Extra info:
Stanford Encyclopedia of Philosophy
https://plato.stanford.edu/
Internet Encyclopedia of Philosophy
https://www.iep.utm.edu/
Routledge Encyclopedia of Philosophy
https://www.rep.routledge.com/
Kopstukken filosofie (Lemniscaat)
bibliotheek
Fundamentele wijsbegeerte
Inleiding
De verwondering als belangrijk element voor de filosofie:
o De filosofie gaat uit van het besef dat de wereld niet is wat ze lijkt.
o Moment van vervreemding:
Het gewone wordt als vreemd gezien.
Het gegevene wordt ter discussie gesteld.
De mens heeft capaciteit om:
Afstand te nemen van de onmiddellijke situatie.
Het vanzelfsprekende op zijn geldigheid te onderzoeken.
1.Plato’s grot
Cornelis Verhoeven: ‘Alleen wat vanzelfsprekend is, wordt niet overdacht’:
Alles behalve vanzelfsprekende zaken, kunnen een onderwerp van de
verwondering zijn
Zelfs het vanzelfsprekende loopt het risico ooit als verwonderlijk ervaren te
worden.
Filosofie vertrekt vanuit de verwondering
Plato’s grot(5e-4e eeuw v. Chr.)
Schreef dialogen: tekent een beeld om een abstracte kwestie toe te lichten
Dagelijkse leefwereld wordt vergeleken met een grot:
o Enkele mensen zitten vastgeketend tegen een muurtje met zicht op een
vlakke wand.
o Op de vlakke wand zien ze schaduwen gevormd door voorwerpen en een
vuur achter het muurtje.
o Ze beschouwen deze schaduwen als de enige ware werkelijkheid.
Eén van de grotbewoners wordt met geweld losgemaakt:
o Hij wordt gedwongen de werkelijkheid achter het muurtje te leren kennen.
o Hij ontdekt als eerste de ‘ware’ voorwerpen en beseft dat de schaduwen
kopieën zijn.
o Hij verlaat de grot en ontdekt de zon.
De grotbewoner probeert zijn medemensen vol enthousiasme van zijn ontdekking
te overtuigen:
, o Andere grotbewoners bang: vernemen dat hun leven zich afspeelt in een
schaduwwereld.
o In plaats van de werkelijkheid en haar consequenties zelf aan te nemen,
kiezen ze voor de verderzetting van hun geruststellend bestaan.
De bevrijdde grotbewoner is een metafoor voor de filosoof(door Socrates):
o De filosoof is in de hoogste mate op de wereld betrokken, desondanks dat
hij als dromerig getypeerd wordt.
o Zijn gedachtegoed blijft mogelijks onbegrepen door de massa uit angst
voor de consequenties.
o Een moment van betekenisverlies, vervreemding
o Filosofen: op een actieve manier vanuit wederkerende verwondering naar
de werkelijkheid kijken, alles in vraag stellen
De verwondering is het begin van heel wat disciplines, maar is verder van weinig belang:
De wetenschapper zoekt naar zekerheid vanuit zijn verwondering.
De dichter laat het mysterie bestaan en constateert enkel de verwondering.
De religieuze mens zoekt het antwoord op de verwondering in religieuze riten en
symbolen.
In de filosofie is de verwondering zowel het beginpunt alsook de leidraad.
!Taal belangrijk in de filosofie! men is gebonden aan regels, structuren, etc. die hem
voorafgaan
2. Filosofie en ideologie
De filosofie is een wetenschap:
Ze wil iets stelligs beweren over de werkelijkheid.
Ze maakt gebruik van een technisch vocabularium.
Een goede argumentatie steunt een bewering.
De filosofie wil de verwondering overwinnen zonder ze te miskennen of te
neutraliseren.
De verwondering blijft in het spel.
De filosofie stelt zich open opdat verworven inzichten altijd opnieuw
aangevochten kunnen worden.
Er is ruimte voor kritiek en vragen.
Vb: Dankzij de filosofie kon onder meer de slavernij beetje bij beetje afgeschaft en
zelfs verboden worden gemaakt.
indruk dat filosofie nooit tot definitieve resultaten leidt: toch zijn er resultaten
geboekt, er is onmiskenbaar een voortdurende verfijning v/h denken aan de gang
De filosofie verschilt sterk van de ideologie:
De ideologie is een geheel van definitieve zekerheden, het kan niet in vraag
worden gesteld
conservatief
De ideologie ordent het bestaan: houdt vast aan het status quo en is derhalve
zeer conservatief.
,3. De historiciteit v/d filosofie
De filosofie is afhankelijk van haar spatio-temporele context:
Elke filosofische vraag en elk antwoord is historisch gedetermineerd en
bepaalt
De gestelde vragen en de geboden antwoorden zijn steeds aan verandering
onderhevig.
