Biopsychologie
Inhoud
4. De bouw van het zenuwstelsel ...................................................................................... 4
4.1. Centraal zenuwstelsel ...................................................................................................... 5
4.1.1. Hersenen .................................................................................................................. 5
4.1.2. Ruggenmerg ........................................................................................................... 11
4.2. Perifeer zenuwstelsel..................................................................................................... 12
4.2.1. Craniale zenuwen of hersenzenuwen .................................................................... 12
4.2.2. Ruggenmergzenuwen ............................................................................................. 15
4.3. Autonoom zenuwstelsel ................................................................................................ 16
4.4. Ondersteunende structuren .......................................................................................... 19
3. Informatieoverdracht in het zenuwstelsel .................................................................... 25
3.1. Functies van het zenuwstelsel ....................................................................................... 25
3.2. Bouw van de zenuwcellen ............................................................................................. 26
3.2.1. Neuronen................................................................................................................ 26
3.2.2. Gliacellen ................................................................................................................ 28
3.3. Neurofysiologie ............................................................................................................. 29
3.3.1. Informatiegeleiding binnen het neuron ................................................................. 29
3.3.2. Informatiegeleiding tussen neuronen .................................................................... 33
3.3.3. Beschadiging en herstel .......................................................................................... 38
6. Functies van het centrale zenuwstelsel ........................................................................ 38
6.1. Werking van het centrale zenuwstelsel ......................................................................... 38
6.2. Functies van het centrale zenuwstelsel ......................................................................... 40
6.2.1. Sensorische projectie- en associatiegebieden: zicht, gehoor, geur en smaak ....... 42
6.2.2. Somatosensorische projectiegebieden: de tast ..................................................... 43
6.2.3. Motorische projectie- en associatiegebieden: aansturen van bewegingen .......... 43
6.2.4. Sensorische integratiegebieden ............................................................................. 45
6.2.5. Prefrontaal integratiegebied .................................................................................. 45
6.2.6. Limbisch systeem: emoties..................................................................................... 51
6.3. Hemisferische lateralisatie ............................................................................................ 52
1
, 6.4. Hersen-darm-as ............................................................................................................. 53
1. De mens als biologisch organisme ............................................................................... 54
1.1. Het organisme mens...................................................................................................... 55
1.2. De basis van het leven: de menselijke cel ..................................................................... 55
1.2.1. Het genetisch materiaal ......................................................................................... 56
1.2.2. Hoe wordt de erfelijke code omgezet naar lichaamseigenschappen? ................... 57
1.2.3. Celcyclus ................................................................................................................. 58
2. Basisprincipes genen en gedrag ................................................................................... 59
2.1. Evolutie .......................................................................................................................... 59
2.1.1. Evolutietheorie van Darwin .................................................................................... 59
2.1.2. Evolutie van de hersenen ....................................................................................... 59
2.2. Genetica......................................................................................................................... 60
2.2.1. Chromosale afwijkingen ......................................................................................... 62
2.2.2. Genmutaties ........................................................................................................... 66
2.2.3. Mendeliaanse genetica .......................................................................................... 67
2.2.4. Mitochondriale overerving ..................................................................................... 71
2.2.5. Polygene vormen van overerving ........................................................................... 72
2.2.6. Genetisch onderzoek .............................................................................................. 73
2.3. Epigenetica .................................................................................................................... 74
2.4. Biologie van gedrag ....................................................................................................... 74
7. Neurologisch inzicht in sensoriek en motoriek ............................................................. 75
7.1. Neuronale netwerken.................................................................................................... 75
7.2. Reflexen ......................................................................................................................... 80
7.3. Sensoriek ....................................................................................................................... 82
7.3.1. Algemene werking .................................................................................................. 82
7.3.2. Functionele indeling van het sensorische systeem ................................................ 84
7.3.3. Somatosensoriek .................................................................................................... 84
7.3.4. Stijgende (sensorische) baansystemen .................................................................. 86
7.4. Motoriek ........................................................................................................................ 87
7.4.1. Algemene werking .................................................................................................. 87
7.4.2. Functionele indeling van het motorisch systeem................................................... 88
7.4.3. Dalende baansystemen .......................................................................................... 89
2
, 7.5. Hersenletsels ................................................................................................................. 92
7.5.1. Perinatale hersenletsels ......................................................................................... 92
7.5.2. Niet-aangeboren hersenletsels (NAH).................................................................... 94
5. Ontwikkeling en plasticiteit van het zenuwstelsel ........................................................ 95
5.1. Het prille begin van nieuw menselijk leven en van het zenuwstelsel ........................... 95
5.2. Neurulatie ...................................................................................................................... 96
5.3. Neurale proliferatie en migratie .................................................................................... 98
5.4. Ontwikkeling van het hersennetwerk ........................................................................... 99
5.5. Snoeien en rijpen........................................................................................................... 99
5.6. Ontwikkeling van het puberbrein ................................................................................ 100
5.7. Het verouderde brein .................................................................................................. 100
5.7.1. Gezond verouderen .............................................................................................. 100
5.7.2 Pathologisch verouderen....................................................................................... 100
5.8. Neuroplasticiteit .......................................................................................................... 101
3
, -wat is biopsychologie?
