INTERNATIONALE POLITIEK SINDS 1945
Overzicht van het boek
I. Hoofdstuk 1: Het Broze bondgenootschap brokkelt af
II. Hoofdstuk 2: Van Korea tot Cuba: volop Koude oorlog
III. Hoofdstuk 3: Vrede ver zoek in het Midden-Oosten
IV. Hoofdstuk 4: 1989: een nieuwe wind waait door de wereldpolitiek
V. Hoofdstuk 5: nieuwe breuklijnen in een multipolaire wereldorde
HOOFDSTUK 1: HET BROZE BONDGENOOTSCHAP BROKKELT AF
Inleiding: Waarom is er zoveel aandacht voor deze periode?
“Waarom toch beginnen bij WOII (en niet pas erna?)”
WOII was in alle opzichten een wereldbrand van ongeziene omvang, we beginnen dus het verhaal tijdens de
wereldoorlog om twee belangrijke redenen:
① Radicale transformatie van de wereldorde als gevolg van WOII:
Ontstaan van een broze bondgenootschap tussen de “Grote Drie”:
→ Verwijzing naar de samenwerking tussen Frankiln D. Roosevlet (= Amerikaanse president) ,
Winston Churchill (= Briste premier) en Josif Stalin (= Sovjetleider) in hun strijd tegen Hitlers
Nazi-Duitsland
- Ontstaan van nieuwe machtsdynamieken/grootmachten
- Het bondgenootschap en eerste tekenen van breuken in het bondgenootschap ➔ verschillende
visies op de naoorlogse wereldorde
= aanloop naar de Koude Oorlog
② Overstijgen van West-Europees perspectief op WOII:
− Focus op ontwikkelingen in Centraal- en Oost-Europa o.a. sterk hertekende grenzen
− Geografiscche reikwijdte
− Focus op ontwikkelingen in Stille Zuidzee (de “Pacific” War)
Het Europese Strijdtoneel
Operatie Barbarossa brengt “de Grote Drie” bij elkaar
“Hoe is het is bondgenootschap tussen “de Grote drie” ontstaan?”
• Operatie Barbarossa (22.06.1941)
− Op 22 juni 1941 valt Nazi-Duitsland de SU binnen langs 3 fronten tegelijkertijd
− Schending v/h Molotov-Ribbentrop pneut(aug. 1939) met geheimen protocollen
→ Het niet-aanvalsverdrag dat Duitsland en de SU hadden afgesloten
1
, → Via geheime protocollen ➔ verzag het verdrag o.a. verdeling van Polen tussen D en SU en
de bezetting van de Baltische republieken door de SU
→ Grootste slachtoffers? (van de geheime protocollen) = Polen, Baltische republieken
- SU wordt aangevallen door Duitsland zorgde voor ➔ verassingseffect en brengt de “Grote drie” bij elkaar
- Conclusie: de Duitse aanval op SU te 22/06/1941 = operatie Barbarossa
BELANGRIJK: SU is geen synoniem van Rusland! SU = USSR (Unie van Socialistische Sovjetrepublieken) = Soviet
Unie, ook geen synoniem op Oostblok landen (waren geen onderdeel van de SU, maar de SU had wel een grote
invloed op deze landen)
Landen deel van de SU = Oekraïne, Wit- Rusland, Georgië, Azerbeidzjan en Armenië, Oezbekistan ,Turkmenistan,
Tajikistan, Kazachstan , Kirgizië, Litouwen, Moldavië, Letland en Estland
• Operatie Barbarossa was verrassing qua:
1. Timing (Voor Stalin) = Stalin had wel waarschuwingen* gekregen MAAR verwachtte de aanval niet
zo snel
Stalin voerde een terreurbewind ➔ talloze mensen werden weggezuiverd en haalde
potentiële opponenten uit de weg ➔ dus sovjetspionnen durven geen informatie aan
Stalin doorgeven uit angst ( kunnen als opponent beschouwd worden)
2. Locatie (Voor Stalin) = werden op meerdere plaatsen aangevallen
3. Gevolg (Voor Hitler): “Grand Alliance” v/d Grote drie tegen Nazi-Duitsland en de andere
asmogendheden
• Grand Alliance concreet in werking:
− Brits-Sovjet akkoord = wederzijdse steun in strijd tegen nazi-Duitsland, geen wapenstilstands- of
vredesakkoord afsluiten of onderhandelen zonder wederzijds akkoord
− “Lend and Lease” faciliteiten v/d VS voor SU