Vb: Absurd om vandaag het debat over de voor- en nadelen van slavernij te
herbeginnen. De maatschappelijke consensus is bereikt. De vraag keert wel terug
op een andere manier: Zijn alle vormen van slavernij uit de wereld verdwenen.
Vb: Er ontstaan nieuwe thema’s, bijvoorbeeld dierenrechten, waarover de filosoof
zich buigt.
G.W.F. Hegel:’Die Philosophie ist ihre Zeit in Gedanken erfasst.’=
Filosofie is altijd in gedachte een weergave v/d tijdsgeest.
De filosofie is wezenlijk historisch:
De gestelde vragen en geboden antwoorden zijn een uitdrukking van een
bepaalde tijdsgeest.
De interpretatie van historische feiten of leerstellingen is zelf ook aan historische
evolutie onderhevig.
Elke verklaring of interpretatie is een resultaat v/d bestaanscontext.
o De context beïnvloedt de interpretatie van een ervaring.
o De interpretaties (uit het verleden) van een ervaring beïnvloeden ook de
context.
o De interpretatie van een ervaring is ook een historisch gesitueerde
opvatting van de huidige context.
De geschiedenis (van de filosofie) speelt een grote rol in de huidige
filosofie.
Geschiedschrijving draait niet enkel rond het reconstrueren van een gehistoriseerd object,
maar ook de historiciteit van het subject.
Tot eind 19de eeuw: Enkel verstaan hoe een historisch object in zijn historische
context werd beleefd.
Vanaf eind 19de eeuw: Ook de historisering van het subject werd onderdeel v/d
reflectie
4. Een filosofische canon?
=maatstaf: datgene a.d.h. waarvan men alles afmeet
Historisch bepaald, maar ook legitiem: alle inleidingen v/d filosofie
behandelen dezelfde filosofen
Zelfkritisch vs. Canoniek(=definitief vastgelegde set van teksten die als geheel
een vaste doctrine opbouwen en een geloofsleer legitimeren)
Kritiek op de canon is nodig:
o Inhoudelijk(op grond van wat de filosofen zeggen)
Elke filosoof is historisch gesitueerd en is onderworpen aan een
aantal vooroordelen, waardoor we soms aspecten moeten
tegenspreken
Bv. Aristoteles vond vrouwen minderwaardig en slavernij normaal.
, o Formeel(op grond van wie die filosofen zijn)
Gaat over onmiskenbaar eenzijdige samenstelling v/d canon(witte
mannen)
verleden hoeft niet afgewezen te worden
MAAR: canon, omwille v/d canon, zonder kritische herinterpretatie vanuit onze
tijd, vervalt al snel in een starre ideologie
Wereldbeelden
Elke tijd, cultuur heeft een eigen specifieke zienswijze, wereldbeeld dat fungeert
als kader waarbinnen de wereld verschijnt
Bestaanshorizon waarin we zijn ‘geworpen’ en die we vanzelf in ons
opnemenbepalend voor hoe we naar de wereld kijken
Verandert niet door bewuste keuzes v/d gemeenschapgeleidelijke
ontwikkelingen als reactie op specifieke problemen die zich aandienen
Voor ons gekozen
Slechts gedeeltelijk expliciteerbaar
Veranderlijk: revoluties, avant-garde, breukensoms komen breuklijnen tussen
‘oud’ en ‘nieuw’ duidelijk aan de opp.
Wijsbegeerte vs. Wereldbeeld
o Conservatief-legitimerend
o Kritisch-progressief
Deel 1 : De lotgevallen v/d filosofische rationaliteit
HT 1: Wijsbegeerte binnen de antieke bestaanshorizon(6e eeuw
v.C.-6e eeuw n. C.)
1. Het Ontstaan v/d wijsgerige rationaliteit
De mythen als verklaringsprincipe:
Cultuur gebaseerd op oeroude tradities, die worden gefundeerd a.d.h.v.
verhalen (mythen).
Mythe verwijst naar een eenmalige, grondleggende gebeurtenis die ergens
in het duistere verleden plaatsvond
Mythen beantwoorden de antwoorden op allerlei vragen over: oorsprong,
betekenis van fenomenen, legitimatie van macht, schrikwekkende gebeurtenissen.
De oorzaken in deze verhalen zijn het doen en laten van goden en
halfgoden:
o Seksuele relaties.
o Onderlinge machtsstrijd.
o Andere contingente motieven.
De natuurkrachten, hemellichamen, etc. worden ook voorgesteld door deze
antropomorfe goden en de wereldorde is het effect van hun contingente
beslissingen en relaties
Mythen worden mondeling doorgegeven.
Het mythische wereldbeeld wordt vastgelegd door dichters:
o Homerus (8ste eeuw v.C.)
