Volksafgevaardigden in de SU en verschillende parJjen en poliJek opponententen werden uit
de illegaliteit gehaald. Daarboven ging MG nooit geweld gebruiken om communism in een
ander land in het zadel te houden (tegen Breznjev-doctrine in). Verloor hierdoor zijn greep op
de poliJek.
1.1.4 Gorbatsjov en het einde van de Koude oorlog
Een 3e punt in zijn hervormingsbeleid was het nieuwe poli;eke denken, de zoektocht naar een betere relaJe
met het westen (dit diende om globale uitdagingen aan te gaan, zonder dat er te veel problemen zijn)
De rode draad in zijn internaJonale poliJeke denken was dat nucleaire proliferaJe, milieu en migraJe en
armoede de lande steeds meer abankelijk maakte van elkaar en tot samenwerking dwongen
® FASE 1: 1985-1988: betere bilaterale relaJe met de VS:
• In de jaren 80 was er een nieuwe wapenwedloop begonnen onder de Amerikaanse president Ronald
Reagan en dat was heel duur voor Moskou (zoog de economie leeg!) Ook had besene hij dat hij meer
toegang nodig had tot de Westen en zeker meer kredieten!
1. In 1987 tekende ze een eerste ontwapeningsverdrag; INF verdrag (Intermediate-Range Nuclear
Forces), wat alle middellangeafstandsrakegen uit Europe deed verdwijnen -> werd in 2019 door
Trump opgezegd
2. In 1991 ondertekende ze het START I verdrag (Strategic Arms ReducJon Treaty) wat leidde tot
een vermindering van het arsenaal in langeafstandsrakegen
3. Onderhandeling terugtrekking Rode leger uit Afganistan
® FASE 2: 1988: betere relaJes met FR, GB en West-DE
• Eenzijdige convenJonele ontwapening in Europa (troepen terugtreken uit de DDR etc, werd
aangekondigd op UN-top)
• Meer praten met W-Europa over (broodnodige) handel
• PoliJeke liberalisering O-Europese landen/satellietstaten (Brezjnev doctrine)
• Nieuwe visie toekomst Europa = gemeenschappelijk huis
Het Amerikaans Congres verhinderden Reagan om betere handelsrelaJes of kredieten toe te staan aan de SU,
zolang Moskou niet voldeed aan bepaalde standaarden op gebied van mensenrechten of de onabankelijkheid
niet herstelde van Estland, Letland en Litouwen
3
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
1.1.5 Het Gemeenschappelijk Europees Huis en de ineenstor+ng van het communisme in Oost- en Centraal
Europa
Gorbatsjov had een eenzijdige focus op nucleaire ontwapening wat voor onrust zorgde in West-Europa, de
nucleaire wapens waren hun bescherming tegen overmacht van de SU Gorbatsjov had een charmeoffensief
langs 3 assen;
1) De ontwapening;
1988: in een toespraak kondigde hij een eenzijdige reducJe van het Sovjetleger aan met 1/6e van alle
Sovjegroepen (500.000 mensen) in Europa
Hij begon ook de onderhandeling met de NAVO wat leidde tot de ondertekening van het CFE-verdrag
(ConvenJonal Forces Europe) op de vooravond van de CVSE-top in Parijs in november 1990
2) Een eigen weg naar het communisme;
De communisJsche parJjen in de Oost-Europese satellietstaten mochten hun eigen weg naar het
communisme zoeken, hiermee gaf hij het idee van Stalin dat deze en andere communisJsche parJjen
ten allen Jjde de leiding van Moskou moesten volgen
Ook brak hij met de Brezjnev Doctrine die socialisJsche landen het recht gaven om een zusterregime
dat werd bedreigd door binnenlandse of buitenlandse agitaJe met geweld in het zadel te houden
Hij verving deze doctrine met de Sinatra Doctrine ‘I did it my way’
3) Het Gemeenschappelijk Europees Huis;
Dit concept steunde op 3 poten;
• De SU zou integraal deel uitmaken van Europa: er zijn in Rusland alJjd 2 poliJeke stellingen;
Rusland is deel van Europa of Rusland is deel van Azië
• Een vreedzame co-existen;e en samenwerking tussen landen. Europa moet bestaan uit 32
(later meer) landen die elk vrij kiezen welke weg ze zullen ingaan.Geen vijhandigheden meer.
