WIJSGEBEERTE EN ETHIEK
SAMENVATTING
INLEIDING: LES 1
Viervoudig nut – Why science needs philosophy:
1. Verheldering van wetenschappelijke concepten
2. Kritische evaluatie van wetenschappelijke aannames en methoden
3. Formulering van nieuwe concepten en theorieën
4. Bevordering van dialoog tussen zowel verschillende wetenschappen onderling als
wetenschap en maatschappij
=> filosofie is nuttig voor elke discipline
Twee pijlers:
• Filosofie voor economisten
• Nadruk op ethiek
Examen:
• Schriftelijk
• Grotendeels meerkeuze, klein deel open vragen
• Gevraagd: slides bij lessen + zelfstandig te lezen teksten op Toledo (onder documenten)
• Concepten kennen, argumenten begrijpen, leerstellingen kunnen uitleggen
o Er wordt dus voornamelijk gevraagd nr inzicht, niet nr blindelings vanbuiten leren
• Hoe te leren:
o Concepten kennen
o Argumenten begrijpen
o Leerstellingen kunnen uitleggen
WAT IS FILOSOFIE
Verschillende betekenissen
• Mening of denkwijze
• Levens- of wereldbeschouwing: iemand die ervan overtuigd is om goed te doen nr
anderen ipv populair zijn.
• Studie van algemene beginselen
o Meest abstracte definitie
o Algemene begrippen: tijd, waarheid
Allemaal te algemeen, om als geldige definitie te gelden.
Griekse philosophia
1
, • Gr. Philein: houden van, verlangen naar
• Gr. Sophia: wijsheid, inzicht
Kun je omschrijven als verlangen naar inzicht, maar nog steeds te algemeen
Filosofie wordt beschreven als (radicaal) kritische reflectie
Filosofie is enige discipline die zichzelf in twijfel/ vraag kan stellen.
Kritische filosofie denkt steeds na over aspecten uit de werkelijkheid.
Twee klassieke voorbeelden uit filosofie:
• Plato (4de eeuw v. Chr.)
o Antieke denker
o ‘Wat bestaat er echt?’
o Er moet iets zijn dat waarneembaar is waaraan al die objecten kunnen
participeren.
o Ideeën- en schijnwereld
o Allegorie van de grot: mensen die in een ondergrondse grot vastgeketend zijn en
nooit anders hebben geweten dan schaduwen die geprojecteerd werden op de
wand van de grot à dit was voor hun realiteit. Maar als ze opeens geconfronteerd
werden met de echte wereld zal die hun verblinden en tot slot hun laten
realiseren hoe de wereld écht is.
• René Descartes (16 de -17de eeuw)
o ‘Waar kan ik zeker van zijn?’
o Twijfel aan traditie, zintuigen, buitenwereld, zelfs wiskunde (‘malin génie’)
▪ Typisch vb: stok in water, dan lijkt deze gebroken à toont aan dat onze
zintuigen ons soms betrouwen
▪ Kun je dan wel vertrouwen in het idee van de buiten wereld (de wereld
buiten je lichaam)
▪ Als zintuigen niet betrouwbaar zijn dan kun je er niet 100% van uitgaan
dat je waarnemingen volledig betrouwbaar zijn.
o Ik denk, dus ik ben (cogito ergo sum)
▪ Je bent zeker dat je bestaat, je kan je bestaan niet in twijfel trekken, want
je kunt niet twijfelen zonder zelf te bestaan.
Antwoorden uit evidentie worden door hen in vraag gesteld.
2
,Drie/ vier klassieke subdisciplines:
• Metafysica / ontologie: zijnsleer (→ onbelangrijk)
o Wat betekent het dat iets bestaat?
• Epistemologie: kenleer
o Wat is (wetenschappelijke) kennis?
• Ethiek: zedenleer (→ wel belangrijk)
o Wat is goed of juist handelen?
• Logica: redeneerkunde
o Wat zijn geldige redeneringen?
VERHOUDING FILOSOFIE-ECONOMIE
• Dit wordt vaak als twee verschillende disciplines gezien.