→ een subdiscipline van de psychologie die de biologische mechanismen bestudeert van
menselijk gedrag, handelen en denken
→ genen (nature) en omgevingsfactoren (nurture) beïnvloeden het gedrag via de complexe
neurobiologie van het zenuwstelsel
→ onze hersenen bestaan uit zeer complexe netwerken van biologische eenheden
(zenuwcellen) die ons in staat stellen tot uiteenlopende cognitieve vaardigheden (spraak,
geheugen, emoties, sociale interacties, etc) → de grens tussen het ‘biologische en het
‘psychologische’ vervaagt
→ daar waar de biologie en de psychologie in elkaar overlopen
4. De bouw van het zenuwstelsel
-neuroanatomie (macro-anatomie van het zenuwstelsel)
→ bouw van het centrale zenuwstelsel (hersenen & ruggenmerg)
→ bouw van het perifere zenuwstelsel (hersen- en
ruggenmergzenuwen) (alles wat van centraal zenuwstelsel aftakt
is het perifere zenuwstelsel)
→ bouw van de ondersteunende structuren (schedel &
wervelkolom, hersenvliezen)
Anatomische indeling van het zenuwstelsel
-centrale zenuwstelsel
→ cerebrum (grote hersenen)
→ diëncephalon (tussenhersenen)
→ hersenstam
→ mesencephalon (middenhersenen)
→ pons (brug)
→ medulla oblongata (verlengde merg)
→ cerebellum (kleine hersenen)
→ ruggenmerg
-perifere zenuwstelsel
→ hersen- of craniale zenuwen (12 paar)
→ ruggenmerg- of spinale zenuwen (31 paar)
-centrale zenuwstelsel (CZS)
→ voornaamste deel, staat in voor de verwerking, de integratie, de sturing...
→ goed beschermd door beenderige elementen
4
Inhoud
4. De bouw van het zenuwstelsel ...................................................................................... 4
4.1. Centraal zenuwstelsel ...................................................................................................... 5
4.1.1. Hersenen .................................................................................................................. 5
4.1.2. Ruggenmerg ........................................................................................................... 11
4.2. Perifeer zenuwstelsel..................................................................................................... 12
4.2.1. Craniale zenuwen of hersenzenuwen .................................................................... 12
4.2.2. Ruggenmergzenuwen ............................................................................................. 15
4.3. Autonoom zenuwstelsel ................................................................................................ 16
4.4. Ondersteunende structuren .......................................................................................... 19
3. Informatieoverdracht in het zenuwstelsel .................................................................... 25
3.1. Functies van het zenuwstelsel ....................................................................................... 25
3.2. Bouw van de zenuwcellen ............................................................................................. 26
3.2.1. Neuronen................................................................................................................ 26
3.2.2. Gliacellen ................................................................................................................ 28
3.3. Neurofysiologie ............................................................................................................. 29
3.3.1. Informatiegeleiding binnen het neuron ................................................................. 29
3.3.2. Informatiegeleiding tussen neuronen .................................................................... 33
3.3.3. Beschadiging en herstel .......................................................................................... 38
6. Functies van het centrale zenuwstelsel ........................................................................ 38
6.1. Werking van het centrale zenuwstelsel ......................................................................... 38
6.2. Functies van het centrale zenuwstelsel ......................................................................... 40
6.2.1. Sensorische projectie- en associatiegebieden: zicht, gehoor, geur en smaak ....... 42
6.2.2. Somatosensorische projectiegebieden: de tast ..................................................... 43
6.2.3. Motorische projectie- en associatiegebieden: aansturen van bewegingen .......... 43
6.2.4. Sensorische integratiegebieden ............................................................................. 45
6.2.5. Prefrontaal integratiegebied .................................................................................. 45
6.2.6. Limbisch systeem: emoties..................................................................................... 51
6.3. Hemisferische lateralisatie ............................................................................................ 52
1
, 6.4. Hersen-darm-as ............................................................................................................. 53
1. De mens als biologisch organisme ............................................................................... 54
1.1. Het organisme mens...................................................................................................... 55
1.2. De basis van het leven: de menselijke cel ..................................................................... 55
1.2.1. Het genetisch materiaal ......................................................................................... 56
1.2.2. Hoe wordt de erfelijke code omgezet naar lichaamseigenschappen? ................... 57
1.2.3. Celcyclus ................................................................................................................. 58
2. Basisprincipes genen en gedrag ................................................................................... 59
2.1. Evolutie .......................................................................................................................... 59
2.1.1. Evolutietheorie van Darwin .................................................................................... 59