Een collecJeve veligheidsorganisaJe, CVSE? die de NAVO en Warschauw-pact vervangen
• Het recht op zelWeschikking van alle landen en volken, vreedzame co-existenJe van
verschillende systemen
▪ Interne zelfbeschikking:
o Westen: recht van elk volk om binnen staat eigen regering te kiezen, democratie
waar vrije verkiezingen plaatsvinden tussen meerdere partijen =
meerpartijendemocratie waarbij volk bestuurders kiest en weer kan afzetten
(samenstelling regering(smeerderheid)
o Communisten: recht van elk volk om eigen regeringsvorm te kiezen, om eigen
politieke, sociale, economische en culturele systeem te kiezen (eenmaal
communist, blijft men communist – ideologische basis Brezjnev Doctrine
▪ Externe zelfbeschikking: recht van elk volk om een staat te vormen of deel uit te maken
met andere volkeren van staat -> onafhankelijkheid (ook eenmaking). Volk kan zelf
aanhorigheid bij een staat kiezen -> probleem: wie/wat is een volk?
1.1.6 Het vraagstuk van de Duitse eenmaking
Met de val van de Berlijnse muur (9 november 1989) werd de echte eindstrijd van de Koude oorlog ingezet, er
werd gezocht naar een antwoord op de vraag naar de toekomst van DE en Europa. Drie weken na val Berlijnse
muur: Kohl lanceerde plan om onderhandelingen te beginnen over vorming één Duitse confederatie
4
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT
OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
H1: DE OVERHAASTE TRIOMFTOCHT VAN HET WESTERSE CONSITUTIONELE MODEL
1.1 HET CHARTER VOOR EEN NIEUW EUROPA EN HET EINDE VAN DE KOUDE OORLOG
1.1.1 De conferen+e voor veiligheid en samenwerking in Europa (CVSE)
1) Na WOII -> conferen;e van Potsdam (1945)
• Er wordt een nieuwe kaart getekend van Europa door de 4 overwinnaars van de oorlog;
Frankrijk, GB, VS en Sovjet-Unie
• ConferenJe is begin van de oprichJng Verenigde NaJes (toen nog UNO)
ð ’47 – ’48 begin KO -> onmogelijkheid om te beslissen over de toekomst van DE (Bizonia).
ð In ’49 smelten de bezeWngszones van de geallieerden (VS (Roosevelt), GB (Churchill), FR) samen tot de
BRD (West-Duitsland) uit vrees voor de Sovjets. SU reageert door (DDR) Oost-Duitsland te creëren.
ð 1952: Duitslandvedrag tussen BRD en drie westerse bezeWngsmogendheden
2) 2E TOP. conferenJe: Slotakte van Helsinki
• Werd getekend met het oog voor een vreedzaam samenleven aan beide kanten van het ijzeren
gordijn; 1975 (iniJaJef van Sovjet-Unie) (midden in de KO getekend):
§ Het Westerse blok aan de ene kant, met een vrije democraJe onder leiding van de VS
§ Het communisJsche Oostblok aan de andere kant, onder leiding van de SU
• Helsinki-Act: poliJeke verklaring (niet-juridisch bindend):
§ OplijsJng van 10 beginselen die noodzakelijk zijn voor vreedzaam samenleven in Europa
(onschendbaarheid van grenzen, zelaeschikkingsrecht, mensenrechten (vb: recht op
democraJe))
Tussen de 2 toppen in: in 1989 was Europa nog steeds verdeeld, maar na 2 jaar zijn die communisJsche
regimes in O-E gevallen en wilden ze het Westerse model toepassen; er was ook een toenemende roep
naar onabankelijkheid in de BalJsche en Kaukasische republiek
3) De top/conferen;e van Parijs; 21 november 1990
• Strijdbijl begraven tussen de 2 machten; met deze charter werd Bush zijn idee van ‘Europe
whole and free’ vastgezet en overwon het Westerse consJtuJoneel model
• De big five leiders: VS, SU, GB, FR en DE (leiders van CVSE)
• 3 voorwaarden van Bush:
1. Verdrag voor ontwapening in convenJoneel Europa al getekend
2. DE al eengemaakt.
3. Als het over democraJe gaat.
Het Helsinki proces
CVSE Tweede topontmoeJng in Parijs in november 1990
• Helsinki-Akte 1975 • Uitnodiging voor Migerrand en Gorbatsjov
• Erkenning van mensenrechten als beginsel • Bush aanvaardt onder voorwaarde voltooiing
voor vrede en veiligheid in Europa Duitse eenmaking en democraJe op agenda
§ DemocraJe als mensenrecht
1
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
§ Maar onder ‘agreement to disagree’ • Voorbereiding ‘Conference on the Human
over wat democraJe inhoudt Dimension’ in Kopenhagen over democraJe
in voorjaar 1990
Democra;e, mensenrechten en rechtsstaat werden niet langer interne aangelegenheden van staten, maar
voorwaarden voor interna;onale legi;miteit binnen Europa.
