KWALITEIT VAN
LEVEN BIJ
PERSONEN MET
PSYCHISCHE
KWETSBAARHEID
STEFAAN DE SMET & GRIET PATTYN
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
HOGENT
,1
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE GGZ
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE .................................................................................................................................. 4
2. DE PSYCHIATRIE VANDAAG....................................................................................................................................................... 6
2.1 ERVARINGSDESKUNDIGEN ............................................................................................................................................... 7
2.2 ENKELE DEFINITIES ........................................................................................................................................................... 7
2.3 DSM OF ICD? .................................................................................................................................................................... 7
2.4 BIO-PSYCHO-SOCIALE BENADERING ................................................................................................................................ 8
2.5 PSYCHIATRISCHE AANDOENINGEN ................................................................................................................................... 8
2.6 ONRUSTWEKKENDE TOENAME VAN PSYCHISCHE PROBLEMEN ......................................................................................... 8
3. EEN AANTAL MARKANTE VASTSTELLINGEN ............................................................................................................................... 8
3.1 OVERCONSUMPTIE VAN ANTIDEPRESSIVA ......................................................................................................................... 8
3.2 ZELFDODINGEN ................................................................................................................................................................ 8
3.3 KINDEREN EN JONGEREN ................................................................................................................................................. 8
HOOFDSTUK 2: DIAGNOSE EN BEHANDELING
1. PSYCHIATRIE EN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN ............................................................................................................................. 9
1.1 IS PSYCHIATRIE WEL EEN MEDISCHE DISCIPLINE? ............................................................................................................ 9
1.2 WAT IS EEN PSYCHIATRISCHE ZIEKTE? ..............................................................................................................................11
2. DIAGNOSE IN DE PSYCHIATRIE: PSYCHIATRISCH ONDERZOEK.................................................................................................11
2.1 HOE VERLOOPT EEN DIAGNOSTISCH GESPREK (ANAMNESE)? ..........................................................................................12
2.2 NAGAAN VAN DE PSYCHIATRISCHE VOORGESCHIEDENIS EN DE FAMILIEANAMNESE ........................................................12
2.3 HET NAVRAGEN VAN LICHAMELIJKE KLACHTEN EN HET LICHAMELIJK ONDERZOEK ..........................................................12
2.4 DE SOCIALE ANAMNESE...................................................................................................................................................12
2.5 DE BIOGRAFISCHE ANAMNESE ........................................................................................................................................12
2.6 DE HETEROANAMNESE ....................................................................................................................................................13
3. DIAGNOSE EN CLASSIFICATIE .................................................................................................................................................13
4. VOORKOMEN VAN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN (EPIDEMIOLOGIE) ..............................................................................................13
5. OORZAKEN EN ONTSTAAN VAN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN ......................................................................................................13
5.1 BIOLOGISCHE FACTOREN ................................................................................................................................................13
5.2 PSYCHOLOGISCHE FACTOREN.........................................................................................................................................15
HOOFDSTUK 3: PATIËNT MET EEN PSYCHIATRISCHE AANDOENING VS DE SAMENLEVING
1. VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG ................................................................................................................................17
2. MAATSCHAPPELIJKE KOST VAN DE GGZ ...................................................................................................................................18
3. WERKEN EN WONEN ...............................................................................................................................................................19
4. EUTHANASIE ...........................................................................................................................................................................19
HOOFDSTUK 4: ANGSTSTOORNISSEN EN DWANG-EN VERWANTE STOORNISSEN
1. ANGSTSTOORNISSEN ..............................................................................................................................................................22
2. DWANG-EN VERWANTE STOORNISSEN ...................................................................................................................................24
HOOFDSTUK 5: VERSLAVING-EN MIDDELENGERELATEERDE PROBLEMEN
1. BEGRIPPENKADER ..................................................................................................................................................................26
1.1 CRITERIA VOLGENS DE DSM – 5 ........................................................................................................................................26
1.2 GOKVERSLAVING OF GOKSTOORNIS ................................................................................................................................27
2. DRUGS EN PSYCHOACTIEVE MIDDELEN ..................................................................................................................................27
2.1 WAT ZIJN DRUGS? ............................................................................................................................................................27
2.2 NEUROFYSIOLOGISCHE WERKING ...................................................................................................................................29
2
,3. BEELDVORMING .....................................................................................................................................................................30
