Inleiding tot de filosofie
1. ETHIEK: over het goede en het juiste
AANDACHTSPUNTEN
- Begrippenkader
- het funderingsprobleem
- vrijheid, authenticiteit, geluk
- utilitarisme versus ethiek van Kant
begrippenkader
WAARDEN, DEUGDEN en NORMEN
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we
belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie uit:
bv. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
“Vrijheid is de hoogste waarde binnen de liberale samenleving.”
“Het komende jaar wil ik meer tijd vrijmaken voor mijn familie en
vrienden.”
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we DEUGDEN:
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit.
- algemene zaken waar je meer aandacht aan wil besteden, vb. meer tijd
doorbrengen met vrienden, familie.
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor de anderen.
Vergelijk met nieuwjaarsvoornemens.
concrete gedragsregels om je leven anders in te richten, vb. wekelijks
gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur klassieke muziek
beluisteren.
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven
wat we moeten of mogen doen
Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit.
bv. “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
Normen zijn een toepassing van waarden op het praktische leven.
1. AFBAKENING VAN DE ETHIEK
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
1
, 2. MORAAL EN ETHIEK
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen
van mensen
“In de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog
aangeschreven.”
je kan ook onderscheid maken tussen een publieke en een persoonlijke
moraal.
de normen en waarden die er zijn, die heersen of gelden in een bepaalde
cultuur.
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen
en waarden we kunnen rechtvaardigen
de systematische reflectie op die geldende moraal.
= moraalfilosofie
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?”
3. RECHTVAARDIGING
KERNTAAK VAN DE ETHIEK
niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Ethiek stelt de vraag hoe het zou moeten zijn + zoekt daar redelijke argumenten
voor
Om het anders te stellen: ethiek is niet beschrijvend of descriptief, zij stelt zich
niet tevreden met het beschrijven van de bestaande toestand en het aangeven
van de oorzaken daarvan.
Ethiek is normatief. Zij beweegt zich altijd op het niveau van hoe iets zou moeten
zijn.
Descriptief: wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven.
Normatief: wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te
schrijven.
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
de ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen
en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we zouden moeten
naleven (moreel versus immoreel)
ETHIEK: WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE
Analogie met exacte wetenschap:
systematisch nadenken over moraal
ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
2
, onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
het funderingsprobleem
4. UIT FEITEN GEEN NORMEN
LOGISCHE KLOOF TUSSEN ZIJN EN BEHOREN (MOETEN)
Uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets moeten doen (of
nalaten).
uit een feit kan niet zonder meer een norm worden afgeleid
Bijvoorbeeld:
“vlees eten veroorzaakt leed bij dieren we mogen geen vlees eten”
“dit ritueel bepaalt onze identiteit we mogen het niet afschaffen”
Niet geldig! Want je bent uit een feit een norm aan het verwerven
twee verregaande implicaties:
1) Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten, verklaringen,
experimenteel bewijs, etc. is niet bruikbaar in de ethiek.
2) De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven over hoe we
ons leven moeten leiden.
5. GEEN ULTIEME FUNDERING
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast feitelijke ook
normatieve argumenten:
a) vlees eten veroorzaakt leed bij dieren
b) we mogen geen leed veroorzaken bij dieren
we mogen geen vlees eten
a) dit ritueel bepaalt onze identiteit
b) onze identiteit mag niet veranderen
we mogen het ritueel niet afschaffen
MAAR: Wat rechtvaardigt de bewering dat we geen leed mogen veroorzaken bij
dieren, of dat identiteit onveranderlijk moet zijn?
Probleem: elke norm die we aannemen, moet opnieuw gefundeerd worden. Er is
in de westerse samenleving geen algemeen aanvaarde geldige basis of bron voor
morele normativiteit (bv. god).
‘regressus ad infinitum’ (terugkeren tot het oneindige je kan altijd blijven
doorvragen)
Funderingsprobleem:
Het is onmogelijk om tot een ultieme fundering voor ethische stellingnamen te
komen.
