H1: Flexible endoscopic evaluation of swallowing (FEES) 4
1.1 Historiek 4
1.2 Wie doet wat? 4
1.3 FEES vs tracheoscopie 4
1.4 Indicaties en contra-indicaties 5
1.4.1 Indicaties voor FEES 5
1.4.2 Contra-indicaties voor FEES 5
1.5 Lokale verdoving? 6
1.6 Positionering scoop 6
1.7 Procedure 6
1.7.1 Non-swallow 6
1.7.2 Swallow items 7
1.8 Beoordeling 8
H2: International Dysphagia Diet Standardisation Initiative 9
2.1 Consistentie-aanpassingen 9
2.2 International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI) 10
2.2.1 Testmethodes 10
2.2.1.1 Fluids: flow-test 10
2.2.1.2 Foods: vast voedsel 12
2.2.2 Parki’s kookatelier 13
H3: Inleiding tot manometrie 13
3.1 Normale fysiologie van het slikken 13
3.2 Orofaryngale dysfagie 13
3.2.1 Definitie 13
3.2.2 Oorzaken 14
3.2.3 Slik assessment 14
3.2.4 Signalen en symptomen van orofaryngeale dysfagie 15
3.3 Diagnostische opties voor orofaryngeale dysfagie 15
3.3.1 Videofluoroscopy 16
3.3.2 Hoge resolutie manometrie (HRM) 16
3.3.2.1 Wat? 16
3.3.2.2 Katheter 17
3.3.2.3 Protocol 17
3.3.2.4 Identificeren van de anatomie en fysiologie van farynx en UES 18
3.3.2.5 Slikfunctie 19
3.3.2.6 Belangrijkste evaluatiepunten 19
3.3.2.7 Klinische scenario's van inadequate UES-opening 21
3.3.2.8 Besluit 21
3.3.3 Pressure Flow Analyse 22
3.3.4 Chicago Classification 4.0 22
H4: IOPI, Therabite en Zenker 23
4.1 Tongkracht training 23
4.1.1 Herhaling orale fase tijdens het slikken 23
1
, 4.1.2 Indicaties 23
4.1.3 Principes 23
4.1.4 Tools 23
4.1.5 IOPI 24
4.2 Therabite 24
4.2.1 Doelen 24
4.2.2 Werking 25
4.3 Zenker 25
4.3.1 Wat - waar? 25
4.3.2 Incidentie 26
4.3.3 Behandelingsmogelijkheden 26
H5: Voedingsproblemen en slikstoornissen bij het jonge kind 27
5.1 Inleiding 27
5.2 Normale eet- en drink ontwikkeling 28
5.2.1 Anatomie van de orofarynx 28
5.2.2 Anatomie van zuigen 28
5.2.3 Neurologie 29
5.2.4 Fysiologie 29
5.2.4.1 Orofarynx 29
5.2.4.2 Mondtechnische elementen van eten 30
5.2.4.3 Mijlpalen 30
1. Geboorte tot vier maanden 30
2. Drie tot vier maanden 31
3. Vier tot zes maanden 31
4. Zes tot twaalf maanden 31
5. Een tot drie jaar 32
5.3 Diagnostiek 32
5.3.1 Drie fasen in normaal slikken 32
5.3.2 Algemene observatie en signalen 32
5.3.3 Oraal onderzoek 32
5.3.4 Wanneer doorverwijzen naar het multidisciplinair voedingsteam? 33
5.3.5 Klinische onderzoeksinstrumenten 33
5.3.6 Wanneer doorverwijzen voor instrumenteel slikonderzoek? 33
5.3.7 Videofluoroscopie 34
5.3.7.1 Methodologie 34
5.3.7.2 Terminologie 34
5.3.7.3 Normale slikbeweging 34
1. Faryngale fase 34
2. Kinderen en volwassenen 34
5.3.8 Videomanometrie 35
5.3.8.1 Catheter 35
5.3.8.2 Hoge resolutie manometrie (HRM) 35
1. Normale slik 35
2. (hoge) slokdarm dysfagie 35
2
,5.4 Ziektebeeld 35
5.4.1 Complexiteit van eten 35
5.4.2 Gemengde oorzaken 35
5.4.3 Functionele classificatie 36
5.4.4 Prematuriteit of dysmaturiteit 37
5.4.5 Kinderen met ademhalingsmoeilijkheden 37
5.4.6 Orale voedingsproblemen 38
5.4.7 Voedingsproblemen bij genetische syndromen 38
5.4.8 Faryngale dysfagie 39
5.5 Behandeling 39
5.5.1 Advies 39
5.5.2 Oraal motorische therapie 39
5.5.3 Oraal sensorische therapie 40
5.5.4 Schisis 41
5.5.4 Preventie-therapie 42
5.5.5 Sliktherapie 42
5.5.6 Algemene principes 42
3
, Masterclass slikken
H1: Flexible endoscopic evaluation of swallowing (FEES)
1.1 Historiek
● 1965: eerste flexibele laryngoscopie -> initieel was een NKO-onderzoek om puur naar de
structuur te kijken, nog niet naar functie
● 1980’s: flexibele endoscopie gebruikt voor stem-onderzoek
○ Begin functioneel onderzoek
○ Eerst voor stem -> stembandsluiting door P te laten foneren
● 1988: eerste artikel over FEES slikken (Langmore, Schatz & Olsen)
● 1999: ASHA guidelines SLP and FEES -> echte richtlijnen voor logopedisten die FEES mogen
