Psychologie van de individuele
verschillen
Inhoudsopgave
Inleiding ....................................................................................................................................... 3
1. Doelstelling ................................................................................................................................. 3
1.1. Wat..................................................................................................................................... 4
1.2. Doel .................................................................................................................................... 4
1.3. Door wie ............................................................................................................................ 5
2. Geschiedenis .............................................................................................................................. 6
2.1 De benaming differentiële psychologie/PID ...................................................................... 6
2.2 Meten en beschrijven van individuele verschillen............................................................. 7
2.3 Proximale verklaringen van ind. verschillen ...................................................................... 8
2.4 Distale verklaringen van ind. verschillen ........................................................................... 9
Methoden in de PID ................................................................................................................... 12
3. Verzamelen van info over verschillen tussen mensen ............................................................. 12
3.1. Soorten gegevens in de PID ............................................................................................. 12
3.2. Variabelen ........................................................................................................................ 15
4. Verbanden leggen tussen verschillen tussen mensen.............................................................. 16
4.1. Soorten verbanden .......................................................................................................... 16
4.2. De correlatie .................................................................................................................... 17
5. Evaluatie van info over verschillen tussen mensen .................................................................. 20
5.1. betrouwbaarheid ............................................................................................................. 20
5.2. validiteit ........................................................................................................................... 21
6. Correlatie VS experimentele methode ..................................................................................... 21
7. Factoranalyse............................................................................................................................ 22
7.1 Inleiding ........................................................................................................................... 22
7.2 Factoranalyse met 1 factor .............................................................................................. 25
7.3 Factoranalyse met 2 factoren .......................................................................................... 26
7.4 Factoranalyse met meerdere factoren ............................................................................ 30
7.5 Factoranalyse: opmerkingen............................................................................................ 31
Psychologie van de PERSOONLIJKHEID ........................................................................................ 33
8. Inleiding .................................................................................................................................... 33
8.1 definitie van persoonlijkheid ........................................................................................... 33
1
, 8.2 een fundamentele vraag.................................................................................................. 34
9. Trekpsychologie ........................................................................................................................ 35
9.1. Nomothetische trekpsychologie ...................................................................................... 35
9.2. trektheorieën ................................................................................................................... 39
9.3. act frequentie visie .......................................................................................................... 45
10. Interactionisme .................................................................................................................... 47
10.2. Inleiding ........................................................................................................................... 47
10.3. implicaties van interactie ................................................................................................. 48
10.4. oorzaken van interactie ................................................................................................... 49
10.5. visies op interactionisme ................................................................................................. 50
10.6. Samenvatting ................................................................................................................... 57
11. Krachtmeting ........................................................................................................................ 58
11.1. Procentuele bijdrage (van situatie en ind. verschilvariantie tot gedrag) ......................... 58
11.2. onderzoek naar stabiliteit van gedrag ............................................................................. 60
11.3. onderzoek naar personality coefficient ........................................................................... 62
11.4. onderzoek naar consistentie op lange termijn ................................................................ 64
11.5. conclusies......................................................................................................................... 69
Psychologie van de INTELLIGENTIE .............................................................................................. 70
12. Inleiding en definities ........................................................................................................... 70
12.1. inleiding ........................................................................................................................... 70
12.2. definitie volgens de leek .................................................................................................. 70
12.3. definitie volgens de experts ............................................................................................. 71
12.4. Definitie van STERNBERG ................................................................................................. 72
12.5. intelligentie en iq ............................................................................................................. 75
12.6. het meten van intelligentie .............................................................................................. 77
13. De structuur van intelligentie............................................................................................... 81
13.1. Inleiding ........................................................................................................................... 81
13.2. psychometrische modellen.............................................................................................. 82
13.3. theoretische modellen..................................................................................................... 92
13.4. conclusies......................................................................................................................... 95
14. Topics in intelligentieonderzoek........................................................................................... 96
14.1. Elementaire processen in intelligentie ............................................................................ 96
14.2. Oorzaken van intelligentie: genen en opvoeding ............................................................ 99
14.3. Controversen ................................................................................................................. 102
2
, Inleiding
Er bestaan grote verschillen tussen mensen → iedereen is anders qua fysiek en psychologisch!
