Volkenrecht Studiemateriaal | UA | 2025/2026

Volkenrecht
Inleiding van de inleiding
6 studiepunten
 2x in de week les (do en vr)
Studiemateriaal
 'international law’ - Anders Henriksen (fourth edition)
 ‘bronnen Volkenrecht’ - Aleydis nissen (5de herziene weergave)
 enkel dit boek meenemen naar examen => check fraudebeleid
 niet alle arresten staan hierin
 slides studeren volstaat niet: boeken gebruiken
 ook ouderejaars zeggen dit uitdrukkelijk (ik vind niet nodig)
 niet alles kennen
 zie BB voor te kennen stukken in de boeken
 geen voetnoten
 Video’s in colleges ≠ leerstof
Arresten
 key arresten
 geen jaartallen
 wel; rechtbank/instelling, naam, partijen, relevante leerstukken besproken in
broodtekst door Henriksen
 Deze staan onderlijnt op de ppt
 Deze staan aangeduid in fluo op BB
 enkel de gemarkeerde te kennen
 blauw: staat in ‘bronnen volkenrecht’
 groen: staat niet in ‘bronnen volkenrecht’
 Geen key arresten: ‘ICJ rechtspraak zegt …’ = voldoende, geen referenties
Examen (1 juni en 24 juni)
 10 meerkeuze (50%) - 1 inhoudsvraag (25-35%) - 2 kennisvragen (25-30%)
 Meerkeuze (zonder giscorrectie/verhoogde cesuur)
 minpunten bij taalfouten
Tussentijds
 2 online Q&A sessies
 twee delen: voorbeeldexamen + vragenronde (online chat)
 ‘best practices’ op BB = beantwoording van vragen
18 best practices
 tips, do’s en dont’s
Doelen
 basisbegrippen definiëren en situeren
 primaire bronnen hanteren en toepassen
 reflecteren over de internationale actualiteit (ivm volkenrecht)
 Groenland en Trump, erkenning Palestina, oorlog Rusland-Oekraïne, …


Inhoudstafel

Inhoud
A. OPENINGSCOLLEGE ............................................................................................................. 8


1

,0. Korte geschiedenis & eigentijdse kritieken ............................................................................. 9
1. Grondslagen en sturcturen van het internationaal recht ...................................................... 12
1.1 Ambitie internationaal recht ........................................................................................... 12
1.2 Soevereiniteit .................................................................................................................. 14
1.3 Verenigde naties ............................................................................................................. 14
1.4 Structuren van het internationaal recht .......................................................................... 15
1.4 Relatie tussen internationaal en nationaal recht ............................................................ 16
1.6 Afdwinging ...................................................................................................................... 17
B. BRONNEN ............................................................................................................................ 21
2. Bronnen van het internationale recht ................................................................................... 21
2.1 Bronnen .......................................................................................................................... 21
2.2 De meeste bronnen staan in: Art. 38(1) ICJ Statuut........................................................ 21
2.2.1 Art 38(1)(a) ICJ Statuut VERDRAGEN ...................................................................... 22
2.2.2 Art 38(1)(b) Statuut Internationaal gewoonterecht .................................................. 23
2.2.3 Art 38(1)(c) ICJ Statuut Algemene rechtsbeginselen ............................................... 28
2.2.4 Art 38(1)(d) ICJ Statuut Beslissingen van rechters................................................... 31
2.2.5 Art 38(1)(d) ICJ Statuut Opvattingen van de meest bevoegde schrijvers ................. 32
2.3 Unilaterale verklaringen .................................................................................................. 32
2.4 Hiërarchie ....................................................................................................................... 33
2.4.1 Conflict voorkomen ................................................................................................. 34
2.4.2 Voorrang................................................................................................................... 34
2.5 Soft Law .......................................................................................................................... 37
2.5.1 van Soft law naar Hard law ...................................................................................... 38
C. VERDRAGEN ....................................................................................................................... 39
3. Verdragen ............................................................................................................................. 39
3.1 Het concept .................................................................................................................... 40
3.1.1 Volgens het VCLT ..................................................................................................... 40
3.1.2 Wat is een verdrag? Hoe bepaal je of het over een vedrag gaat ............................... 41
3.2 Bevoegdheid om een verdrag te sluiten .......................................................................... 42
3.3 Instemming (‘Consent’) .................................................................................................. 43
3.3.1 Ondertekening: Artikel 12 VCLT ............................................................................... 43
3.3.2 Ratificatie ................................................................................................................. 43