gebruiken om slikken te onderzoek
1.2 Wie doet wat?
Er blijven medicolegale issues:
● Mag de logo de scoop plaatsen?
○ JA onder supervisie van een NKO
■ NKO moet erbij zijn of toestemming gegeven hebben
■ Er moet een opleiding geweest zijn
○ We hebben hier geen nomenclatuur voor -> we mogen dit niet aanrekenen
■ In andere landen vb. VS mag de logo dit volledig doen -> plaatsen, uitvoeren,
interpreteren
■ Vb. in NDL -> mogen ze het doen maar niet aanrekenen
● Mag de logo interpreteren?
○ Je mag de slikfysiologie interpreteren maar geen uitspraak doen over structuren
○ Vb. residu mag je vaststellen maar je mag niet zeggen “normale stembandstructuur,
normale mucosa, …”
○ Dus wel functie bespreken maar niets zeggen over de “normaalheid van …”
● Medische diagnose?
○ Medisch invasieve procedure
○ Je doorbreekt geen huidbarrière maar toch kunnen we dit zien als medisch invasief
● Functionele diagnose? Niet medisch maar wel functionele diagnose als logo
1.3 FEES vs tracheoscopie
Er zit een historiek achter (niet begonnen als slikonderzoek)
● Groot verschil tussen FEES en tracheoscopie
● FEES = flexibel
○ Wordt aangekondigd als een coronatest: “niet pijnlijk maar miss wel onaangenaam”
○ Kan bedside vb. meervoudig beperkte personen
○ Rechtstreeks in scoop kijken kan maar nadelig -> je ziet niet hoe P reageert
○ Materiaal: kan via laptop of kar (op kar ligt al het nodige materiaal)
● Tracheoscopie = rigide
○ Kan je het slikken niet mee evalueren
4
,1.4 Indicaties en contra-indicaties
1.4.1 Indicaties voor FEES
● Logistieke redenen om FEES te doen
○ Moeilijk transport naar radiologie
○ Moeilijke positionering vb. niet rechtop of enkel in 30 graden
○ Geen VFS beschikbaar
● Verschil tussen slikact en video
○ Slikact kan ik elk ziekenhuis: contraststof en slikken
■ 6 beeldjes per seconde
■ Vaste afbeeldingen tijdens de slikacts
■ Slikact duurt 1 sec -> kan zijn dat je aspiratie gaat missen tussen de
verschillende beeldjes
■ Nut:
● Fistels uit te sluiten -> als er ergens een lekkage is en sijpelt uit
slokdarm richting luchtpijp
● Obstructies na te gaan
■ Niet geschikt om de fysiologie in kaart te brengen
○ Video nodig om de fysiologie te bekijken -> 20/30 beeldjes per seconde
● Klinisch:
○ Visualisatie: farynx/larynx -> hoe sluiten de stemplooien
■ Postintubatie letsel
■ Postchirurgie
○ Luchtwegafsluiting
○ Secreties
○ Langdurig onderzoek:
■ Bij een video kan je ook meerdere consistenties doen maar door de
bestraling (radiologie) kan je dit niet lang doen
■ Vermoeidheid vb. neuromusculaire aandoeningen (ALS, myasthenia gravis,
…) -> last op het einde van de maaltijd
○ Biofeedback: aan de P demonstreren wat er gebeurt -> vb. als P denkt dat alles weg
is maar dan laten zien dat er nog veel residu is
1.4.2 Contra-indicaties voor FEES
● Agitatie: als P dit echt weigert, wilt echt niet dat het onderzoek wordt uitgevoerd
○ Gevaarlijk als ze zich gaan verzetten tijdens onderzoek
○ Kunnen zichzelf pijn gaan doen als ze dit bijvoorbeeld willen uittrekken
● Meebewegingen
● Voorgeschiedenis vaso-vagale reactie = flauwvallen
● Recente epistaxis = neusbloeding en korstje -> kan bloeding veroorzaken
● Voorgeschiedenis van neustrauma vb. boxers, drugsgebruikers, ..