→ Steun geven aan de bondgenoten terwijl de VS voorlopig neutraal blijft in de oorlog (= tot
het uitbreken van Pearl Harbour)
→ Was van cruciaal belang voor het rode leger
• Via waar werd de SU aangevallen?:
Noordelijk: richting Leningrad via de Baltische landen
Oostwaarts: via Belarus richting Moskou
Zuidelijk: via Oekraïne richting Volga
+ Duitse aanval op de Zwarte zeevloot in Sebastopol op de
Krim
De grote veldslagen (in het rood) hebben een grote menselijke
tol geëist in WOII aan de Sovjetzijde en staan in het Russisch
geheugen gegrift
2
,De grote vaderlandse oorlog of hoe de Sovjetbevolking twee oorlogen tegelijk moest proberen te overleven
WOII wordt onder de Russen ook de “Grote Vaderlandse Oorlog” genoemd, en niet de tweede wereldoorlog
− WOII = cruciale periode in Sovjet/Russiche collectieve geheugen
− Zeer hoge menselijke prijs betaald: ca 27 miljoen
− Beleg van Leninggrad: 2,5 jaar
Slag om Stalingrad: aug ‘42 – feb ‘43
− Was een keerpunt in WOII
− Wreedste veldslag in WOII
− Stalingrad: één van de meest gruwelijke veldslagen in modern oorlogsgeschiedenis
→ Kreeg ook de bijnaam ‘Rattenkrieg’ = omdat het volgens de Duitsers leek dat de vijand vanuit elke
hoek kon komen
− Symbolisch belang:
→ Voor alle ellende en totale vernietiging van WOII
→ Keerpunt: groeiend besef dat Nazi-Duitsland niet onoverwinnelijk is
→ vanuit Sovjet-/Russisch perspectief: symbool voor cruciale rol van SU in verslaan van nazi-
Duitsland
→ tot op vandaag verheerlijking van heldenmoed in Rusland
De Sovjetbevolking moest eigenlijk twee oorlogen tegelijkertijd proberen te overleven: (1) de strijd tegen Hitlers
troepen én (2) de terreur van het Stalinregime
Van Casablanca tot Potsdam: de erosie van de Grand Alliance tijdens de topontmoetingen
De “Grote Drie” hadden elk hun eigen doelstellingen en hun samenwerking was eigenlijk meer een
verstandshuwelijk. Dit zien we duidelijk worden bij de topontmoetingen die plaatsvonden tijdens WOII:
Top van Casablanca (januari 1943)
Top van Cairo (november 1943)
Top van Teheran (28 november – 1 december 1943)
Top van Moskou (9-17 oktober 1944)
Top van Jalta (4-11 februari 1945)
Top van Potsdam (17 juli – 2 augustus 1945)
A. Waarom bestuderen we de topontmoetingen van WOII?
Zichtbaar maken van:
1. verschuiving van machtsdynamiek
3
, 2. verschillende visies op naoorlogse wereldorde tussen Grote Drie
3. het onderhandelingsspel en barsten in het bondgenootschap van de Grote Drie
4. impact/gevolgen van gemaakte afspraken
B. Vooraf aan de topontmoetingen: The Atlantic Charter/ Het Atlantisch Handvest
▪ Opgesteld en ondertekend door FDR en Churchill (aug. 1941)
▪ Bevatte 8 principes die de wereld na de overwinning op de nazi-Duitsland moesten sturen:
→ VK en VS geen territoriale expansie
→ Afbouwen van beperkingen op vrije handel
→ Oprichten vereniging van alle naties
→ Erkenning zelfbeschikkingsrecht alle naties ➔ dekolonisatieproces
= Eerste blauwdruk op weg naar realisatie van “Great Design” FDR voor naoorlogse wereldorde
C. De Top van Casablanca (januari 1943): FDR regisseert
− Aanwezig? FDR, Churchill en hun militaire top (ook de Gaulle)
− Stalin NIET: boos omwille van uitblijven opening 2de front + Slag om Stalingrad volop aan de gang
− Achtergrond: Slag bij El Alamein (Egypte) eind 1942: succesvol in tot halt brengen van militaire campagne
van Duitsland + Italië in Noord-Afrika
− Agenda: bespreking van volgende stappen na verdrijven Duitsland uit Noord-Afrika
− Welke afspraken?