2

, 3.3.3 Toetreding ................................................................................................................ 44
3.4 Inwerkingtreding ............................................................................................................. 45
3.5 Validiteit aangetast? ....................................................................................................... 46
3.5.1 Aantasting van de instemming: Artikel 46-53 VCLT ................................................. 47
3.7.2 In strijd met Jus Cogens: Artikel 53 en 64 VCLT ....................................................... 48
3.6 Reservaties ..................................................................................................................... 48
3.6.1 Voorwaarden voor reservaties ................................................................................. 49
3.6.2 Reservatie die incompatibel is met voorwerp en doel van het verdrag .................... 50
3.6.3 Verdragspartij accepteert reservatie ....................................................................... 50
3.6.4 Verdragspartij weigert reservatie ............................................................................. 51
3.6.5 3 uitzonderlijke gevallen ........................................................................................... 51
3.7 Interpretaties .................................................................................................................. 51
3.8 Amendementen .............................................................................................................. 53
3.9 Beëindiging, terugtrekking en opschorting ...................................................................... 54
3.9.1 Beeindiging ............................................................................................................... 54
D. ACTOREN ............................................................................................................................ 56
4. Actoren ................................................................................................................................. 56
4.1 Actoren ........................................................................................................................... 56
4.2 Staten ............................................................................................................................. 58
4.2.1 Erkenning van staten ................................................................................................ 58
4.2.2 Illegaliteit ................................................................................................................. 62
4.2.3 Van recht op zelfbeschikking naar recht of afscheiding? ......................................... 63
4.2.4 Verwerving van nieuw territorium: ........................................................................... 65
4.2.5 Opvolging ................................................................................................................. 68
4.2.6 Verdwijning van staten ............................................................................................. 69
4.3 Niet statelijke actoren..................................................................................................... 70
4.3.1 Internationale organisaties zijn actoren ................................................................... 70
4.3.2 Individuen................................................................................................................. 71
4.3.3 Andere territoriale entiteiten .................................................................................... 72
4.3.4 In humanitaire context ............................................................................................. 73
4.3.5 De natuur ................................................................................................................. 73
4.3.6 Geen internationale persoonlijkheid ........................................................................ 74


3

,E. JURISDICTIE ......................................................................................................................... 75
5. Jurisdictie.............................................................................................................................. 75
5.1 Concept: jurisdictie ........................................................................................................ 75
3 soorten jurisdictie .............................................................................................................. 76
5.2 Voorschrijvende jurisdictie ............................................................................................. 77
5.1.1 Territoriale jurisdictie ............................................................................................... 78
5.3 Afdwingingsjurisdictie ..................................................................................................... 85
5.3.1 Afdwingingsjurisdictie is verboden........................................................................... 85
5.3.2 Uitlevering in internationaal strafrecht ..................................................................... 86
5.3.3 Inbreuken op verbod afdwingingsjurisdictie ............................................................. 87
5.4 Adjudicerende jurisdictie ................................................................................................ 88
F. STAATSAANSPRAKELIJKHEID ............................................................................................. 89
6. Staatsaansprakelijkheid ....................................................................................................... 89
6.1 Introductie ...................................................................................................................... 89
6.1.1 Staatsaansprakelijkheid........................................................................................... 89
6.2 basisiprincipes................................................................................................................ 89
6.3 toerekenbaarheid in meer detail ..................................................................................... 91
6.3.1 Organen van de staat ........................................................................................... 91
6.3.2 andere personen of entiteiten met machtiging overheidsgezag ............................... 92
6.3.3 Ter beschikkinggestelde organen door andere staat ............................................ 93
6.3.4 overschrijding van bevoegdheid of schending van instructies ................................. 93
6.3.5 personen of groepen personen ................................................................................ 94
6.3.5 erkend en aangenomen door de staat ...................................................................... 95
6.3.6 Opstandige beweging ........................................................................................... 95
6.4 Hulp en ondersteuning.................................................................................................... 96
6.5 Omstandigheden die onrechtmatigheid uitsluiten.......................................................... 97
6.5.1 Instemming (consent) .............................................................................................. 97
6.5.2 Zelf-verdediging ....................................................................................................... 98
6.5.3 Force majeure ...................................................................................................... 98
6.5.4 Distress .................................................................................................................... 99
6.5.4 Noodzaak ............................................................................................................. 99
6.5.6 Tegenmaatregelen .................................................................................................100