● Bilaterale obstructie nasale caviteit
○ Vb. poliepen
○ Vragen: kan je slapen met je mond dicht, vlot ademen via je neus?
!! Instellingen zijn meer en meer mee bezig om alles op papier te zetten -> wat mag P wel en niet
eten vb. enkel ingedikt
5
, ● Er zijn al heel veel vergissingen gebeurd
● vb. ouder die kind in het weekend mee naar huis mag nemen -> direct naar mcdonald's gaan
maar mag eigenlijk geen vast voedsel -> overleden
1.5 Lokale verdoving?
Algemene consensus: niet verdoven maar verschillende van instelling
● Soms wel spray van lidocaïne in elk neusgat -> verdoofd
● Bij een klassieke endoscopie gaan ze dat standaard doen voor het comfort
● Maar hier moet patiënt iets doen
○ We willen de functie bekijken
○ Effect op triggering/gevoeligheid -> initiatie
● Soms doel om comfort te verbeteren
○ Maar weinig klachten over comfort
○ Verkleining is maar beperkt
1.6 Positionering scoop
● Brengt in het neusgat in
● Gaat over het velum
● Gaat dan eerst rondkijken vb. velum bekijken
● Daarna naar de stembanden -> onder het epiglottis
● Als je zo diep gaat als de rechter foto -> veel P gaan al hoesten en kokhalzen
1.7 Procedure
1.7.1 Non-swallow
● Kijken naar de structuur
● Kenmerken van GERD = Gastro-oesophageal reflux disease
○ Roodheid op de stembanden
○ Roodheid/zwelling van de arytenoiden
○ Zuur
● Symmetrie, kracht en uitgebreidheid bewegingen
● Velum-elevatie
○ Fonatie klinker: vb. ‘zeg eens aaa’
○ Wangen blazen -> tong komt naar voor -> vallecula en sinus piriformis zijn goed wijd
open -> structuren goed beoordelen
● Tongbasisbeweging (kakaka)
● Farynxwand lateraal (falsetto)
6
, ● Stemplooimobiliteit (ieieieie – ie/ie/ie)
● Luchtwegbeveiliging (vasthouden adem)
● Secreties
● Aanwezigheid sonde
1.7.2 Swallow items
● Nu eten en drinken
○ Altijd eerst non-swallow vb. residuen zouden invloed kunnen hebben op de
algemene stemplooimobiliteit
● Self-feeding: niet eenvoudig want de hand van NKO-arts zit al voor het gezicht en neiging om
zelf in extensie te gaan = moeilijk
○ Rietje: je weet niet hoeveel er exact geslikt is -> in Leuven wordt een spuitje gebruikt
-> alle P krijgen 10 mL maar ze mogen zelf wel bijvoorbeeld iets van thuis meenemen
○ Bij P met dyspraxie, dementie, … -> wel de moeite om te proberen -> bewegingen
die P zelf maakt van bord naar mond zal soms helpen om de slik te initiëren
● Optimale positie of huidige positionering mogelijkheden (vb. in bed) -> beide zijn voor en
nadelen
○ Corrigeren: rechtzitten, alert zijn, hoofd naar voor kantelen
○ Zoals je het thuis doet -> natuurlijke situatie mimieken = meer neiging toe naar deze
optie in de praktijk vb. tijdsefficiënt
○ Er is iets nieuws opkomt = Digest
■ Semi-objectieve beoordeling van FEES beelden of slikvideobeelden
■ Vraagt opleiding -> niet evident (15/20 minuten om 1 FEES te beoordelen)
■ Moment dat NKO tijdens de FEES instructies geeft stopt de beoordeling
onmiddellijk
● Indien indicatie vermoeidheid problematiek -> op einde maaltijd
● DUS: Mimicking natural situation
○ “echt” voedsel
○ Zelf etend indien mogelijk
○ Imitatie echte situatie (locatie, positionering) -> zeker bij meervoudige of mentale
beperkingen
■ Laat P zelf dingen meebrengen: lekker drankje, eigen lepel, …
■ Check op voorhand allergieën/voorkeuren
○ Patiënt laten kijken naar scherm?