Stanford Encyclopedia of Philosophy
https://plato.stanford.edu/
Internet Encyclopedia of Philosophy
https://www.iep.utm.edu/
Routledge Encyclopedia of Philosophy
https://www.rep.routledge.com/
Kopstukken filosofie (Lemniscaat)
bibliotheek
Fundamentele wijsbegeerte
Inleiding
De verwondering als belangrijk element voor de filosofie:
o De filosofie gaat uit van het besef dat de wereld niet is wat ze lijkt.
o Moment van vervreemding:
Het gewone wordt als vreemd gezien.
Het gegevene wordt ter discussie gesteld.
De mens heeft capaciteit om:
Afstand te nemen van de onmiddellijke situatie.
Het vanzelfsprekende op zijn geldigheid te onderzoeken.
1.Plato’s grot
Cornelis Verhoeven: ‘Alleen wat vanzelfsprekend is, wordt niet overdacht’:
Alles behalve vanzelfsprekende zaken, kunnen een onderwerp van de
verwondering zijn
Zelfs het vanzelfsprekende loopt het risico ooit als verwonderlijk ervaren te
worden.
Filosofie vertrekt vanuit de verwondering
Plato’s grot(5e-4e eeuw v. Chr.)
Schreef dialogen: tekent een beeld om een abstracte kwestie toe te lichten
Dagelijkse leefwereld wordt vergeleken met een grot:
o Enkele mensen zitten vastgeketend tegen een muurtje met zicht op een
vlakke wand.
o Op de vlakke wand zien ze schaduwen gevormd door voorwerpen en een
vuur achter het muurtje.
o Ze beschouwen deze schaduwen als de enige ware werkelijkheid.
Eén van de grotbewoners wordt met geweld losgemaakt:
o Hij wordt gedwongen de werkelijkheid achter het muurtje te leren kennen.
o Hij ontdekt als eerste de ‘ware’ voorwerpen en beseft dat de schaduwen
kopieën zijn.
o Hij verlaat de grot en ontdekt de zon.
De grotbewoner probeert zijn medemensen vol enthousiasme van zijn ontdekking
te overtuigen:
, o Andere grotbewoners bang: vernemen dat hun leven zich afspeelt in een
schaduwwereld.
o In plaats van de werkelijkheid en haar consequenties zelf aan te nemen,
kiezen ze voor de verderzetting van hun geruststellend bestaan.
De bevrijdde grotbewoner is een metafoor voor de filosoof(door Socrates):
o De filosoof is in de hoogste mate op de wereld betrokken, desondanks dat
hij als dromerig getypeerd wordt.
o Zijn gedachtegoed blijft mogelijks onbegrepen door de massa uit angst
voor de consequenties.
o Een moment van betekenisverlies, vervreemding
o Filosofen: op een actieve manier vanuit wederkerende verwondering naar
de werkelijkheid kijken, alles in vraag stellen
De verwondering is het begin van heel wat disciplines, maar is verder van weinig belang:
De wetenschapper zoekt naar zekerheid vanuit zijn verwondering.
De dichter laat het mysterie bestaan en constateert enkel de verwondering.
De religieuze mens zoekt het antwoord op de verwondering in religieuze riten en
symbolen.
In de filosofie is de verwondering zowel het beginpunt alsook de leidraad.
!Taal belangrijk in de filosofie! men is gebonden aan regels, structuren, etc. die hem
voorafgaan
2. Filosofie en ideologie
De filosofie is een wetenschap:
Ze wil iets stelligs beweren over de werkelijkheid.
Ze maakt gebruik van een technisch vocabularium.
Een goede argumentatie steunt een bewering.
De filosofie wil de verwondering overwinnen zonder ze te miskennen of te
neutraliseren.
De verwondering blijft in het spel.
De filosofie stelt zich open opdat verworven inzichten altijd opnieuw
aangevochten kunnen worden.
Er is ruimte voor kritiek en vragen.
Vb: Dankzij de filosofie kon onder meer de slavernij beetje bij beetje afgeschaft en
zelfs verboden worden gemaakt.
indruk dat filosofie nooit tot definitieve resultaten leidt: toch zijn er resultaten
geboekt, er is onmiskenbaar een voortdurende verfijning v/h denken aan de gang
De filosofie verschilt sterk van de ideologie:
De ideologie is een geheel van definitieve zekerheden, het kan niet in vraag
worden gesteld
conservatief
De ideologie ordent het bestaan: houdt vast aan het status quo en is derhalve
zeer conservatief.
,3. De historiciteit v/d filosofie
De filosofie is afhankelijk van haar spatio-temporele context:
Elke filosofische vraag en elk antwoord is historisch gedetermineerd en
bepaalt
De gestelde vragen en de geboden antwoorden zijn steeds aan verandering
onderhevig.