4

, 6.6 Wie mag inbreuk inroepen ......................................................................................102
6.6.1 Benadeelde staat ...................................................................................................102
6.6.2 Niet-benadeelde staat ...........................................................................................103
6.7 Gevolgen van onrechtmatigheid ...................................................................................104
6.8. Diplomatieke bescherming ..........................................................................................106
G. GESCHILLENBESLECHTING .............................................................................................106
7. Geschillenbeslechting ........................................................................................................106
7.1 Introductie ....................................................................................................................107
7.1.1 4 basisiregels .........................................................................................................107
7.2 zonder rechtbank en tribunaal ......................................................................................108
7.2.1 Tussen partijen: negotiëren ....................................................................................108
7.2.2 Een derde partij ......................................................................................................108
7.2.3 Verenigde Naties organen ......................................................................................110
7.3. Arbitragetribunalen ......................................................................................................112
7.4. Internationaal gerechtshof...........................................................................................113
7.4.1 Introductie..............................................................................................................113
7.4.2 Samenstelling ........................................................................................................113
7.4.2 ICJ volgorde ............................................................................................................115
7.5. Gespecialiseerde tribunalen en rechtbanken ..............................................................121
H. MENSENRECHTEN............................................................................................................122
8. Mensenrechten ..................................................................................................................122
8.1 Introductie ....................................................................................................................122
8.2 Afdwinging ....................................................................................................................124
8.2.1 VN-Handvest .........................................................................................................124
8.2.1 VN Mensenrechtenverdrag ....................................................................................125
8.3 Bronnen ........................................................................................................................127
8.3.1 verklaringen ............................................................................................................127
8.3.2 Internationale mensenrechtenverdragen...............................................................127
8.3.3 Regionale verdragen ..............................................................................................128
8.3.4 ETC.........................................................................................................................128
8.3.5 Internationaal gewoonterecht ................................................................................128
8.3.6 Jus cogens ..............................................................................................................128


5

, 8.4 categorieën ...................................................................................................................128
8.4.1 Burgerlijke en politieke rechten ..............................................................................129
8.4.2 Economische, sociale en culturele rechten .......................................................129
8.4.3 Collectieve rechten ................................................................................................130
8.4.4 Positieve en horizontale verlichtingen....................................................................130
8.4.5 Beperkingen ...........................................................................................................131
8.5 Regionale systemen .....................................................................................................131
8.5.1 Raad van Europa ....................................................................................................132
8.6.2 Raad van Europa vs. EU .........................................................................................135
8.6.3 Organisation of American States ...........................................................................136
8.6.4 Organisation of African Unity .................................................................................136
8.6.5 Liga van Arabische Staten ......................................................................................137
8.6.6 Azie ........................................................................................................................137
8.6 Publieke noodtoestand .................................................................................................137
8.7 Territoriaal toepassingsgebied......................................................................................138
8.8 Vluchtelingen ................................................................................................................139
8.9 Samenvatting ................................................................................................................141
I. MILEURECHT ......................................................................................................................142
9. Milieurecht..........................................................................................................................142
9.1 Wat is milieu(recht)? ....................................................................................................142
9.1.1 Milieurecht: een snel ontwikkelend ‘lappendeken’ ............................................142
9.1.2 Definitie milieu .......................................................................................................143
9.1.3 Duurzame ontwikkeling..........................................................................................143
9.2 Conferenties .................................................................................................................143
9.3 Bronnen ........................................................................................................................145
9.3.1 Soft Law .................................................................................................................145
9.3.2 Verdragen ...............................................................................................................145
9.3.3 Internationaal gewoonterecht ................................................................................146
9.3.4 Rechtspraak ...........................................................................................................146
9.4 Principes .......................................................................................................................146
9.4.1 Preventie principes ................................................................................................146
9.4.2 Balanceringsprincipe..........................................................................................148