3.1 THEORIE VAN ZINBERG; DE 3 M’s ......................................................................................................................................30
3.2 VERSCHILLENDE FASEN VAN HET AFHANKELIJKHEIDSPROCES (STAGE MODELLING) ........................................................30
3.3 VICIEUZE CIRKELS DIE EEN VERSLAVING IN STAND HOUDEN ............................................................................................31
3.4 VAN AFHANKELIJKHEID NAAR HERSTEL ............................................................................................................................31
3.5 HOE OMGAAN MET VERSLAVING EN MIDDELENGERELATEERDE PROBLEMEN? .................................................................32
HOOFDSTUK 6: NEUROCOGNITIEVE STOORNISSEN
1. DELIRIUM................................................................................................................................................................................34
2. DEMENTIE ...............................................................................................................................................................................35
HOOFDSTUK 7: SCHIZOFRENIESPECTRUM-EN ANDERE PSYCHOTISCHE STOORNISSEN
1. VERSCHIL TUSSEN ILLUSIES, HALLUCINATIES EN WANEN ........................................................................................................37
2. VIER GROEPEN PSYCHOTISCHE SYMPTOMEN ..........................................................................................................................38
3. DRIE DIAGNOSES DIE VALLEN BINNEN HET SPECTRUM VAN PSYCHOTISCHE STOORNISSEN ....................................................39
3.1 VOORKOMEN EN VERLOOP ..............................................................................................................................................39
3.2 SYMPTOMEN ....................................................................................................................................................................39
3.3 OORZAKEN EN ETIOLOGIE................................................................................................................................................40
3.4 BESCHERMENDE FACTOREN............................................................................................................................................40
3.5 BEHANDELING .................................................................................................................................................................40
4. DE WEG NAAR HERSTEL ..........................................................................................................................................................41
4.1 TIEN TIPS PSYCHOSENET.NL ............................................................................................................................................41
4.2 LEAP ................................................................................................................................................................................41
4.3 OPEN DIALOQUE .............................................................................................................................................................41
HOOFDSTUK 8: BIPOLAIRE - STEMMINGSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 9: STOORNISSEN MET LICHAMELIJKE SYMPTOMEN
HOOFDSTUK 10: DEPRESSIEVE - STEMMINGSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 11: PSYCHOTRAUMA EN STRESSORGERELATEERDE STOORNISSEN
HOOFDSTUK 12: PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 13: EETSTOORNISSEN
1. ANOREXIA NERVOSA ...............................................................................................................................................................58
2. ARFID......................................................................................................................................................................................59
3. EETBUISTOORNIS ....................................................................................................................................................................59
4. BOULIMIA NERVOSA................................................................................................................................................................59
5. ANDERE GESPECIFIEERDE EETSTOORNIS ................................................................................................................................60
6. NIET GESPECIFIEERDE EETSTOORNISSEN EN ANDERE EETSTOORNISSEN ................................................................................60
7. ZICHTBARE EN ONZICHTBARE SYMPTOMEN ............................................................................................................................60
8. EEN OVERZICHT ......................................................................................................................................................................60
9. TRANSDIAGNOSTISCH MODEL ................................................................................................................................................61
10. PREVALENTIE ........................................................................................................................................................................61
11. ETIOLOGIE ............................................................................................................................................................................61
11.1 BIOLOGISCHE RISICOFACTOREN ...................................................................................................................................61
11.2 PSYCHOLOGISCHE RISICOFACTOREN ............................................................................................................................61
11.3 SOCIALE RISICOFACTOREN ............................................................................................................................................62
12. BEHANDELING ......................................................................................................................................................................62
13. ROL VAN DE ORTHOPEDAGOOG ............................................................................................................................................62
3
, HOOFDSTUK 1
EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE GGZ
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE
PREHISTORIE EN DE OUDHEID
oorzaak ziektes; geesten die men had beledigd
oplossing; schedelboringen
Hippocrates (460 – 370 vC)
Volgens hem werd ziekte veroorzaakt door een onjuiste mengeling van de 4 belangrijkste
lichaamsvochten; bloed, slijm, gele en zwarte gal.
Hij beschouwde krankzinnigheid als een hersenziekte en behandelde de zieken met warme en
koude baden, rust en dieet.
Galenus van Pergamon (130 – 200 nC)
Hij verdeelde de mensen in 4 types, naargelang de overheersing van 1 van de lichaamsvochten.
▪ bloed; sanguinisch type (levendig en hartelijk)
▪ slijm; flegmatisch type (kalm en bedachtzaam)
▪ gele gal; cholerisch type (opvliegend)
▪ zwarte gal; melancholisch type (droefgeestig, angstig en pessimistisch)
300 – 1600
Treurigheid of melancholie werden beschouwd als een slechte gedachte of bekoring.