■ Enkel als het nodig is voor biofeedback
■ Slikact verloopt anders als je meekijkt -> geen natuurlijke situatie
(aangetoond door onderzoek)
7
,1.8 Beoordeling
● Observaties:
○ Rocking = tong veel naar achter brengen, op en neer
○ Verminderde tongbasisretractie
○ Asymmetrie faryngale bewegingen
○ Vertraagde initiatie/ premature spilling
■ Kan beide neurologisch zijn
■ Vertraagde initiatie = sensorisch -> slik wordt te laat getriggerd
● Op FEES zichtbaar als een gehele bolus (rechts)
■ Premature spilling = motorisch -> loopt vroegtijdig over door te weinig
tongcontrole
● Op FEES zichtbaar als een gefragmenteerde bolus
○ Vertraagde afsluiting laryngeaal
● Beoordeling van de ernst (diepte)
● Beoordeling stase (I) -> hoeveelheid
○ Coating = paar keer slikken maar niet abnormaal, zeker bij bepaalde consistentie
○ Pooling = restant van
■ Subjectief
■ Daarom dat Digest heel duidelijke richtlijnen voor heeft +
gestandaardiseerde hoeveelheden gebruiken
○ 4 = het blijft staan en het loopt over
● Beoordeling stase (II) -> locatie
○ Op basis van de stase -> onderliggende pathofysiologie afleiden
8
, ● Penetratie en aspiratie
H2: International Dysphagia Diet Standardisation Initiative
2.1 Consistentie-aanpassingen
● Meest gebruikte behandelingsvorm voor dysfagie bij volwassenen:
○ Hoe is IDDSI ontstaan? Consistentie-aanpassingen
○ Veel discussie rond het gebruik van deze techniek
○ Voor en nadelen:
■ Nadeel: als je ermee stopt, is er nog steeds een probleem
■ Op korte termijn termijn smaak en plezier geven = goed
■ Op lange termijn: vragen bij stellen
● Effect op:
○ Veiligheid slikken
○ Efficiëntie slikken
○ Maaglediging
○ Smaak, plezier eten
● MAAR…
○ Verschillende terminologie
○ Overdracht FEES/SVF vs maaltijd
■ Als je zegt: P verslikt zich niet op halfvast maar wel op vloeibaar -> wat
hebben ze dan gegeven?
■ Niet op pudding maar wel op dikke vloeistof? -> misschien niet getest
○ Overdracht therapie-thuissetting ? Verschillende soorten yoghurt hebben een
andere consistentie
○ Weinig gevalideerde terminologie
○ Culturele verschillen: vb. in China gaan ze geen eten mixen…
○ Gebruik rheometers/viscometers te complex
■ Enige manier om consistenties correct te beoordelen
■ Wordt in labo’s gebruikt, is heel complex en duur
■ Je stort het materiaal hierop, schudden -> bepaalt het wat de reologie is van
de voeding en wat de viscositeit van de voeding is
9
, ● Dikte en kleefbaarheid
■ Je kan P dit niet laten aanschaffen thuis
-> Daardoor is de IDDSI gekomen: instrument om wereldwijd de consistenties te beoordelen
2.2 International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI)
● Is vrij beschikbaar: moet je niet voor betalen
● Kleurcodes overal in de wereld hetzelfde -> overal wordt IDDSI gebruikt
● Naast terminologie hebben ze ook testmethodes
○ Gevalideerd, gestandaardiseerd …
○ Voor vloeibaar: flow-test
○ Voor alles wat dikker is vanaf niveau 3: 4 testmethodes
○ Fork drip, spoon tilt, fork pressure en finger test
● Deze methodes kan je gebruiken om eender wat er op je bord ligt, te testen en er een code
aan te geven
● IDDSI = gevalideerd in Engelstalige terminologie
○ Mag je niet zomaar vertalen
○ Proces van translation en backtranslation aan vooraf gaan
○ Is voor bijna alle talen gebeurd nu
● Implementatie:
○ Websites met presentaties en instructievideo’s (www.IDDSI.org)
○ Overgangsmaatregelen
○ App
○ Standaardrecepten voor ingedikt barium
○ FAQ: als je een sandwich met zacht spread hebt (tonijnsla…) waaronder valt dit?