Spreken over de gemiddelde persoon = spreken over iemand die niet bestaat
Echt menselijk gedrag begrijpen → nood aan PID
Psychologie van de individuele verschillen? → onderzoek emoties
Emoties = belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
Gevoelens kleuren ons leven, bepalen onze voor-en afkeuren, ons gedrag, spelen belangrijke
rol in ons welzijn etc.
Emoties = reacties op gebeurtenissen die voor ons van belang zijn.
- Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren → er zijn relatief stabiele verschillen
TUSSEN mensen in hoe ze zich doorgaans voelen = inter-individuele verschillen
- Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren van de ene situatie op de andere →
mensen vertonen emotionele schommelingen over de tijd = intra-individuele verschillen
Samengevat:
Er zijn grote verschillen…
…TUSSEN mensen in de emoties die ze ervaren
…BINNEN mensen van het ene tot het andere moment
Deze verschillen zijn niet enkel op vlak van emoties maar op allerlei vlakken (persoonlijkheid, intelligentie…)
Deze verschillen zijn het studieobject van de PID: verklaren en beschrijven
1. Doelstelling
PID?
Verschillende taken uit psychologie: begaan met ontdekken van algemene wetmatigheden
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties en affect?
o Bv: oorzaak van emoties?
- Sociale psychologie: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
o Bv: sociale oorzaken, functie en gevolgen van emoties?
- Biologische psychologie: hoe kunnen onze gedachten verklaard worden door onze biologie?
o Bv: neurale processen onderliggend aan emoties
Zoektocht naar algemene wetmatigheden is zeer belangrijk en waardevol MAAR niet hele plaatje.
WANT er zijn grote verschillen tussen en binnen mensen inzake ons gedrag, cognities, gevoelens etc.
Doel:
- Beschrijven
o Van verschillen: op welke vlakken verschilt men van elkaar? Welke zijn belangrijkste?
o Van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen?
- Verklaren
o Van verschillen: wat ligt er aan de basis van de verschillen?
3
, 1.1. WAT
Beschrijven van verschillen: dit impliceert een vergelijking
❖ Tussen mensen: INTER
Tussen individuen = interindividuele verschillen = hoe mensen verschillend reageren op situaties
Bv: interesse in hoe mensen reageren op emoties → variantie tussen mensen/condities
Tussen groepen = intergroepsverschillen
Bv: verschil jongens-meisje, cultuurverschillen (studie Terraciano)
Eigen persoonlijkheid + dat van buurland beschrijven → vergeleken → weinig tot geen
verband → stereotypes!
❖ Binnen mensen: INTRA
Binnen 1 persoon = intra-individuele verschillen (profiel over situatie/tijdstip)
Bv: studie van gedragshandtekening: agressie anders in andere situaties
Inter-individuele verschillen in intra-individuele verschillen = inter-individuele verschillen in profielen
Bv: studie van gedragshandtekening: mensen reageren anders t.o.v. elkaar + situaties
Meerdere soorten verschillen mogelijk
Beschrijven van verschillen inzake?
1. Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ: prestaties op cognitieve taken (product)
Cognitieve stijlen: manier van werken bij cognitieve taken (proces)
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2. Persoonlijkheid
Affectieve en sociale domein
= PID van persoonlijkheid
Beschrijven van verbanden tussen verschillen
Verschillen op vlak van 1 variabele: geslacht, intelligentie, zelfwaarde…
In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
Bv. agressie/woede, profielen van agressie over situaties
Hoe hangen deze samen? → zie doelstelling
1.2. DOEL
- Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende
vlakken onderling samenhangen
- Verschillen verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
4
verschillen
Inhoudsopgave
Inleiding ....................................................................................................................................... 3
1. Doelstelling ................................................................................................................................. 3
1.1. Wat..................................................................................................................................... 4
1.2. Doel .................................................................................................................................... 4
1.3. Door wie ............................................................................................................................ 5
2. Geschiedenis .............................................................................................................................. 6
2.1 De benaming differentiële psychologie/PID ...................................................................... 6
2.2 Meten en beschrijven van individuele verschillen............................................................. 7
2.3 Proximale verklaringen van ind. verschillen ...................................................................... 8
2.4 Distale verklaringen van ind. verschillen ........................................................................... 9
Methoden in de PID ................................................................................................................... 12
3. Verzamelen van info over verschillen tussen mensen ............................................................. 12
3.1. Soorten gegevens in de PID ............................................................................................. 12
3.2. Variabelen ........................................................................................................................ 15
4. Verbanden leggen tussen verschillen tussen mensen.............................................................. 16
4.1. Soorten verbanden .......................................................................................................... 16
4.2. De correlatie .................................................................................................................... 17
5. Evaluatie van info over verschillen tussen mensen .................................................................. 20
5.1. betrouwbaarheid ............................................................................................................. 20
5.2. validiteit ........................................................................................................................... 21
6. Correlatie VS experimentele methode ..................................................................................... 21
7. Factoranalyse............................................................................................................................ 22
7.1 Inleiding ........................................................................................................................... 22
7.2 Factoranalyse met 1 factor .............................................................................................. 25
7.3 Factoranalyse met 2 factoren .......................................................................................... 26
7.4 Factoranalyse met meerdere factoren ............................................................................ 30
7.5 Factoranalyse: opmerkingen............................................................................................ 31
Psychologie van de PERSOONLIJKHEID ........................................................................................ 33
8. Inleiding .................................................................................................................................... 33
8.1 definitie van persoonlijkheid ........................................................................................... 33
1
, 8.2 een fundamentele vraag.................................................................................................. 34
9. Trekpsychologie ........................................................................................................................ 35
9.1. Nomothetische trekpsychologie ...................................................................................... 35
9.2. trektheorieën ................................................................................................................... 39
9.3. act frequentie visie .......................................................................................................... 45
10. Interactionisme .................................................................................................................... 47
10.2. Inleiding ........................................................................................................................... 47
10.3. implicaties van interactie ................................................................................................. 48
10.4. oorzaken van interactie ................................................................................................... 49
10.5. visies op interactionisme ................................................................................................. 50
10.6. Samenvatting ................................................................................................................... 57
11. Krachtmeting ........................................................................................................................ 58
11.1. Procentuele bijdrage (van situatie en ind. verschilvariantie tot gedrag) ......................... 58
11.2. onderzoek naar stabiliteit van gedrag ............................................................................. 60
11.3. onderzoek naar personality coefficient ........................................................................... 62
11.4. onderzoek naar consistentie op lange termijn ................................................................ 64
11.5. conclusies......................................................................................................................... 69
Psychologie van de INTELLIGENTIE .............................................................................................. 70
12. Inleiding en definities ........................................................................................................... 70
12.1. inleiding ........................................................................................................................... 70
12.2. definitie volgens de leek .................................................................................................. 70
12.3. definitie volgens de experts ............................................................................................. 71
12.4. Definitie van STERNBERG ................................................................................................. 72
12.5. intelligentie en iq ............................................................................................................. 75
12.6. het meten van intelligentie .............................................................................................. 77
13. De structuur van intelligentie............................................................................................... 81
13.1. Inleiding ........................................................................................................................... 81
13.2. psychometrische modellen.............................................................................................. 82
13.3. theoretische modellen..................................................................................................... 92
13.4. conclusies......................................................................................................................... 95
14. Topics in intelligentieonderzoek........................................................................................... 96
14.1. Elementaire processen in intelligentie ............................................................................ 96
14.2. Oorzaken van intelligentie: genen en opvoeding ............................................................ 99
14.3. Controversen ................................................................................................................. 102
2
, Inleiding
Er bestaan grote verschillen tussen mensen → iedereen is anders qua fysiek en psychologisch!