• Economie → feiten, pure data
• Filosofie → geesten wetenschappen, ideeën, theorieën
• Dit beeld kan bijgesteld worden doordat er ook degelijk overlap is:
o Gelukseconomie (‘happiness economics’): vertoond aspecten van beiden
o Formele ethiek (‘format ethics’)
o Veel bekende economen ook filosoof: David Hume, Adam Smith, John Stuart
Mill, Karl Marx, Amartya Sen
• Verklaring: uiteenlopen filosofie-wetenschap sinds moderniteit
o Wetenschap onderzoekt feiten (vs. waarden)
o Feitenkennis ontstaat op basis van observatie en experimenten, filosofie is hier
niet mee bezig
• Dichotomieën tussen economie (wetenschap) en filosofie (waarden):
o Feiten <-> waarden
o Descriptief (beschrijvend) <-> normatief (voorschrijvend)
o Observatie <-> speculatie
Economische wetenschap vs filosofische theorieën
• Nuance:
o Economie kan niet helemaal zonder waardeoordelen
o Economie onderzoekt ook zaken die niet observeerbaar zijn
3
,Aristoteles (384-322 v. Chr.)
• Ethica Nicomachea
o Geld als maatstaf op basis van behoefte
o Waarborg om uitwisseling mogelijk te maken
• Politica
oOnderscheid economie vs. Chremastiek
oOorsprong term economie = de wedde van de huishoudkunde, hoe omgaan met
geld (inkomsten en uitgaven)
▪ ‘Huishoudkunde’ vs. ‘vermogensvorming’
▪ Begrensd vs. Onbegrensd
▪ Levensonderhoud vs. Bezitsvermeerdering
o Afkeuring van woeker en rente (‘onnatuurlijk’)
extra bijlage: Aristoteles – economie en chremastiek
LOGICA: LES 2
REDENEREN
Redeneren vs argumenteren
• Redenering: een aaneenschakeling van beweringen waarbij één bewering (de conclusie)
afgeleid wordt uit één of meerdere andere beweringen (de premissen)
o Activiteit: monologisch (alleenspraak) à op zich
o Doel: intrinsiek à iets afleiden
o Valt binnen (formele) logica
• Argumentatie: een aaneenschakeling van beweringen waarbij één bewering (het
standpunt) ondersteund wordt door één of meerdere andere beweringen (de
argumenten).
o Activiteit: dialogisch à voor of tegen iets
o Doel: extrinsiek à overtuigen
o Valt binnen het argumentatieleer
• Goede (deugdelijke) argumentatie veronderstelt:
o Structuur: goede (geldige) redenering
▪ Kwestie van vorm
o Context: relevant standpunten/ argumenteren
▪ Kwestie van inhoud
Ontstaan:
• Aristoteles (384-322 v.Chr.)
o Analytiek (= analyse): onderzoekt naar opbouw en geldigheid van redeneringen
o Dialectiek: methode om uitgaande van het aanvaarbare discussies te voeren en
drogredenen te ontmaskeren.
• Late oudheid:
4
, o Aristoteles’ logische werken = werktuig (Gr. Organon = organen: kunnen we een
functie aan toeschrijven om aan intellectuele activiteit te doen.)
Hoe herken je een redenering?
• Redeneringsindicatoren:
o Premissen: immers, omdat, aangezien, vermits …
o Conclusie: dus, daarom, daaruit volgt …
• Inferentieel verband: conclusie wordt afgeleid uit premisse(n)
o Bv: ‘Er is sprake van inflatie, want de prijzen stijgen. Als dat laatste gebeurt daalt
de waarde van ons geld.’
▪ Er is sprake van een redenering à want
▪ Conclusie: Er is sprake van inflatie
o Bv. ‘De vraag naar het product is gestegen. De prijs zal daarom ook
stijgen, daar het aanbod gelijk blijft.’
▪ Er is sprake van een redenering à daarom, daar
▪ Conclusie: de prijs zal stijgen
Drie soorten redeneringen:
• Logisch afleiden (belangrijkste): van universeel naar concreet
o Deductie: noodzakelijkheid
o Deze geeft zekerheid
o Op voorhand geg. Alle studenten studeren EW, je weet dus automatisch welke
richting die persoon volgt.
• Veralgemenen: van concreet naar universeel
o Inductie: statische waarschijnlijkheid
o Je vraagt iedereen in aula wat zijn richting is, iedereen zegt EW, je kunt dus
redeneren dat iedereen in deze aula hetzelfde studeert.