6. TUSSEN OBJECTIVISME EN RELATIVISME
OBJECTIVISME: De juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen
worden.
RELATIVISME :Uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos
om te proberen ze te rechtvaardigen.
3
, TUSSENWEG: Het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te
onderzoeken en na te gaan welke morele consequenties ze met zich
meebrengen.
We kunnen altijd goede redenen geven, ook al kunnen we die redenen niet
funderen.
7. HET PROBLEEM VAN HET RELATIVISME
Ten opzichte van wat zijn normen en waarden relatief?
cultuurrelativisme (geografisch en historisch)
bv. de doodstraf, besnijdenis
fundamentele verschillen tussen culturen
Wat met bv. vriendschap? liegen?
cultuuroverstijgende normen en waarden
redenen kunnen overtuigend zijn
subjectivisme bv. Emotivisme
morele uitspraak is uitdrukking van een gevoel
ethische discussie = uiten en beïnvloeden van gevoelens
DRIE BEZWAREN TEGEN HET EMOTIVISME:
1) Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd tot morele
goedkeuring.
Bv. bewondering voor de schurk
2) We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele keuzes.
3) Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele
opvattingen.
Bv. “Ik ben trots dat ik de waarden van mijn cultuur heb verdedigd.”
MORELE WAARDEN: vrijheid, authenticiteit & geluk
8. HET GOEDE LEVEN
WAARDEN
algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden
vandaar: bestanddelen van het goede leven
uitwerking in deze les a.d.h.v. drie centrale waarden
RECHTVAARDIGING?
tussenweg tussen objectivisme en relativisme:
redenen geven waarom we deze waarden zo belangrijk vinden
van subjectieve voorkeur naar meer algemeen perspectief
9. VRIJHEID
VOORBEELD: kapitalisme: vrijheid of onvrijheid?
“two concepts of liberty” (Isaiah Berlin, 1969)
1. negatieve vrijheid: afwezigheid van beperkingen
2. positieve vrijheid: aanwezigheid van reële keuzemogelijkheden
bv. werkloos of dakloos zijn
4
1. ETHIEK: over het goede en het juiste
AANDACHTSPUNTEN
- Begrippenkader
- het funderingsprobleem
- vrijheid, authenticiteit, geluk
- utilitarisme versus ethiek van Kant
begrippenkader
WAARDEN, DEUGDEN en NORMEN
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we
belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie uit:
bv. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
“Vrijheid is de hoogste waarde binnen de liberale samenleving.”
“Het komende jaar wil ik meer tijd vrijmaken voor mijn familie en
vrienden.”
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we DEUGDEN:
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit.
- algemene zaken waar je meer aandacht aan wil besteden, vb. meer tijd
doorbrengen met vrienden, familie.
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor de anderen.
Vergelijk met nieuwjaarsvoornemens.
concrete gedragsregels om je leven anders in te richten, vb. wekelijks
gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur klassieke muziek
beluisteren.
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven
wat we moeten of mogen doen
Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit.
bv. “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
Normen zijn een toepassing van waarden op het praktische leven.
1. AFBAKENING VAN DE ETHIEK
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
1
, 2. MORAAL EN ETHIEK
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen
van mensen
“In de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog
aangeschreven.”
je kan ook onderscheid maken tussen een publieke en een persoonlijke
moraal.
de normen en waarden die er zijn, die heersen of gelden in een bepaalde
cultuur.
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen
en waarden we kunnen rechtvaardigen
de systematische reflectie op die geldende moraal.
= moraalfilosofie
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?”
3. RECHTVAARDIGING
KERNTAAK VAN DE ETHIEK
niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Ethiek stelt de vraag hoe het zou moeten zijn + zoekt daar redelijke argumenten
voor
Om het anders te stellen: ethiek is niet beschrijvend of descriptief, zij stelt zich
niet tevreden met het beschrijven van de bestaande toestand en het aangeven
van de oorzaken daarvan.
Ethiek is normatief. Zij beweegt zich altijd op het niveau van hoe iets zou moeten
zijn.
Descriptief: wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven.