→ Akkoord over geallieerd offensief in Italië tegen fascistisch regime Mussolini (start, zomer ‘43)
→ eis voor «onvoorwaardelijke overgave » van asmogendheden: concept van FDR
• Essentie van concept van “onvoorwaardelijke overgave”
geen onderhandelingen of compromissen
Bedoeling?
Wegnemen van elke vorm van een kiem om terug een oorlog op te starten + ook belangrijk signaal aan
SU ➔ vrees voor aparte regeling met de Duitsers
• De Casablanca top: reacties
− Internationale verbazing: top + reis in grootste geheimen
Zeer sterke profilering van FDR en VS als nieuwe wereldmacht
− Stalin ziet afspraken als gericht tegen SU
− De Gaulle (Frankrijk) voelt zich vernederd door FDFR
− Snel ontstaan van onduidelijkheid betekenis “onvoorwaardelijke overgave”
D. De Cairoconferentie: Nov 1943
− Wie? Churchill, FDR en Chaing Kai-Shek (leider van Chinese nationalistische partij, Kwomintang (KMT)
− Afwezig? Zonder Stalin: laat ook Molotov niet afreizen omwille van vrees reactie Japan op een
sojvetgezant
→ Ten alle koste vermijden de Japanners een aanleiding te geven voor een Japanse oorlog tegen de
SU
4
Overzicht van het boek
I. Hoofdstuk 1: Het Broze bondgenootschap brokkelt af
II. Hoofdstuk 2: Van Korea tot Cuba: volop Koude oorlog
III. Hoofdstuk 3: Vrede ver zoek in het Midden-Oosten
IV. Hoofdstuk 4: 1989: een nieuwe wind waait door de wereldpolitiek
V. Hoofdstuk 5: nieuwe breuklijnen in een multipolaire wereldorde
HOOFDSTUK 1: HET BROZE BONDGENOOTSCHAP BROKKELT AF
Inleiding: Waarom is er zoveel aandacht voor deze periode?
“Waarom toch beginnen bij WOII (en niet pas erna?)”
WOII was in alle opzichten een wereldbrand van ongeziene omvang, we beginnen dus het verhaal tijdens de
wereldoorlog om twee belangrijke redenen:
① Radicale transformatie van de wereldorde als gevolg van WOII:
Ontstaan van een broze bondgenootschap tussen de “Grote Drie”:
→ Verwijzing naar de samenwerking tussen Frankiln D. Roosevlet (= Amerikaanse president) ,
Winston Churchill (= Briste premier) en Josif Stalin (= Sovjetleider) in hun strijd tegen Hitlers
Nazi-Duitsland
- Ontstaan van nieuwe machtsdynamieken/grootmachten
- Het bondgenootschap en eerste tekenen van breuken in het bondgenootschap ➔ verschillende
visies op de naoorlogse wereldorde
= aanloop naar de Koude Oorlog
② Overstijgen van West-Europees perspectief op WOII:
− Focus op ontwikkelingen in Centraal- en Oost-Europa o.a. sterk hertekende grenzen
− Geografiscche reikwijdte
− Focus op ontwikkelingen in Stille Zuidzee (de “Pacific” War)
Het Europese Strijdtoneel
Operatie Barbarossa brengt “de Grote Drie” bij elkaar
“Hoe is het is bondgenootschap tussen “de Grote drie” ontstaan?”