• Verklaren: van ene concrete naar andere
o Abductie: context gebonden waarschijnlijkheid
Wetenschappelijke methode: van concrete naar algemene
Voorbeeld:
C.s. Peirce – illustration of the logic science (1878)
Deductive Alle bonen uit de zak zijn wit Algemeen
Deze bonen komen uit de zak Bijzonder
Dus: Deze bonen zijn wit Bijzonder
Inductie Deze bonen komen uit de zak Bijzonder
Deze bonen zijn wit
Bijzonder
Dus: Alle bonen uit de zak zijn wit
Algemeen
5
, Abductie Alle bonen uit de zak zijn wit Algemeen,
Deze bonen zijn wit Bijzonder
Dus: Deze bonen komen uit de zak
Bijzonder
Inferentieel vs. conditioneel verband
• Inferentieel:
o Bv: Socrates is sterfelijk, aangezien hij een mens is.
▪ Aangezien is de premissen
o Bv: U bent welkom vermits u avondkleding draagt.
▪ Vermits wijst op premissen à redenering
• Conditioneel:
o Bv: Socrates is sterfelijk, als hij een mens is
▪ Er wordt een voorwaardelijk verband gelegd à als hij mens is
o Bv: U bent welkom mits u avondkleding draagt
▪ Mist is een noodzakelijke voorwaarde om binnen te mogen op het feest.
CONDITIONELE UITSPRAKEN
Hoe conditionele uitspraken begrijpen?
• Peter Wason (1966): selectietaak
o Gegeven een reeks kaarten met op de ene zijde een letter en op de
andere zijde een cijfer. Welke kaart(en) moet je omdraaien om na te gaan
of volgende uitspraak klopt?
o Vb: Als er een klinker op de ene kant staat, dan staat er een
even getal op de andere kant (duidelijk conditioneel verband)
o Mogelijkheden: A, B, 1, 2
o Oplossing: A en 1
o Verklaring:
▪ A: indien even getal, dan bevestigd, indien oneven getal, dan weerlegd
▪ 1: indien medeklinker, dan irrelevant, indien klinker, dan weerlegd
Noodzakelijke en voldoende voorwaard:
Bv: ‘Als je een Belg bent, dan ben je een Europeaan’
• Je bent Belg à voldoende voorwaarde = antecedens
• Je bent een Europeaan à noodzakelijke voorwaarde = consequens
Verschillende schrijfwijze:
• Bv. ‘Als je een Belg bent, dan ben je een Europeaan’
Equivalente formulering:
6
, • ‘Als je geen Europeaan bent, ben je geen Belg’ (contrapositie)
• ‘Alleen als je Europeaan bent, ben je Belg’
• ‘Het kan niet dat je een Belg bent en toch geen Europeaan’
• ‘Je bent geen Belg of je bent een Europeaan’
Begrondende feiten:
• Analytisch verband: ‘wnr iemand vrijgezel is, is hij/ zij ongehuwd’
• Empirisch verband: ‘alle raven zijn zwart’
• Temporeel verband: ‘als het vandaag dinsdag is, is het morgen woensdag.’
• Oorzakelijk verband: ‘zodra het regent worden de straten nat.’
• Conventioneel verband: ‘Wie als laatste aankomt, betaalt een extra rondje.’
o Conventie = overeenkomst
• …
GELDIGHEID
Geode redenering = geldige redenering
Wat is geldigheid?
• De conclusie wordt gegarandeerd door de premissen
• Als alle premissen waar zijn, moet de conclusie ook waar zijn
• Het is niet mogelijk dat alle premissen samen waar zijn en de conclusie onwaar is
Bij een ongeldige redenering ontbreekt die garantie!