2.1.2. Evolutie van de hersenen ....................................................................................... 59
2.2. Genetica......................................................................................................................... 60
2.2.1. Chromosale afwijkingen ......................................................................................... 62
2.2.2. Genmutaties ........................................................................................................... 66
2.2.3. Mendeliaanse genetica .......................................................................................... 67
2.2.4. Mitochondriale overerving ..................................................................................... 71
2.2.5. Polygene vormen van overerving ........................................................................... 72
2.2.6. Genetisch onderzoek .............................................................................................. 73
2.3. Epigenetica .................................................................................................................... 74
2.4. Biologie van gedrag ....................................................................................................... 74
7. Neurologisch inzicht in sensoriek en motoriek ............................................................. 75
7.1. Neuronale netwerken.................................................................................................... 75
7.2. Reflexen ......................................................................................................................... 80
7.3. Sensoriek ....................................................................................................................... 82
7.3.1. Algemene werking .................................................................................................. 82
7.3.2. Functionele indeling van het sensorische systeem ................................................ 84
7.3.3. Somatosensoriek .................................................................................................... 84
7.3.4. Stijgende (sensorische) baansystemen .................................................................. 86
7.4. Motoriek ........................................................................................................................ 87
7.4.1. Algemene werking .................................................................................................. 87
7.4.2. Functionele indeling van het motorisch systeem................................................... 88
7.4.3. Dalende baansystemen .......................................................................................... 89
2
, 7.5. Hersenletsels ................................................................................................................. 92
7.5.1. Perinatale hersenletsels ......................................................................................... 92
7.5.2. Niet-aangeboren hersenletsels (NAH).................................................................... 94
5. Ontwikkeling en plasticiteit van het zenuwstelsel ........................................................ 95
5.1. Het prille begin van nieuw menselijk leven en van het zenuwstelsel ........................... 95
5.2. Neurulatie ...................................................................................................................... 96
5.3. Neurale proliferatie en migratie .................................................................................... 98
5.4. Ontwikkeling van het hersennetwerk ........................................................................... 99
5.5. Snoeien en rijpen........................................................................................................... 99
5.6. Ontwikkeling van het puberbrein ................................................................................ 100
5.7. Het verouderde brein .................................................................................................. 100
5.7.1. Gezond verouderen .............................................................................................. 100
5.7.2 Pathologisch verouderen....................................................................................... 100
5.8. Neuroplasticiteit .......................................................................................................... 101
3
, -wat is biopsychologie?
→ een subdiscipline van de psychologie die de biologische mechanismen bestudeert van
menselijk gedrag, handelen en denken
→ genen (nature) en omgevingsfactoren (nurture) beïnvloeden het gedrag via de complexe
neurobiologie van het zenuwstelsel
→ onze hersenen bestaan uit zeer complexe netwerken van biologische eenheden
(zenuwcellen) die ons in staat stellen tot uiteenlopende cognitieve vaardigheden (spraak,
geheugen, emoties, sociale interacties, etc) → de grens tussen het ‘biologische en het
‘psychologische’ vervaagt
→ daar waar de biologie en de psychologie in elkaar overlopen
4. De bouw van het zenuwstelsel
-neuroanatomie (macro-anatomie van het zenuwstelsel)
→ bouw van het centrale zenuwstelsel (hersenen & ruggenmerg)
→ bouw van het perifere zenuwstelsel (hersen- en
ruggenmergzenuwen) (alles wat van centraal zenuwstelsel aftakt
is het perifere zenuwstelsel)
→ bouw van de ondersteunende structuren (schedel &
wervelkolom, hersenvliezen)
Anatomische indeling van het zenuwstelsel
-centrale zenuwstelsel
→ cerebrum (grote hersenen)
→ diëncephalon (tussenhersenen)
→ hersenstam
→ mesencephalon (middenhersenen)
→ pons (brug)
→ medulla oblongata (verlengde merg)
→ cerebellum (kleine hersenen)
→ ruggenmerg
-perifere zenuwstelsel
→ hersen- of craniale zenuwen (12 paar)
→ ruggenmerg- of spinale zenuwen (31 paar)
-centrale zenuwstelsel (CZS)
→ voornaamste deel, staat in voor de verwerking, de integratie, de sturing...
→ goed beschermd door beenderige elementen
4