2.2.1 Testmethodes
2.2.1.1 Fluids: flow-test
10
1.1 Historiek 4
1.2 Wie doet wat? 4
1.3 FEES vs tracheoscopie 4
1.4 Indicaties en contra-indicaties 5
1.4.1 Indicaties voor FEES 5
1.4.2 Contra-indicaties voor FEES 5
1.5 Lokale verdoving? 6
1.6 Positionering scoop 6
1.7 Procedure 6
1.7.1 Non-swallow 6
1.7.2 Swallow items 7
1.8 Beoordeling 8
H2: International Dysphagia Diet Standardisation Initiative 9
2.1 Consistentie-aanpassingen 9
2.2 International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI) 10
2.2.1 Testmethodes 10
2.2.1.1 Fluids: flow-test 10
2.2.1.2 Foods: vast voedsel 12
2.2.2 Parki’s kookatelier 13
H3: Inleiding tot manometrie 13
3.1 Normale fysiologie van het slikken 13
3.2 Orofaryngale dysfagie 13
3.2.1 Definitie 13
3.2.2 Oorzaken 14
3.2.3 Slik assessment 14
3.2.4 Signalen en symptomen van orofaryngeale dysfagie 15
3.3 Diagnostische opties voor orofaryngeale dysfagie 15
3.3.1 Videofluoroscopy 16
3.3.2 Hoge resolutie manometrie (HRM) 16
3.3.2.1 Wat? 16
3.3.2.2 Katheter 17
3.3.2.3 Protocol 17
3.3.2.4 Identificeren van de anatomie en fysiologie van farynx en UES 18
3.3.2.5 Slikfunctie 19
3.3.2.6 Belangrijkste evaluatiepunten 19
3.3.2.7 Klinische scenario's van inadequate UES-opening 21
3.3.2.8 Besluit 21
3.3.3 Pressure Flow Analyse 22
3.3.4 Chicago Classification 4.0 22
H4: IOPI, Therabite en Zenker 23
4.1 Tongkracht training 23
4.1.1 Herhaling orale fase tijdens het slikken 23
1
, 4.1.2 Indicaties 23
4.1.3 Principes 23
4.1.4 Tools 23
4.1.5 IOPI 24
4.2 Therabite 24
4.2.1 Doelen 24
4.2.2 Werking 25
4.3 Zenker 25
4.3.1 Wat - waar? 25
4.3.2 Incidentie 26
4.3.3 Behandelingsmogelijkheden 26
H5: Voedingsproblemen en slikstoornissen bij het jonge kind 27
5.1 Inleiding 27
5.2 Normale eet- en drink ontwikkeling 28
5.2.1 Anatomie van de orofarynx 28
5.2.2 Anatomie van zuigen 28
5.2.3 Neurologie 29
5.2.4 Fysiologie 29
5.2.4.1 Orofarynx 29
5.2.4.2 Mondtechnische elementen van eten 30
5.2.4.3 Mijlpalen 30
1. Geboorte tot vier maanden 30
2. Drie tot vier maanden 31
3. Vier tot zes maanden 31
4. Zes tot twaalf maanden 31
5. Een tot drie jaar 32
5.3 Diagnostiek 32
5.3.1 Drie fasen in normaal slikken 32
5.3.2 Algemene observatie en signalen 32
5.3.3 Oraal onderzoek 32
5.3.4 Wanneer doorverwijzen naar het multidisciplinair voedingsteam? 33
5.3.5 Klinische onderzoeksinstrumenten 33
5.3.6 Wanneer doorverwijzen voor instrumenteel slikonderzoek? 33
5.3.7 Videofluoroscopie 34
5.3.7.1 Methodologie 34
5.3.7.2 Terminologie 34
5.3.7.3 Normale slikbeweging 34
1. Faryngale fase 34
2. Kinderen en volwassenen 34
5.3.8 Videomanometrie 35
5.3.8.1 Catheter 35
5.3.8.2 Hoge resolutie manometrie (HRM) 35
1. Normale slik 35
2. (hoge) slokdarm dysfagie 35
2
,5.4 Ziektebeeld 35
5.4.1 Complexiteit van eten 35
5.4.2 Gemengde oorzaken 35
5.4.3 Functionele classificatie 36
5.4.4 Prematuriteit of dysmaturiteit 37
5.4.5 Kinderen met ademhalingsmoeilijkheden 37
5.4.6 Orale voedingsproblemen 38
5.4.7 Voedingsproblemen bij genetische syndromen 38
5.4.8 Faryngale dysfagie 39
5.5 Behandeling 39
5.5.1 Advies 39
5.5.2 Oraal motorische therapie 39
5.5.3 Oraal sensorische therapie 40
5.5.4 Schisis 41
5.5.4 Preventie-therapie 42
5.5.5 Sliktherapie 42
5.5.6 Algemene principes 42
3
, Masterclass slikken
H1: Flexible endoscopic evaluation of swallowing (FEES)
1.1 Historiek
● 1965: eerste flexibele laryngoscopie -> initieel was een NKO-onderzoek om puur naar de
structuur te kijken, nog niet naar functie
● 1980’s: flexibele endoscopie gebruikt voor stem-onderzoek
○ Begin functioneel onderzoek
○ Eerst voor stem -> stembandsluiting door P te laten foneren
● 1988: eerste artikel over FEES slikken (Langmore, Schatz & Olsen)
● 1999: ASHA guidelines SLP and FEES -> echte richtlijnen voor logopedisten die FEES mogen