Vb: Absurd om vandaag het debat over de voor- en nadelen van slavernij te
herbeginnen. De maatschappelijke consensus is bereikt. De vraag keert wel terug
op een andere manier: Zijn alle vormen van slavernij uit de wereld verdwenen.
Vb: Er ontstaan nieuwe thema’s, bijvoorbeeld dierenrechten, waarover de filosoof
zich buigt.
G.W.F. Hegel:’Die Philosophie ist ihre Zeit in Gedanken erfasst.’=
Filosofie is altijd in gedachte een weergave v/d tijdsgeest.
De filosofie is wezenlijk historisch:
De gestelde vragen en geboden antwoorden zijn een uitdrukking van een
bepaalde tijdsgeest.
De interpretatie van historische feiten of leerstellingen is zelf ook aan historische
evolutie onderhevig.
Elke verklaring of interpretatie is een resultaat v/d bestaanscontext.
o De context beïnvloedt de interpretatie van een ervaring.
o De interpretaties (uit het verleden) van een ervaring beïnvloeden ook de
context.
o De interpretatie van een ervaring is ook een historisch gesitueerde
opvatting van de huidige context.
De geschiedenis (van de filosofie) speelt een grote rol in de huidige
filosofie.
Geschiedschrijving draait niet enkel rond het reconstrueren van een gehistoriseerd object,
maar ook de historiciteit van het subject.
Tot eind 19de eeuw: Enkel verstaan hoe een historisch object in zijn historische
context werd beleefd.
Vanaf eind 19de eeuw: Ook de historisering van het subject werd onderdeel v/d
reflectie
4. Een filosofische canon?
=maatstaf: datgene a.d.h. waarvan men alles afmeet
Historisch bepaald, maar ook legitiem: alle inleidingen v/d filosofie
behandelen dezelfde filosofen
Zelfkritisch vs. Canoniek(=definitief vastgelegde set van teksten die als geheel
een vaste doctrine opbouwen en een geloofsleer legitimeren)
Kritiek op de canon is nodig:
o Inhoudelijk(op grond van wat de filosofen zeggen)
Elke filosoof is historisch gesitueerd en is onderworpen aan een
aantal vooroordelen, waardoor we soms aspecten moeten
tegenspreken
Bv. Aristoteles vond vrouwen minderwaardig en slavernij normaal.
, o Formeel(op grond van wie die filosofen zijn)
Gaat over onmiskenbaar eenzijdige samenstelling v/d canon(witte
mannen)
verleden hoeft niet afgewezen te worden
MAAR: canon, omwille v/d canon, zonder kritische herinterpretatie vanuit onze
tijd, vervalt al snel in een starre ideologie
Wereldbeelden
Elke tijd, cultuur heeft een eigen specifieke zienswijze, wereldbeeld dat fungeert
als kader waarbinnen de wereld verschijnt
Bestaanshorizon waarin we zijn ‘geworpen’ en die we vanzelf in ons
opnemenbepalend voor hoe we naar de wereld kijken
Verandert niet door bewuste keuzes v/d gemeenschapgeleidelijke
ontwikkelingen als reactie op specifieke problemen die zich aandienen
Voor ons gekozen
Slechts gedeeltelijk expliciteerbaar
Veranderlijk: revoluties, avant-garde, breukensoms komen breuklijnen tussen
‘oud’ en ‘nieuw’ duidelijk aan de opp.
Wijsbegeerte vs. Wereldbeeld
o Conservatief-legitimerend
o Kritisch-progressief
Deel 1 : De lotgevallen v/d filosofische rationaliteit
HT 1: Wijsbegeerte binnen de antieke bestaanshorizon(6e eeuw
v.C.-6e eeuw n. C.)
1. Het Ontstaan v/d wijsgerige rationaliteit
De mythen als verklaringsprincipe:
Cultuur gebaseerd op oeroude tradities, die worden gefundeerd a.d.h.v.
verhalen (mythen).
Mythe verwijst naar een eenmalige, grondleggende gebeurtenis die ergens
in het duistere verleden plaatsvond
Mythen beantwoorden de antwoorden op allerlei vragen over: oorsprong,
betekenis van fenomenen, legitimatie van macht, schrikwekkende gebeurtenissen.
De oorzaken in deze verhalen zijn het doen en laten van goden en
halfgoden:
o Seksuele relaties.
o Onderlinge machtsstrijd.
o Andere contingente motieven.
De natuurkrachten, hemellichamen, etc. worden ook voorgesteld door deze
antropomorfe goden en de wereldorde is het effect van hun contingente
beslissingen en relaties
Mythen worden mondeling doorgegeven.
Het mythische wereldbeeld wordt vastgelegd door dichters:
o Homerus (8ste eeuw v.C.)