Normatief: wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te
schrijven.
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
de ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen
en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we zouden moeten
naleven (moreel versus immoreel)
ETHIEK: WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE
Analogie met exacte wetenschap:
systematisch nadenken over moraal
ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
2
, onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
het funderingsprobleem
4. UIT FEITEN GEEN NORMEN
LOGISCHE KLOOF TUSSEN ZIJN EN BEHOREN (MOETEN)
Uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets moeten doen (of
nalaten).
uit een feit kan niet zonder meer een norm worden afgeleid
Bijvoorbeeld:
“vlees eten veroorzaakt leed bij dieren we mogen geen vlees eten”
“dit ritueel bepaalt onze identiteit we mogen het niet afschaffen”
Niet geldig! Want je bent uit een feit een norm aan het verwerven
twee verregaande implicaties:
1) Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten, verklaringen,
experimenteel bewijs, etc. is niet bruikbaar in de ethiek.
2) De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven over hoe we
ons leven moeten leiden.
5. GEEN ULTIEME FUNDERING
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast feitelijke ook
normatieve argumenten:
a) vlees eten veroorzaakt leed bij dieren
b) we mogen geen leed veroorzaken bij dieren
we mogen geen vlees eten
a) dit ritueel bepaalt onze identiteit
b) onze identiteit mag niet veranderen
we mogen het ritueel niet afschaffen
MAAR: Wat rechtvaardigt de bewering dat we geen leed mogen veroorzaken bij
dieren, of dat identiteit onveranderlijk moet zijn?
Probleem: elke norm die we aannemen, moet opnieuw gefundeerd worden. Er is
in de westerse samenleving geen algemeen aanvaarde geldige basis of bron voor
morele normativiteit (bv. god).
‘regressus ad infinitum’ (terugkeren tot het oneindige je kan altijd blijven
doorvragen)
Funderingsprobleem:
Het is onmogelijk om tot een ultieme fundering voor ethische stellingnamen te
komen.
6. TUSSEN OBJECTIVISME EN RELATIVISME
OBJECTIVISME: De juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen
worden.
RELATIVISME :Uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos
om te proberen ze te rechtvaardigen.
3
, TUSSENWEG: Het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te
onderzoeken en na te gaan welke morele consequenties ze met zich
meebrengen.
We kunnen altijd goede redenen geven, ook al kunnen we die redenen niet
funderen.
7. HET PROBLEEM VAN HET RELATIVISME
Ten opzichte van wat zijn normen en waarden relatief?
cultuurrelativisme (geografisch en historisch)
bv. de doodstraf, besnijdenis
fundamentele verschillen tussen culturen
Wat met bv. vriendschap? liegen?
cultuuroverstijgende normen en waarden
redenen kunnen overtuigend zijn
subjectivisme bv. Emotivisme
morele uitspraak is uitdrukking van een gevoel
ethische discussie = uiten en beïnvloeden van gevoelens
DRIE BEZWAREN TEGEN HET EMOTIVISME:
1) Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd tot morele
goedkeuring.
Bv. bewondering voor de schurk
2) We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele keuzes.
3) Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele
opvattingen.
Bv. “Ik ben trots dat ik de waarden van mijn cultuur heb verdedigd.”
MORELE WAARDEN: vrijheid, authenticiteit & geluk
8. HET GOEDE LEVEN
WAARDEN
algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden
vandaar: bestanddelen van het goede leven
uitwerking in deze les a.d.h.v. drie centrale waarden
RECHTVAARDIGING?
tussenweg tussen objectivisme en relativisme:
redenen geven waarom we deze waarden zo belangrijk vinden
van subjectieve voorkeur naar meer algemeen perspectief
9. VRIJHEID
VOORBEELD: kapitalisme: vrijheid of onvrijheid?
“two concepts of liberty” (Isaiah Berlin, 1969)
1. negatieve vrijheid: afwezigheid van beperkingen
2. positieve vrijheid: aanwezigheid van reële keuzemogelijkheden
bv. werkloos of dakloos zijn
4