gebruiken om slikken te onderzoek
1.2 Wie doet wat?
Er blijven medicolegale issues:
● Mag de logo de scoop plaatsen?
○ JA onder supervisie van een NKO
■ NKO moet erbij zijn of toestemming gegeven hebben
■ Er moet een opleiding geweest zijn
○ We hebben hier geen nomenclatuur voor -> we mogen dit niet aanrekenen
■ In andere landen vb. VS mag de logo dit volledig doen -> plaatsen, uitvoeren,
interpreteren
■ Vb. in NDL -> mogen ze het doen maar niet aanrekenen
● Mag de logo interpreteren?
○ Je mag de slikfysiologie interpreteren maar geen uitspraak doen over structuren
○ Vb. residu mag je vaststellen maar je mag niet zeggen “normale stembandstructuur,
normale mucosa, …”
○ Dus wel functie bespreken maar niets zeggen over de “normaalheid van …”
● Medische diagnose?
○ Medisch invasieve procedure
○ Je doorbreekt geen huidbarrière maar toch kunnen we dit zien als medisch invasief
● Functionele diagnose? Niet medisch maar wel functionele diagnose als logo
1.3 FEES vs tracheoscopie
Er zit een historiek achter (niet begonnen als slikonderzoek)
● Groot verschil tussen FEES en tracheoscopie
● FEES = flexibel
○ Wordt aangekondigd als een coronatest: “niet pijnlijk maar miss wel onaangenaam”
○ Kan bedside vb. meervoudig beperkte personen
○ Rechtstreeks in scoop kijken kan maar nadelig -> je ziet niet hoe P reageert
○ Materiaal: kan via laptop of kar (op kar ligt al het nodige materiaal)
● Tracheoscopie = rigide
○ Kan je het slikken niet mee evalueren
4
,1.4 Indicaties en contra-indicaties
1.4.1 Indicaties voor FEES
● Logistieke redenen om FEES te doen
○ Moeilijk transport naar radiologie
○ Moeilijke positionering vb. niet rechtop of enkel in 30 graden
○ Geen VFS beschikbaar
● Verschil tussen slikact en video
○ Slikact kan ik elk ziekenhuis: contraststof en slikken
■ 6 beeldjes per seconde
■ Vaste afbeeldingen tijdens de slikacts
■ Slikact duurt 1 sec -> kan zijn dat je aspiratie gaat missen tussen de
verschillende beeldjes
■ Nut:
● Fistels uit te sluiten -> als er ergens een lekkage is en sijpelt uit
slokdarm richting luchtpijp
● Obstructies na te gaan
■ Niet geschikt om de fysiologie in kaart te brengen
○ Video nodig om de fysiologie te bekijken -> 20/30 beeldjes per seconde
● Klinisch:
○ Visualisatie: farynx/larynx -> hoe sluiten de stemplooien
■ Postintubatie letsel
■ Postchirurgie
○ Luchtwegafsluiting
○ Secreties
○ Langdurig onderzoek:
■ Bij een video kan je ook meerdere consistenties doen maar door de
bestraling (radiologie) kan je dit niet lang doen
■ Vermoeidheid vb. neuromusculaire aandoeningen (ALS, myasthenia gravis,
…) -> last op het einde van de maaltijd
○ Biofeedback: aan de P demonstreren wat er gebeurt -> vb. als P denkt dat alles weg
is maar dan laten zien dat er nog veel residu is
1.4.2 Contra-indicaties voor FEES
● Agitatie: als P dit echt weigert, wilt echt niet dat het onderzoek wordt uitgevoerd
○ Gevaarlijk als ze zich gaan verzetten tijdens onderzoek
○ Kunnen zichzelf pijn gaan doen als ze dit bijvoorbeeld willen uittrekken
● Meebewegingen
● Voorgeschiedenis vaso-vagale reactie = flauwvallen
● Recente epistaxis = neusbloeding en korstje -> kan bloeding veroorzaken
● Voorgeschiedenis van neustrauma vb. boxers, drugsgebruikers, ..