6

, 9.5 Substantieve regulering: atmosfeer en maritiem milieu ...............................................150
9.5.1 Luchtvervuiling limiteren ........................................................................................150
9.5.2 Ozonlaag beschermen ...........................................................................................150
9.5.3 Mariene milieu beschermen ..................................................................................151
9.5.4 Klimaatverandering bestrijden ...............................................................................151
9.6 Substantieve regulering: conserven ..............................................................................152
9.6.1 Antartica ................................................................................................................153
9.6.2 ‘Wetlands’ ..............................................................................................................153
9.6.3 Werelderfgoed .......................................................................................................153
9.6.4 Bedreigde soorten ..................................................................................................154
9.6.5 Vechten tegen woestijnvorming .............................................................................155
9.6.6 Biodiversiteit ..........................................................................................................155
9.7 Schadelijke stoffen .......................................................................................................155
9.7.1 Nucleaire energie ...................................................................................................156
9.7.2 Chemische substanties .........................................................................................157
9.8 Afdwinging en compensatie..........................................................................................157
9.8.1 Recap .....................................................................................................................157
9.8.2 Welke rechtbanken? ..............................................................................................158
9.8.3 Compensatie .........................................................................................................158
9.8.4 Staatsaansprakelijkheid? .......................................................................................158
9.8.5 Wie mag inroepen? ................................................................................................159
9.8.6 Speciale aansprakelijkheidsregimes ..................................................................159
J. INTERNATIONAAL ECONOMISCH RECHT .........................................................................160
10. Internationaal Economisch Recht ....................................................................................160
10.1. Introductie .................................................................................................................160
10.2. Weg naar Bretton Woods ..........................................................................................161
10.3. Internationaal Handelsrecht ......................................................................................164
10.4. Internationaal monetair recht ....................................................................................169
10.5. Internationaal investeringsrecht ................................................................................173
J. INTERNATIONAAL ZEERECHT............................................................................................177
11 Internationaal Zeerecht .....................................................................................................177
11.1. Introductie .................................................................................................................177


7

, 11.2. Bronnen .....................................................................................................................177
11.3. De zee in stukjes ........................................................................................................178
11.3.1 Interne wateren en Territoriale wateren ...............................................................179
11.3.2 Aansluitende zone ...............................................................................................181
11.3.3 Exclusieve economische zee (EEZ) .....................................................................181
11.3.4 Continentaal plat .................................................................................................181
11.3.5 “The area” ............................................................................................................182
11.3.6 Hoge zeeën ..........................................................................................................183
11.3.7 Internationale zeestraat .......................................................................................184
11.4 Piraterij .......................................................................................................................185
11.5 Mariene leven .............................................................................................................185
11.6 Geschillenbeslechting ................................................................................................186
L. INTERNATIONALE VREDE EN VEILIGHEID ........................................................................186
12 Internationale Vrede en Veiligheid .....................................................................................186
12.1 Basisregel: Verbod op geweld ....................................................................................186
12.2 Overzicht: 7 begrippen ................................................................................................187
12.2.1 Uitzondering op artikel 2(4) Handvest: Instemming .............................................187
12.2.2 Onder de drempel van geweld in artikel 2(4) Handvest: Inbreuken op soevereiniteit
van een andere staat .......................................................................................................188
12.2.3 Onder de drempel van geweld in artikel 2(4) Handvest: Inbreuken op verbod niet-
interventie .......................................................................................................................189
12.2.4 Geen geweld in de zin van artikel 2(4) Handvest: VN Veiligheidsraad Resoluties
........................................................................................................................................189
12.2.5 Geen geweld in de zin van artikel 2(4) Handvest: Zelfverdediging .......................195
12.2.6 Ondanks debatten, nog steeds geweld in zin artikel 2(4) VN-Handvest: Unilaterale
humanitaire interventie ...................................................................................................199
12.2.7 Ondanks debatten, nog steeds geweld in zin artikel 2(4) VN Handvest: Redding van
burgers in het buitenland ................................................................................................200