• Operatie Barbarossa (22.06.1941)
− Op 22 juni 1941 valt Nazi-Duitsland de SU binnen langs 3 fronten tegelijkertijd
− Schending v/h Molotov-Ribbentrop pneut(aug. 1939) met geheimen protocollen
→ Het niet-aanvalsverdrag dat Duitsland en de SU hadden afgesloten
1
, → Via geheime protocollen ➔ verzag het verdrag o.a. verdeling van Polen tussen D en SU en
de bezetting van de Baltische republieken door de SU
→ Grootste slachtoffers? (van de geheime protocollen) = Polen, Baltische republieken
- SU wordt aangevallen door Duitsland zorgde voor ➔ verassingseffect en brengt de “Grote drie” bij elkaar
- Conclusie: de Duitse aanval op SU te 22/06/1941 = operatie Barbarossa
BELANGRIJK: SU is geen synoniem van Rusland! SU = USSR (Unie van Socialistische Sovjetrepublieken) = Soviet
Unie, ook geen synoniem op Oostblok landen (waren geen onderdeel van de SU, maar de SU had wel een grote
invloed op deze landen)
Landen deel van de SU = Oekraïne, Wit- Rusland, Georgië, Azerbeidzjan en Armenië, Oezbekistan ,Turkmenistan,
Tajikistan, Kazachstan , Kirgizië, Litouwen, Moldavië, Letland en Estland
• Operatie Barbarossa was verrassing qua:
1. Timing (Voor Stalin) = Stalin had wel waarschuwingen* gekregen MAAR verwachtte de aanval niet
zo snel
Stalin voerde een terreurbewind ➔ talloze mensen werden weggezuiverd en haalde
potentiële opponenten uit de weg ➔ dus sovjetspionnen durven geen informatie aan
Stalin doorgeven uit angst ( kunnen als opponent beschouwd worden)
2. Locatie (Voor Stalin) = werden op meerdere plaatsen aangevallen
3. Gevolg (Voor Hitler): “Grand Alliance” v/d Grote drie tegen Nazi-Duitsland en de andere
asmogendheden
• Grand Alliance concreet in werking:
− Brits-Sovjet akkoord = wederzijdse steun in strijd tegen nazi-Duitsland, geen wapenstilstands- of
vredesakkoord afsluiten of onderhandelen zonder wederzijds akkoord
− “Lend and Lease” faciliteiten v/d VS voor SU
→ Steun geven aan de bondgenoten terwijl de VS voorlopig neutraal blijft in de oorlog (= tot
het uitbreken van Pearl Harbour)
→ Was van cruciaal belang voor het rode leger
• Via waar werd de SU aangevallen?:
Noordelijk: richting Leningrad via de Baltische landen
Oostwaarts: via Belarus richting Moskou
Zuidelijk: via Oekraïne richting Volga
+ Duitse aanval op de Zwarte zeevloot in Sebastopol op de
Krim
De grote veldslagen (in het rood) hebben een grote menselijke
tol geëist in WOII aan de Sovjetzijde en staan in het Russisch
geheugen gegrift
2
,De grote vaderlandse oorlog of hoe de Sovjetbevolking twee oorlogen tegelijk moest proberen te overleven
WOII wordt onder de Russen ook de “Grote Vaderlandse Oorlog” genoemd, en niet de tweede wereldoorlog
− WOII = cruciale periode in Sovjet/Russiche collectieve geheugen
− Zeer hoge menselijke prijs betaald: ca 27 miljoen
− Beleg van Leninggrad: 2,5 jaar
Slag om Stalingrad: aug ‘42 – feb ‘43
− Was een keerpunt in WOII
− Wreedste veldslag in WOII
− Stalingrad: één van de meest gruwelijke veldslagen in modern oorlogsgeschiedenis
→ Kreeg ook de bijnaam ‘Rattenkrieg’ = omdat het volgens de Duitsers leek dat de vijand vanuit elke
hoek kon komen
− Symbolisch belang:
→ Voor alle ellende en totale vernietiging van WOII
→ Keerpunt: groeiend besef dat Nazi-Duitsland niet onoverwinnelijk is
→ vanuit Sovjet-/Russisch perspectief: symbool voor cruciale rol van SU in verslaan van nazi-
Duitsland
→ tot op vandaag verheerlijking van heldenmoed in Rusland
De Sovjetbevolking moest eigenlijk twee oorlogen tegelijkertijd proberen te overleven: (1) de strijd tegen Hitlers
troepen én (2) de terreur van het Stalinregime
Van Casablanca tot Potsdam: de erosie van de Grand Alliance tijdens de topontmoetingen
De “Grote Drie” hadden elk hun eigen doelstellingen en hun samenwerking was eigenlijk meer een
verstandshuwelijk. Dit zien we duidelijk worden bij de topontmoetingen die plaatsvonden tijdens WOII:
Top van Casablanca (januari 1943)
Top van Cairo (november 1943)
Top van Teheran (28 november – 1 december 1943)
Top van Moskou (9-17 oktober 1944)
Top van Jalta (4-11 februari 1945)
Top van Potsdam (17 juli – 2 augustus 1945)