Evagrius van Pontus
Hij voegde treurigheid toe als 8ste slechte gedachte of bekoring naast gulzigheid, hebzucht,
luiheid, wellust, toorn, ijdelheid en hoogmoed.
Gregorius I ; Hij stelde de definitieve lijst op van 7 hoofdzonde.
Mensen met een geestelijke stoornis werden ‘zotten’ genoemd.
De lastige en onrustige mensen werden opgesloten in ‘dolhuizen’.
Door ‘kwade’ stoffen uit het lichaam te laten wegvloeien, poogden ze zieke mensen te genezen.
Bvb. drankjes om over te geven, purgeermiddelen en pasten aderlatingen toe
kei – of steensnijdingen; een insect in het hoofd zou krankzinnigheid veroorzaken
Vanaf de jaren 1100 kregen, met de opkomst van de Kerk, geesteszieken meer recht op leven.
de heilige Dimpna; ontpopte zich tot de patrones van de bezetenen en geestesziekten
Een aantal geestesziekten bleven in Geel en werden ondergebracht in gezinnen; zo ontstond de
psychiatrische gezinsverpleging.
einde 16de eeuw: krankzinnigen werden aansprakelijk en toerekeningsvatbaar gesteld
4
,1600 – 1800
Voor de geestesziekten was dit een donkere periode, gekenmerkt door een interneringsgolf en
gestichten met erbarmelijke leefomstandigheden.
De opsluiting in dolhuizen, gasthuizen en godshuizen vanuit een liefdadige ingesteldheid
maakte plaats voor een brutale afsluiting van de samenleving.
(kettingen en geen fatsoenlijk voedsel)
René Descartes
Volgens hem is denken onze essentie en daarom moet onze geest (de rede) onderscheiden
worden van ons lichaam (natuur).
Deze scheiding van geest en lichaam, bekend als ‘cartesiaans dualisme’, heeft in onze westerse
cultuur in tegenstelling tot de oosterse cultuur, de visie op en de organisatie van de geestelijke
gezondheidszorg sterk beïnvloed.
19e EEUW
Geesteszieken werden beschouwd als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke
medische verzorging.
Dolhuizen werden langzaam vervangen door krankzinnigengestichten.
Philippe Pinel (grondlegger Franse psychiatrie)
Hij bevrijdde een aantal geestesziekten van hun boeien en maakte een einde aan bepaalde
technieken; purgeren, blaartrekken en aderlaten.
In zijn therapie stond het contact met de patiënt centraal.
Jozef Guislain
Hij specialiseerde zich als 1 van de eersten in België in het behandelen van geestesziekten.
Hij bevrijdde geesteszieken die in onhumane omstandigheden waren opgesloten.
Hij ijverde voor een humane behandeling van de patiënten en bouwde het eerste gesticht
volgens moderne concepten.
artsen gespecialiseerd in psychiatrische patiënten = aliënist
Breuer en Freud
Volgens hen is een neurose het gevolg van belevingen die verdrongen worden naar het
onderbewuste.
collocatiewet: regelde de gedwongen opnames en bleef van toepassing tot 1990
1e HELFT 20e EEUW
Gedurende deze periode werd de psychiatrie geconfronteerd met een belangrijk dilemma;
▪ patiënten met een psychiatrische aandoening konden terecht in steeds groter wordende
instellingen in de hoop dat ze spontaan zouden herstellen
▪ psychiaters beschikten over de mogelijkheden van psychoanalyse; een behandeling die
toen alleen haalbaar was voor meer vermogende patiënten die naar meer zelfinzicht
streefden
Psychiaters ontdekten alternatieven; koortskuren, slaapkuren, shockkuren & coma,
bedverpleging, badtherapie,…
5
,Hans Berger
Hij ontdekte het elektro – encefalogram (EEG).
De bevoegdheid van de psychiatrie ging van Justitie naar Volksgezondheid.
Een psychiatrische aandoening werd met andere woorden niet langer meer gezien als een
juridisch aan te pakken fenomeen. Hierdoor kregen ze recht op behandeling.
Tijdens de Holocaust waren patiënten met psychische stoornissen ook in het nadeel.
(psychogenocide)
1950 – 2010
Met de komst van psychofarmaca veranderde de psychiatrie op ingrijpende wijze.
Door de opname van de psychiatrische ziekenhuizen in de ziekenhuiswet werd de wettelijke
basis gecreëerd voor open afdelingen: de A – diensten (voor observatie en intensieve zorgen) en
de T – diensten (voor resocialisatie en re – integratie).