Spreken over de gemiddelde persoon = spreken over iemand die niet bestaat
Echt menselijk gedrag begrijpen → nood aan PID
Psychologie van de individuele verschillen? → onderzoek emoties
Emoties = belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
Gevoelens kleuren ons leven, bepalen onze voor-en afkeuren, ons gedrag, spelen belangrijke
rol in ons welzijn etc.
Emoties = reacties op gebeurtenissen die voor ons van belang zijn.
- Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren → er zijn relatief stabiele verschillen
TUSSEN mensen in hoe ze zich doorgaans voelen = inter-individuele verschillen
- Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren van de ene situatie op de andere →
mensen vertonen emotionele schommelingen over de tijd = intra-individuele verschillen
Samengevat:
Er zijn grote verschillen…
…TUSSEN mensen in de emoties die ze ervaren
…BINNEN mensen van het ene tot het andere moment
Deze verschillen zijn niet enkel op vlak van emoties maar op allerlei vlakken (persoonlijkheid, intelligentie…)
Deze verschillen zijn het studieobject van de PID: verklaren en beschrijven
1. Doelstelling
PID?
Verschillende taken uit psychologie: begaan met ontdekken van algemene wetmatigheden
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties en affect?
o Bv: oorzaak van emoties?
- Sociale psychologie: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
o Bv: sociale oorzaken, functie en gevolgen van emoties?
- Biologische psychologie: hoe kunnen onze gedachten verklaard worden door onze biologie?
o Bv: neurale processen onderliggend aan emoties
Zoektocht naar algemene wetmatigheden is zeer belangrijk en waardevol MAAR niet hele plaatje.
WANT er zijn grote verschillen tussen en binnen mensen inzake ons gedrag, cognities, gevoelens etc.
Doel:
- Beschrijven
o Van verschillen: op welke vlakken verschilt men van elkaar? Welke zijn belangrijkste?
o Van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen?
- Verklaren
o Van verschillen: wat ligt er aan de basis van de verschillen?
3
, 1.1. WAT
Beschrijven van verschillen: dit impliceert een vergelijking
❖ Tussen mensen: INTER
Tussen individuen = interindividuele verschillen = hoe mensen verschillend reageren op situaties
Bv: interesse in hoe mensen reageren op emoties → variantie tussen mensen/condities
Tussen groepen = intergroepsverschillen
Bv: verschil jongens-meisje, cultuurverschillen (studie Terraciano)
Eigen persoonlijkheid + dat van buurland beschrijven → vergeleken → weinig tot geen
verband → stereotypes!
❖ Binnen mensen: INTRA
Binnen 1 persoon = intra-individuele verschillen (profiel over situatie/tijdstip)
Bv: studie van gedragshandtekening: agressie anders in andere situaties
Inter-individuele verschillen in intra-individuele verschillen = inter-individuele verschillen in profielen
Bv: studie van gedragshandtekening: mensen reageren anders t.o.v. elkaar + situaties
Meerdere soorten verschillen mogelijk
Beschrijven van verschillen inzake?
1. Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ: prestaties op cognitieve taken (product)
Cognitieve stijlen: manier van werken bij cognitieve taken (proces)
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2. Persoonlijkheid
Affectieve en sociale domein
= PID van persoonlijkheid
Beschrijven van verbanden tussen verschillen
Verschillen op vlak van 1 variabele: geslacht, intelligentie, zelfwaarde…
In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
Bv. agressie/woede, profielen van agressie over situaties
Hoe hangen deze samen? → zie doelstelling
1.2. DOEL
- Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende
vlakken onderling samenhangen
- Verschillen verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
4