● Bilaterale obstructie nasale caviteit
○ Vb. poliepen
○ Vragen: kan je slapen met je mond dicht, vlot ademen via je neus?
!! Instellingen zijn meer en meer mee bezig om alles op papier te zetten -> wat mag P wel en niet
eten vb. enkel ingedikt
5
, ● Er zijn al heel veel vergissingen gebeurd
● vb. ouder die kind in het weekend mee naar huis mag nemen -> direct naar mcdonald's gaan
maar mag eigenlijk geen vast voedsel -> overleden
1.5 Lokale verdoving?
Algemene consensus: niet verdoven maar verschillende van instelling
● Soms wel spray van lidocaïne in elk neusgat -> verdoofd
● Bij een klassieke endoscopie gaan ze dat standaard doen voor het comfort
● Maar hier moet patiënt iets doen
○ We willen de functie bekijken
○ Effect op triggering/gevoeligheid -> initiatie
● Soms doel om comfort te verbeteren
○ Maar weinig klachten over comfort
○ Verkleining is maar beperkt
1.6 Positionering scoop
● Brengt in het neusgat in
● Gaat over het velum
● Gaat dan eerst rondkijken vb. velum bekijken
● Daarna naar de stembanden -> onder het epiglottis
● Als je zo diep gaat als de rechter foto -> veel P gaan al hoesten en kokhalzen
1.7 Procedure
1.7.1 Non-swallow
● Kijken naar de structuur
● Kenmerken van GERD = Gastro-oesophageal reflux disease
○ Roodheid op de stembanden
○ Roodheid/zwelling van de arytenoiden
○ Zuur
● Symmetrie, kracht en uitgebreidheid bewegingen
● Velum-elevatie
○ Fonatie klinker: vb. ‘zeg eens aaa’
○ Wangen blazen -> tong komt naar voor -> vallecula en sinus piriformis zijn goed wijd
open -> structuren goed beoordelen
● Tongbasisbeweging (kakaka)
● Farynxwand lateraal (falsetto)
6
, ● Stemplooimobiliteit (ieieieie – ie/ie/ie)
● Luchtwegbeveiliging (vasthouden adem)
● Secreties
● Aanwezigheid sonde
1.7.2 Swallow items
● Nu eten en drinken
○ Altijd eerst non-swallow vb. residuen zouden invloed kunnen hebben op de
algemene stemplooimobiliteit
● Self-feeding: niet eenvoudig want de hand van NKO-arts zit al voor het gezicht en neiging om
zelf in extensie te gaan = moeilijk
○ Rietje: je weet niet hoeveel er exact geslikt is -> in Leuven wordt een spuitje gebruikt
-> alle P krijgen 10 mL maar ze mogen zelf wel bijvoorbeeld iets van thuis meenemen
○ Bij P met dyspraxie, dementie, … -> wel de moeite om te proberen -> bewegingen
die P zelf maakt van bord naar mond zal soms helpen om de slik te initiëren
● Optimale positie of huidige positionering mogelijkheden (vb. in bed) -> beide zijn voor en
nadelen
○ Corrigeren: rechtzitten, alert zijn, hoofd naar voor kantelen
○ Zoals je het thuis doet -> natuurlijke situatie mimieken = meer neiging toe naar deze
optie in de praktijk vb. tijdsefficiënt
○ Er is iets nieuws opkomt = Digest
■ Semi-objectieve beoordeling van FEES beelden of slikvideobeelden
■ Vraagt opleiding -> niet evident (15/20 minuten om 1 FEES te beoordelen)
■ Moment dat NKO tijdens de FEES instructies geeft stopt de beoordeling
onmiddellijk
● Indien indicatie vermoeidheid problematiek -> op einde maaltijd
● DUS: Mimicking natural situation
○ “echt” voedsel
○ Zelf etend indien mogelijk
○ Imitatie echte situatie (locatie, positionering) -> zeker bij meervoudige of mentale
beperkingen
■ Laat P zelf dingen meebrengen: lekker drankje, eigen lepel, …
■ Check op voorhand allergieën/voorkeuren
○ Patiënt laten kijken naar scherm?