Ook ontstonden de PAAZ en de partiële hospitalisatievormen.
de Belgische Bond Geesteshygiëne
▪ we moeten mensen met ernstige psychische stoornissen bereiken met ambulante en
multidisciplinaire en goedkope hulp
▪ geestelijke gezondheidszorg is een recht
! anti – psychiatrie
2. DE PSYCHIATRIE VANDAAG
▪ van residentiële zorg naar ambulante zorg
▪ van aanbod – naar vraaggestuurde zorg
De term ‘behandeling’ wordt gebruikt als de focus gericht is op klinisch herstel.
doel behandeling; het terugdringen van de stoornis en het verminderen van de symptomen.
sociaal herstel of rehabilitatie: wanneer de gevolgen van de stoornis op het functioneren in het
dagelijks leven centraal staan
Bij de herstelgerichte benadering verschuift de focus van de kwetsbaarheid en beperking van de
patiënt naar zijn krachten, talenten en competenties.
Herstel van de patiënt moet ook gesteund worden door de familie.
! steeds meer onderzoek maakt duidelijk dat het betrekken van patiënten en hun omgeving bij de
behandeling, verzorging en ondersteuning de kwaliteit van de zorg aanzienlijk verhoogt
herstel ≠ genezing
6
,2.1 ERVARINGSDESKUNDIGEN
Mensen die zelf psychisch ziek geweest zijn en het vaak ook nog zijn of in elk geval kwetsbaar
blijven en die hun ervaringsdeskundigheid via vorming en bijscholing ontwikkelen tot een
zinvolle bijdrage in de zorg voor anderen, hetzij beroepsmatig hetzij als vrijwilliger.
Ervaringsdeskundigheid kan een cruciale expertise en ervaring vormen die mooi complementair
is met de evidencebased deskundigheid en ervaring van de professionele zorgverleners.
2.2 ENKELE DEFINITIES
geestelijke gezondheid: een toestand van welzijn waarin het individu zijn of haar competenties
realiseert, kan omgaan met de normale druk van het leven, productief en vruchtbaar kan werken
en bekwaam is een bijdrage te leveren aan zijn of haar gemeenschap
geestelijke gezondheid: een toestand die een persoon toelaat zich optimaal te ontwikkelen op
psychisch, intellectueel en emotioneel vlak
gezondheid: verwijst naar de gehele persoon, alsook naar de relaties met andere personen
ecobiopsychosociale eenheid: alle levensdomeinen als 1 geheel
psychiatrie: de medische discipline die zich bezighoudt met de studie en behandeling van
psychiatrische stoornissen
psychopathologie: ziekteleer van de geest; onderzoekt de oorzaken, symptomen en het verloop
van psychiatrische stoornissen
biologische psychiatrie: richt zich in hoofdzaak op de processen in de hersenen die aan de
basis liggen van de stoornissen
2.3 DSM OF ICD?
DSM: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
ICD: International Classification of Diseases
DSM ICD
geestelijke gezondheidszorg somatische zorg
meer gebruikt bij onderzoek meer gebruikt in ontwikkelingslanden
meer gebruikt in ontwikkelde landen
veranderingen DSM – 5 – TR
▪ aanscherping en actualisering van de teksten
▪ toevoeging van de persisterende – rouwstoornis
▪ aanpassing van een aantal secties zoals prevalentie, cultuurgebonden elementen, thema’s
inzake sekse & gender en suïcidaal gedrag
▪ vervanging van de ICD – 9 – codes naar ICD – 10 – codes
7
,2.4 BIO-PSYCHO-SOCIALE BENADERING
holistische benadering: biologische, psychologische en sociale componenten beïnvloeden het
mentaal welbevinden
liaisonpsychiatrie: raakvlak tussen algemene geneeskunde en psychiatrie
2.5 PSYCHIATRISCHE AANDOENINGEN
om te kunnen spreken van een psychiatrische aandoening moet het gedrag aan 4
voorwaarden voldoen;
▪ afwijkend gedrag vertonen
▪ lijden, ongemak of een beperking veroorzaken
▪ het functioneren op het vlak van relaties, arbeid, ontspanning en liefde negatief beïnvloeden
▪ waarbij de vorige 3 voorwaarden een duurzaam karakter vertonen
2.6 ONRUSTWEKKENDE TOENAME VAN PSYCHISCHE PROBLEMEN
Zowel de vraag als het aanbod is toegenomen.
Meer en meer mensen kloppen veel te vlug aan bij een psychiater of therapeut omdat ze het
onderscheid niet meer maken tussen gewone levensproblemen en ernstige psychische
aandoeningen.
Mensen verwachten ook dat alles kant – en – klaar opgelost kan worden en dat ze constant blij
moeten zijn.