• Als alle premissen waar zijn, kan de conclusie toch onwaar zijn
Geldigheid vs waarheid
• Geldigheid:
o Heeft betrekking op redenering
o Kwestie van vorm à redeneervorm
o Waarheid bewarend
• Waarheid:
o Heeft betrekking op beweringen
o Kwestie van inhoud
o Waar of onwaar
Mogelijkheden waarheid-geldigheid:
P: premissen C: conclusie Geldig Ongeldig
Alle P = waar C = waar Mogelijk Mogelijk
Alle P = Waar C = onwaar Onmogelijk Mogelijk
Minstens één P = onwaar C = waar Mogelijk Mogelijk
7
SAMENVATTING
INLEIDING: LES 1
Viervoudig nut – Why science needs philosophy:
1. Verheldering van wetenschappelijke concepten
2. Kritische evaluatie van wetenschappelijke aannames en methoden
3. Formulering van nieuwe concepten en theorieën
4. Bevordering van dialoog tussen zowel verschillende wetenschappen onderling als
wetenschap en maatschappij
=> filosofie is nuttig voor elke discipline
Twee pijlers:
• Filosofie voor economisten
• Nadruk op ethiek
Examen:
• Schriftelijk
• Grotendeels meerkeuze, klein deel open vragen
• Gevraagd: slides bij lessen + zelfstandig te lezen teksten op Toledo (onder documenten)
• Concepten kennen, argumenten begrijpen, leerstellingen kunnen uitleggen
o Er wordt dus voornamelijk gevraagd nr inzicht, niet nr blindelings vanbuiten leren
• Hoe te leren:
o Concepten kennen
o Argumenten begrijpen
o Leerstellingen kunnen uitleggen
WAT IS FILOSOFIE
Verschillende betekenissen
• Mening of denkwijze
• Levens- of wereldbeschouwing: iemand die ervan overtuigd is om goed te doen nr
anderen ipv populair zijn.
• Studie van algemene beginselen
o Meest abstracte definitie
o Algemene begrippen: tijd, waarheid
Allemaal te algemeen, om als geldige definitie te gelden.
Griekse philosophia
1
, • Gr. Philein: houden van, verlangen naar
• Gr. Sophia: wijsheid, inzicht
Kun je omschrijven als verlangen naar inzicht, maar nog steeds te algemeen
Filosofie wordt beschreven als (radicaal) kritische reflectie
Filosofie is enige discipline die zichzelf in twijfel/ vraag kan stellen.
Kritische filosofie denkt steeds na over aspecten uit de werkelijkheid.
Twee klassieke voorbeelden uit filosofie:
• Plato (4de eeuw v. Chr.)
o Antieke denker
o ‘Wat bestaat er echt?’
o Er moet iets zijn dat waarneembaar is waaraan al die objecten kunnen
participeren.
o Ideeën- en schijnwereld
o Allegorie van de grot: mensen die in een ondergrondse grot vastgeketend zijn en
nooit anders hebben geweten dan schaduwen die geprojecteerd werden op de
wand van de grot à dit was voor hun realiteit. Maar als ze opeens geconfronteerd
werden met de echte wereld zal die hun verblinden en tot slot hun laten
realiseren hoe de wereld écht is.
• René Descartes (16 de -17de eeuw)
o ‘Waar kan ik zeker van zijn?’
o Twijfel aan traditie, zintuigen, buitenwereld, zelfs wiskunde (‘malin génie’)
▪ Typisch vb: stok in water, dan lijkt deze gebroken à toont aan dat onze
zintuigen ons soms betrouwen
▪ Kun je dan wel vertrouwen in het idee van de buiten wereld (de wereld
buiten je lichaam)
▪ Als zintuigen niet betrouwbaar zijn dan kun je er niet 100% van uitgaan
dat je waarnemingen volledig betrouwbaar zijn.
o Ik denk, dus ik ben (cogito ergo sum)
▪ Je bent zeker dat je bestaat, je kan je bestaan niet in twijfel trekken, want
je kunt niet twijfelen zonder zelf te bestaan.
Antwoorden uit evidentie worden door hen in vraag gesteld.
2
,Drie/ vier klassieke subdisciplines:
• Metafysica / ontologie: zijnsleer (→ onbelangrijk)
o Wat betekent het dat iets bestaat?
• Epistemologie: kenleer
o Wat is (wetenschappelijke) kennis?
• Ethiek: zedenleer (→ wel belangrijk)
o Wat is goed of juist handelen?
• Logica: redeneerkunde
o Wat zijn geldige redeneringen?
VERHOUDING FILOSOFIE-ECONOMIE
• Dit wordt vaak als twee verschillende disciplines gezien.