A. Waarom bestuderen we de topontmoetingen van WOII?
Zichtbaar maken van:
1. verschuiving van machtsdynamiek
3
, 2. verschillende visies op naoorlogse wereldorde tussen Grote Drie
3. het onderhandelingsspel en barsten in het bondgenootschap van de Grote Drie
4. impact/gevolgen van gemaakte afspraken
B. Vooraf aan de topontmoetingen: The Atlantic Charter/ Het Atlantisch Handvest
▪ Opgesteld en ondertekend door FDR en Churchill (aug. 1941)
▪ Bevatte 8 principes die de wereld na de overwinning op de nazi-Duitsland moesten sturen:
→ VK en VS geen territoriale expansie
→ Afbouwen van beperkingen op vrije handel
→ Oprichten vereniging van alle naties
→ Erkenning zelfbeschikkingsrecht alle naties ➔ dekolonisatieproces
= Eerste blauwdruk op weg naar realisatie van “Great Design” FDR voor naoorlogse wereldorde
C. De Top van Casablanca (januari 1943): FDR regisseert
− Aanwezig? FDR, Churchill en hun militaire top (ook de Gaulle)
− Stalin NIET: boos omwille van uitblijven opening 2de front + Slag om Stalingrad volop aan de gang
− Achtergrond: Slag bij El Alamein (Egypte) eind 1942: succesvol in tot halt brengen van militaire campagne
van Duitsland + Italië in Noord-Afrika
− Agenda: bespreking van volgende stappen na verdrijven Duitsland uit Noord-Afrika
− Welke afspraken?
→ Akkoord over geallieerd offensief in Italië tegen fascistisch regime Mussolini (start, zomer ‘43)
→ eis voor «onvoorwaardelijke overgave » van asmogendheden: concept van FDR
• Essentie van concept van “onvoorwaardelijke overgave”
geen onderhandelingen of compromissen
Bedoeling?
Wegnemen van elke vorm van een kiem om terug een oorlog op te starten + ook belangrijk signaal aan
SU ➔ vrees voor aparte regeling met de Duitsers
• De Casablanca top: reacties
− Internationale verbazing: top + reis in grootste geheimen
Zeer sterke profilering van FDR en VS als nieuwe wereldmacht
− Stalin ziet afspraken als gericht tegen SU
− De Gaulle (Frankrijk) voelt zich vernederd door FDFR
− Snel ontstaan van onduidelijkheid betekenis “onvoorwaardelijke overgave”
D. De Cairoconferentie: Nov 1943
− Wie? Churchill, FDR en Chaing Kai-Shek (leider van Chinese nationalistische partij, Kwomintang (KMT)
− Afwezig? Zonder Stalin: laat ook Molotov niet afreizen omwille van vrees reactie Japan op een
sojvetgezant
→ Ten alle koste vermijden de Japanners een aanleiding te geven voor een Japanse oorlog tegen de
SU
4