A. OPENINGSCOLLEGE
VOLKENRECHT = INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT
= het rechtssysteem dat de relatie tussen soevereine staten reguleert,


8

,evenals hun onderlinge rechten en verplichtingen (p. 1)
→ Is anders dan nationaal recht
● Geen ‘trias politicas’
● Geen verplicht en vastgelegde procedure ivm geschilbeslechting
● Maar een gedecentraliseerd rechtssysteem (p. 1)
(recht tussen landen: ‘inter-nationaal recht’)

⇒ INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
= nationale (i.e. Belgische) wetten die privaatrechtelijke betrekkingen
met buitenlandse elementen regelen omdat er dan een ‘conflict of
law’ optreedt (p. 1)


0. Korte geschiedenis & eigentijdse kritieken
Culturen komen al lang met elkaar in contact  nood aan regels, zekerheid en
voorspelbaarheid
Modern internationaal recht heeft wortels in Europa (p. 3)

Laat Middeleeuws Europa (15e-16e eeuw)
Meerdere niveaus van loyaliteiten, rechten en verplichtingen
- Vb. trouw aan leenheer, koning én paus
Transnationale krachten (machten die grenzen overschrijden)
- Romeinse Rijk
- Katholieke Kerk (Paus)
Transnationale netwerken van ridders en kooplieden

Natuurrecht
- Tijdloze allesomvattende verzameling ideeën over het natuurlijke en sociale leven in
het universum
- gericht op individuen en hun relaties tot de wereld
- ook van toepassing op staten
Jus Gentium (‘recht der volkeren‘)
- = wet van mensen/naties (soms eenvoudigweg gezien als afgeleide van het
natuurrecht)
- Afgeleide ‘dagelijkse’ recht van volkeren/naties


Francisco de Vitoria (1483-1546)
- Spaanse Dominicaanse professor
- Beroemde lezingen:




9

, o De Indis et de Iure Belli (1532)
- “Inheemse bevolkingen zijn deel van menselijke samenleving”
- Verwierp verovering door (p. 4)
o 'ontdekking' (moeilijk om te ontdekken wat de lokale
bevolking al heeft 'gevonden’)
o Pauselijke toekenning (Paus kan geen land weggeven)
- Oorlogen tegen inheemse bevolkingen moeten op natuurrecht
gebaseerd zijn (enkel rechtvaardige oorlogen zijn toegestaan)
- Rechtvaardig als;
o verzet tegen Christelijke missionarissen
o oppositie tegen vrije doorgang en handel door de
Spanjaarden

17-18e eeuw
- Internationaal recht ontwikkelt zich vanuit jus gentium
- Fundament voor praktische juridische kaders


- Francisco Suárez:
o De Legibus ac Deo Legislatore (1612)
o (Over hoe god als wetgever de basis van de wet is en hoe daaruit een juridisch
systeem volgt)
- Emmerich de Vattel:
o Le Droit des Gens (1758)
o (bevat juridische richtlijnen voor beoefenaars van het internationaal recht)
- Hugo Grotius:
o Mare Liberum (De Vrijheid van de Zeeën) (1609)
o (recht op vrijheid van zeeën  gesloten zeeën)
o De Jure Belli ac Pacis (Recht van Oorlog en Vrede) (1625)
o (eerste systematische verhandeling over volkenrecht)

Vrede van Westphalia (1648) (p. 4)
- Vormt einde van de Dertigjarige Oorlog in Europa
- Vrede van Munster en Verdragen van Munster en Osnabrück
o Vrede van Westfalen bestaat deze verdragen
- Creëerde orde en structuur
o Verdragen geven nieuwe politieke en territoriale structuur aan Europa (vb
grenzen)
o Verminderde macht van Romeinse rijk en Kerk (= transnationale instanties)
- Staat werd primaire bron van autoriteit
o Toenemende loyaliteit van burgers aan hun natiestaat
- Internationale orde van staten met gelijke juridische status



10