Voorwaarden van het charter = vier pijlers van de marktdemocraJe ( alle vier nodig):
- RepresentaJe, pluralisJsche (=meerparJjen)democraJe
- Mensenrechten/grondrechten
- Rechtsstaat (‘rule of law’)
- Vrije markteconomie, via garanJe van private eigedom
1.1.2 Francis Fukuyama en het einde van de geschiedenis
Het idee van Fukuyama leek waar te worden: ‘the end of history?’; hij beschouwde het westerse model van
liberale democraJe als eindpunt van de ideologische evoluJe ⇒ werd omaramd door de rest van de wereld:
- Einde van de strijd: liberale democraJe ó communisme en fascisme;
• Het fascisme was verslagen Jjdens WO II en had sindsdien geen enkel kans om opnieuw uit te
groeien, nu verloor ook het communisme zijn aantrekkelijkheid
- Liberale democraJe kreeg klassenstrijd kapitalisten ó arbeiders + eco ongelijkheid onder conrole
- Neergang van het communisme = liberale democraJe blijn over + enige werkzame model
- Refereert naar Hegel: geen concurrerende ideologieën overbleven die met elkaar in strijd waren, wel
waren er enkele gronden die tot spanning konden leiden (religieuze tegenstellingen en naJonalisme).
Hegel beschouwde de voortgang van de geschiedenis als een collecJef leerproces van de mensheid dat
een logisch eindpunt zou kennen
Fukuyama beweerde niet dat liberale democratie overal automatisch zou volgen op val van communisme:
1.1.3 Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
De overwinning door het Westen was onbedoeld en ongewild door Gorbatsjov, maar toch gebeurde het
- Hij wilde verandering, aangezien de technologische achterstand tov. het Westen en de nieuwe
wapenwedloop heel slecht waren voor de SU, zelfs hij wilde dit niet
Zijn hervormingspoliJek was ertoe gericht het communisme nieuw leven in te blazen en het te versterken
door poliJeke en economische vorderingen door een einde ta maken aan de wapenwedloop;
1) Perestroika:
• Economische hervorming (vrije markteconomie)
• Maatregelen die bedrijven in landbouw, mijnbouw en industrie meer vrijheid gaven zichzelf te
beheren, eigen producten te bepalen, grondstoffen vrij in te kopen en producJe vrij te
verkopen
• Moest SU uit crisis halen. Andere landen redde zich goed uit de crisis van ’70 – ’80, de SU bleef
hangen. Hierdoor gingen satellietstaten aankloppen bij het Westen om geld te lenen.
• GEVOLG: planeconomie verlaten (vrijemarkteco was geen bewuste bedoeling)
2) Glasnost:
2
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
, lOMoARcPSD|46733966
• PoliJeke liberalisering (inspraak en vrijheid)
• Vanaf 1986: meer debat, persvrijheid en vrijheid zich te verenigen (weg met bureaucraJe)
• 1989: Gorbatsjov en de CPSU verloren controle over het debat, wat Gorbatsjov dwong naar een
middenposiJe en leidde tot onabankelijkheden van onder andere Litouwen
• Er werden halfvrije verkiezingen georganiseerd (maart 1989) voor Congres van
Volksafgevaardigden in de SU en verschillende parJjen en poliJek opponententen werden uit
de illegaliteit gehaald. Daarboven ging MG nooit geweld gebruiken om communism in een
ander land in het zadel te houden (tegen Breznjev-doctrine in). Verloor hierdoor zijn greep op
de poliJek.
1.1.4 Gorbatsjov en het einde van de Koude oorlog
Een 3e punt in zijn hervormingsbeleid was het nieuwe poli;eke denken, de zoektocht naar een betere relaJe
met het westen (dit diende om globale uitdagingen aan te gaan, zonder dat er te veel problemen zijn)
De rode draad in zijn internaJonale poliJeke denken was dat nucleaire proliferaJe, milieu en migraJe en
armoede de lande steeds meer abankelijk maakte van elkaar en tot samenwerking dwongen
® FASE 1: 1985-1988: betere bilaterale relaJe met de VS:
• In de jaren 80 was er een nieuwe wapenwedloop begonnen onder de Amerikaanse president Ronald
Reagan en dat was heel duur voor Moskou (zoog de economie leeg!) Ook had besene hij dat hij meer
toegang nodig had tot de Westen en zeker meer kredieten!