• Economie → feiten, pure data
• Filosofie → geesten wetenschappen, ideeën, theorieën
• Dit beeld kan bijgesteld worden doordat er ook degelijk overlap is:
o Gelukseconomie (‘happiness economics’): vertoond aspecten van beiden
o Formele ethiek (‘format ethics’)
o Veel bekende economen ook filosoof: David Hume, Adam Smith, John Stuart
Mill, Karl Marx, Amartya Sen
• Verklaring: uiteenlopen filosofie-wetenschap sinds moderniteit
o Wetenschap onderzoekt feiten (vs. waarden)
o Feitenkennis ontstaat op basis van observatie en experimenten, filosofie is hier
niet mee bezig
• Dichotomieën tussen economie (wetenschap) en filosofie (waarden):
o Feiten <-> waarden
o Descriptief (beschrijvend) <-> normatief (voorschrijvend)
o Observatie <-> speculatie
Economische wetenschap vs filosofische theorieën
• Nuance:
o Economie kan niet helemaal zonder waardeoordelen
o Economie onderzoekt ook zaken die niet observeerbaar zijn
3
,Aristoteles (384-322 v. Chr.)
• Ethica Nicomachea
o Geld als maatstaf op basis van behoefte
o Waarborg om uitwisseling mogelijk te maken
• Politica
oOnderscheid economie vs. Chremastiek
oOorsprong term economie = de wedde van de huishoudkunde, hoe omgaan met
geld (inkomsten en uitgaven)
▪ ‘Huishoudkunde’ vs. ‘vermogensvorming’
▪ Begrensd vs. Onbegrensd
▪ Levensonderhoud vs. Bezitsvermeerdering
o Afkeuring van woeker en rente (‘onnatuurlijk’)
extra bijlage: Aristoteles – economie en chremastiek
LOGICA: LES 2
REDENEREN
Redeneren vs argumenteren
• Redenering: een aaneenschakeling van beweringen waarbij één bewering (de conclusie)
afgeleid wordt uit één of meerdere andere beweringen (de premissen)
o Activiteit: monologisch (alleenspraak) à op zich
o Doel: intrinsiek à iets afleiden
o Valt binnen (formele) logica
• Argumentatie: een aaneenschakeling van beweringen waarbij één bewering (het
standpunt) ondersteund wordt door één of meerdere andere beweringen (de
argumenten).
o Activiteit: dialogisch à voor of tegen iets
o Doel: extrinsiek à overtuigen
o Valt binnen het argumentatieleer
• Goede (deugdelijke) argumentatie veronderstelt:
o Structuur: goede (geldige) redenering
▪ Kwestie van vorm
o Context: relevant standpunten/ argumenteren
▪ Kwestie van inhoud
Ontstaan:
• Aristoteles (384-322 v.Chr.)
o Analytiek (= analyse): onderzoekt naar opbouw en geldigheid van redeneringen
o Dialectiek: methode om uitgaande van het aanvaarbare discussies te voeren en
drogredenen te ontmaskeren.
• Late oudheid:
4
, o Aristoteles’ logische werken = werktuig (Gr. Organon = organen: kunnen we een
functie aan toeschrijven om aan intellectuele activiteit te doen.)
Hoe herken je een redenering?
• Redeneringsindicatoren:
o Premissen: immers, omdat, aangezien, vermits …
o Conclusie: dus, daarom, daaruit volgt …
• Inferentieel verband: conclusie wordt afgeleid uit premisse(n)
o Bv: ‘Er is sprake van inflatie, want de prijzen stijgen. Als dat laatste gebeurt daalt
de waarde van ons geld.’
▪ Er is sprake van een redenering à want
▪ Conclusie: Er is sprake van inflatie
o Bv. ‘De vraag naar het product is gestegen. De prijs zal daarom ook
stijgen, daar het aanbod gelijk blijft.’
▪ Er is sprake van een redenering à daarom, daar
▪ Conclusie: de prijs zal stijgen
Drie soorten redeneringen:
• Logisch afleiden (belangrijkste): van universeel naar concreet
o Deductie: noodzakelijkheid
o Deze geeft zekerheid
o Op voorhand geg. Alle studenten studeren EW, je weet dus automatisch welke
richting die persoon volgt.
• Veralgemenen: van concreet naar universeel
o Inductie: statische waarschijnlijkheid
o Je vraagt iedereen in aula wat zijn richting is, iedereen zegt EW, je kunt dus
redeneren dat iedereen in deze aula hetzelfde studeert.