■ Enkel als het nodig is voor biofeedback
■ Slikact verloopt anders als je meekijkt -> geen natuurlijke situatie
(aangetoond door onderzoek)
7
,1.8 Beoordeling
● Observaties:
○ Rocking = tong veel naar achter brengen, op en neer
○ Verminderde tongbasisretractie
○ Asymmetrie faryngale bewegingen
○ Vertraagde initiatie/ premature spilling
■ Kan beide neurologisch zijn
■ Vertraagde initiatie = sensorisch -> slik wordt te laat getriggerd
● Op FEES zichtbaar als een gehele bolus (rechts)
■ Premature spilling = motorisch -> loopt vroegtijdig over door te weinig
tongcontrole
● Op FEES zichtbaar als een gefragmenteerde bolus
○ Vertraagde afsluiting laryngeaal
● Beoordeling van de ernst (diepte)
● Beoordeling stase (I) -> hoeveelheid
○ Coating = paar keer slikken maar niet abnormaal, zeker bij bepaalde consistentie
○ Pooling = restant van
■ Subjectief
■ Daarom dat Digest heel duidelijke richtlijnen voor heeft +
gestandaardiseerde hoeveelheden gebruiken
○ 4 = het blijft staan en het loopt over
● Beoordeling stase (II) -> locatie
○ Op basis van de stase -> onderliggende pathofysiologie afleiden
8
, ● Penetratie en aspiratie
H2: International Dysphagia Diet Standardisation Initiative
2.1 Consistentie-aanpassingen
● Meest gebruikte behandelingsvorm voor dysfagie bij volwassenen:
○ Hoe is IDDSI ontstaan? Consistentie-aanpassingen
○ Veel discussie rond het gebruik van deze techniek
○ Voor en nadelen:
■ Nadeel: als je ermee stopt, is er nog steeds een probleem
■ Op korte termijn termijn smaak en plezier geven = goed
■ Op lange termijn: vragen bij stellen
● Effect op:
○ Veiligheid slikken
○ Efficiëntie slikken
○ Maaglediging
○ Smaak, plezier eten
● MAAR…
○ Verschillende terminologie
○ Overdracht FEES/SVF vs maaltijd
■ Als je zegt: P verslikt zich niet op halfvast maar wel op vloeibaar -> wat
hebben ze dan gegeven?
■ Niet op pudding maar wel op dikke vloeistof? -> misschien niet getest
○ Overdracht therapie-thuissetting ? Verschillende soorten yoghurt hebben een
andere consistentie
○ Weinig gevalideerde terminologie
○ Culturele verschillen: vb. in China gaan ze geen eten mixen…
○ Gebruik rheometers/viscometers te complex
■ Enige manier om consistenties correct te beoordelen
■ Wordt in labo’s gebruikt, is heel complex en duur
■ Je stort het materiaal hierop, schudden -> bepaalt het wat de reologie is van
de voeding en wat de viscositeit van de voeding is
9
, ● Dikte en kleefbaarheid
■ Je kan P dit niet laten aanschaffen thuis
-> Daardoor is de IDDSI gekomen: instrument om wereldwijd de consistenties te beoordelen
2.2 International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI)
● Is vrij beschikbaar: moet je niet voor betalen
● Kleurcodes overal in de wereld hetzelfde -> overal wordt IDDSI gebruikt
● Naast terminologie hebben ze ook testmethodes
○ Gevalideerd, gestandaardiseerd …
○ Voor vloeibaar: flow-test
○ Voor alles wat dikker is vanaf niveau 3: 4 testmethodes
○ Fork drip, spoon tilt, fork pressure en finger test
● Deze methodes kan je gebruiken om eender wat er op je bord ligt, te testen en er een code
aan te geven
● IDDSI = gevalideerd in Engelstalige terminologie
○ Mag je niet zomaar vertalen
○ Proces van translation en backtranslation aan vooraf gaan
○ Is voor bijna alle talen gebeurd nu
● Implementatie:
○ Websites met presentaties en instructievideo’s (www.IDDSI.org)
○ Overgangsmaatregelen
○ App
○ Standaardrecepten voor ingedikt barium
○ FAQ: als je een sandwich met zacht spread hebt (tonijnsla…) waaronder valt dit?
2.2.1 Testmethodes
2.2.1.1 Fluids: flow-test
10