1. In 1987 tekende ze een eerste ontwapeningsverdrag; INF verdrag (Intermediate-Range Nuclear
Forces), wat alle middellangeafstandsrakegen uit Europe deed verdwijnen -> werd in 2019 door
Trump opgezegd
2. In 1991 ondertekende ze het START I verdrag (Strategic Arms ReducJon Treaty) wat leidde tot
een vermindering van het arsenaal in langeafstandsrakegen
3. Onderhandeling terugtrekking Rode leger uit Afganistan
® FASE 2: 1988: betere relaJes met FR, GB en West-DE
• Eenzijdige convenJonele ontwapening in Europa (troepen terugtreken uit de DDR etc, werd
aangekondigd op UN-top)
• Meer praten met W-Europa over (broodnodige) handel
• PoliJeke liberalisering O-Europese landen/satellietstaten (Brezjnev doctrine)
• Nieuwe visie toekomst Europa = gemeenschappelijk huis
Het Amerikaans Congres verhinderden Reagan om betere handelsrelaJes of kredieten toe te staan aan de SU,
zolang Moskou niet voldeed aan bepaalde standaarden op gebied van mensenrechten of de onabankelijkheid
niet herstelde van Estland, Letland en Litouwen
3
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
1.1.5 Het Gemeenschappelijk Europees Huis en de ineenstor+ng van het communisme in Oost- en Centraal
Europa
Gorbatsjov had een eenzijdige focus op nucleaire ontwapening wat voor onrust zorgde in West-Europa, de
nucleaire wapens waren hun bescherming tegen overmacht van de SU Gorbatsjov had een charmeoffensief
langs 3 assen;
1) De ontwapening;
1988: in een toespraak kondigde hij een eenzijdige reducJe van het Sovjetleger aan met 1/6e van alle
Sovjegroepen (500.000 mensen) in Europa
Hij begon ook de onderhandeling met de NAVO wat leidde tot de ondertekening van het CFE-verdrag
(ConvenJonal Forces Europe) op de vooravond van de CVSE-top in Parijs in november 1990
2) Een eigen weg naar het communisme;
De communisJsche parJjen in de Oost-Europese satellietstaten mochten hun eigen weg naar het
communisme zoeken, hiermee gaf hij het idee van Stalin dat deze en andere communisJsche parJjen
ten allen Jjde de leiding van Moskou moesten volgen
Ook brak hij met de Brezjnev Doctrine die socialisJsche landen het recht gaven om een zusterregime
dat werd bedreigd door binnenlandse of buitenlandse agitaJe met geweld in het zadel te houden
Hij verving deze doctrine met de Sinatra Doctrine ‘I did it my way’
3) Het Gemeenschappelijk Europees Huis;
Dit concept steunde op 3 poten;
• De SU zou integraal deel uitmaken van Europa: er zijn in Rusland alJjd 2 poliJeke stellingen;
Rusland is deel van Europa of Rusland is deel van Azië
• Een vreedzame co-existen;e en samenwerking tussen landen. Europa moet bestaan uit 32
(later meer) landen die elk vrij kiezen welke weg ze zullen ingaan.Geen vijhandigheden meer.
Een collecJeve veligheidsorganisaJe, CVSE? die de NAVO en Warschauw-pact vervangen
• Het recht op zelWeschikking van alle landen en volken, vreedzame co-existenJe van
verschillende systemen
▪ Interne zelfbeschikking:
o Westen: recht van elk volk om binnen staat eigen regering te kiezen, democratie
waar vrije verkiezingen plaatsvinden tussen meerdere partijen =
meerpartijendemocratie waarbij volk bestuurders kiest en weer kan afzetten
(samenstelling regering(smeerderheid)
o Communisten: recht van elk volk om eigen regeringsvorm te kiezen, om eigen
politieke, sociale, economische en culturele systeem te kiezen (eenmaal
communist, blijft men communist – ideologische basis Brezjnev Doctrine
▪ Externe zelfbeschikking: recht van elk volk om een staat te vormen of deel uit te maken
met andere volkeren van staat -> onafhankelijkheid (ook eenmaking). Volk kan zelf
aanhorigheid bij een staat kiezen -> probleem: wie/wat is een volk?
1.1.6 Het vraagstuk van de Duitse eenmaking
Met de val van de Berlijnse muur (9 november 1989) werd de echte eindstrijd van de Koude oorlog ingezet, er
werd gezocht naar een antwoord op de vraag naar de toekomst van DE en Europa. Drie weken na val Berlijnse
muur: Kohl lanceerde plan om onderhandelingen te beginnen over vorming één Duitse confederatie
4
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