• Verklaren: van ene concrete naar andere
o Abductie: context gebonden waarschijnlijkheid
Wetenschappelijke methode: van concrete naar algemene
Voorbeeld:
C.s. Peirce – illustration of the logic science (1878)
Deductive Alle bonen uit de zak zijn wit Algemeen
Deze bonen komen uit de zak Bijzonder
Dus: Deze bonen zijn wit Bijzonder
Inductie Deze bonen komen uit de zak Bijzonder
Deze bonen zijn wit
Bijzonder
Dus: Alle bonen uit de zak zijn wit
Algemeen
5
, Abductie Alle bonen uit de zak zijn wit Algemeen,
Deze bonen zijn wit Bijzonder
Dus: Deze bonen komen uit de zak
Bijzonder
Inferentieel vs. conditioneel verband
• Inferentieel:
o Bv: Socrates is sterfelijk, aangezien hij een mens is.
▪ Aangezien is de premissen
o Bv: U bent welkom vermits u avondkleding draagt.
▪ Vermits wijst op premissen à redenering
• Conditioneel:
o Bv: Socrates is sterfelijk, als hij een mens is
▪ Er wordt een voorwaardelijk verband gelegd à als hij mens is
o Bv: U bent welkom mits u avondkleding draagt
▪ Mist is een noodzakelijke voorwaarde om binnen te mogen op het feest.
CONDITIONELE UITSPRAKEN
Hoe conditionele uitspraken begrijpen?
• Peter Wason (1966): selectietaak
o Gegeven een reeks kaarten met op de ene zijde een letter en op de
andere zijde een cijfer. Welke kaart(en) moet je omdraaien om na te gaan
of volgende uitspraak klopt?
o Vb: Als er een klinker op de ene kant staat, dan staat er een
even getal op de andere kant (duidelijk conditioneel verband)
o Mogelijkheden: A, B, 1, 2
o Oplossing: A en 1
o Verklaring:
▪ A: indien even getal, dan bevestigd, indien oneven getal, dan weerlegd
▪ 1: indien medeklinker, dan irrelevant, indien klinker, dan weerlegd
Noodzakelijke en voldoende voorwaard:
Bv: ‘Als je een Belg bent, dan ben je een Europeaan’
• Je bent Belg à voldoende voorwaarde = antecedens
• Je bent een Europeaan à noodzakelijke voorwaarde = consequens
Verschillende schrijfwijze:
• Bv. ‘Als je een Belg bent, dan ben je een Europeaan’
Equivalente formulering:
6
, • ‘Als je geen Europeaan bent, ben je geen Belg’ (contrapositie)
• ‘Alleen als je Europeaan bent, ben je Belg’
• ‘Het kan niet dat je een Belg bent en toch geen Europeaan’
• ‘Je bent geen Belg of je bent een Europeaan’
Begrondende feiten:
• Analytisch verband: ‘wnr iemand vrijgezel is, is hij/ zij ongehuwd’
• Empirisch verband: ‘alle raven zijn zwart’
• Temporeel verband: ‘als het vandaag dinsdag is, is het morgen woensdag.’
• Oorzakelijk verband: ‘zodra het regent worden de straten nat.’
• Conventioneel verband: ‘Wie als laatste aankomt, betaalt een extra rondje.’
o Conventie = overeenkomst
• …
GELDIGHEID
Geode redenering = geldige redenering
Wat is geldigheid?
• De conclusie wordt gegarandeerd door de premissen
• Als alle premissen waar zijn, moet de conclusie ook waar zijn
• Het is niet mogelijk dat alle premissen samen waar zijn en de conclusie onwaar is
Bij een ongeldige redenering ontbreekt die garantie!
• Als alle premissen waar zijn, kan de conclusie toch onwaar zijn
Geldigheid vs waarheid
• Geldigheid:
o Heeft betrekking op redenering
o Kwestie van vorm à redeneervorm
o Waarheid bewarend
• Waarheid:
o Heeft betrekking op beweringen
o Kwestie van inhoud
o Waar of onwaar
Mogelijkheden waarheid-geldigheid:
P: premissen C: conclusie Geldig Ongeldig
Alle P = waar C = waar Mogelijk Mogelijk
Alle P = Waar C = onwaar Onmogelijk Mogelijk
Minstens één P = onwaar C = waar Mogelijk Mogelijk
7