3. EEN AANTAL MARKANTE VASTSTELLINGEN
3.1 OVERCONSUMPTIE VAN ANTIDEPRESSIVA
Antidepressiva worden gebruikt in de behandeling van ernstige depressie, paniek- en
angststoornissen en obsessief – compulsieve stoornissen.
1/4 Belgen neemt 1 psychofarmacon .
Ze zijn bedoeld om de balans van boodschapperstoffen in de hersenen in evenwicht te houden.
Overmatig gebruik kan leiden tot; agitatie, agressie en uitzonderlijk zelfdoding.
Er wordt nog te veel antidepressiva voorgeschreven, wanneer dit eigenlijk niet nodig is.
3.2 ZELFDODINGEN
! preventie van zelfdoding is het allerbelangrijkste
3.3 KINDEREN EN JONGEREN
Slechts 16 – 27% van de kinderen en jongeren met een psychische stoornis krijgt effectief
gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg.
Veel van die jongeren blijven ook onder de radar.
8
, HOOFDSTUK 2
DIAGNOSE & BEHANDELING
1. PSYCHIATRIE EN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN
psychopathologie: het wetenschapsgebied en de studie van de theoretische grondslagen
1.1 IS PSYCHIATRIE WEL EEN MEDISCHE DISCIPLINE?
Vroeger, en in sommige culturen nu nog, wordt de verklaring voor ernstige gedragsstoornissen
gezocht in bovennatuurlijke oorzaken; geesten demonen, tovenarij en bezetenheid.
De psychiatrie heeft haar oorsprong in Frankrijk. (Philippe Pinel)
vanaf 19de eeuw = ontstaan van grote psychiatrische ziekenhuizen
vanaf 20ste eeuw = onbewuste conflicten en fixaties van Freud
jaren 60 & 70 = oorzaak in het slecht functioneren van sociale systemen
Om psychiatrische ziekten te verklaren werden toen vooral modellen en theorieën gebruikt over hoe
maatschappelijke en politieke systemen iemand ziek kunnen maken en houden.
psychopathologie als medische discipline: het klinisch beeld;
▪ beloop; welke symptomen zien we?
▪ behandeling; wat kunnen we eraan doen?
▪ oorzaak; hoe kunnen we de ziekte verklaren?
psychopathologie ≠ psychopathie
Psychopathie zijn mensen met een anti – persoonlijkheidsstoornis (psychopaten).
begin 19de eeuw = psychoanalyse VS geneeskundig model
--> psychologische oorzaken; trauma’s onbewuste dat speelt in het gedrag,…
jaren 60 – 70 = antipsychiatrie VS geneeskundig model
--> slecht functionerende maatschappij is de oorzaak (sociale achterstelling, werkloosheid,…)
medisch model VS sociale wetenschappen
Vaak wordt het medisch model verworpen door sociale wetenschappers omdat het te beperkt is
en te weinig rekening houdt met contextuele factoren.
medisch model vandaag
gedragsstoornissen = verklaard adhv bio – psycho – sociaal
triadische interacties
gedrag ⇆ hersenen ⇆ lichaam
9
LEVEN BIJ
PERSONEN MET
PSYCHISCHE
KWETSBAARHEID
STEFAAN DE SMET & GRIET PATTYN
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
HOGENT
,1
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE GGZ
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE .................................................................................................................................. 4
2. DE PSYCHIATRIE VANDAAG....................................................................................................................................................... 6
2.1 ERVARINGSDESKUNDIGEN ............................................................................................................................................... 7
2.2 ENKELE DEFINITIES ........................................................................................................................................................... 7
2.3 DSM OF ICD? .................................................................................................................................................................... 7
2.4 BIO-PSYCHO-SOCIALE BENADERING ................................................................................................................................ 8
2.5 PSYCHIATRISCHE AANDOENINGEN ................................................................................................................................... 8
2.6 ONRUSTWEKKENDE TOENAME VAN PSYCHISCHE PROBLEMEN ......................................................................................... 8
3. EEN AANTAL MARKANTE VASTSTELLINGEN ............................................................................................................................... 8
3.1 OVERCONSUMPTIE VAN ANTIDEPRESSIVA ......................................................................................................................... 8
3.2 ZELFDODINGEN ................................................................................................................................................................ 8
3.3 KINDEREN EN JONGEREN ................................................................................................................................................. 8
HOOFDSTUK 2: DIAGNOSE EN BEHANDELING
1. PSYCHIATRIE EN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN ............................................................................................................................. 9
1.1 IS PSYCHIATRIE WEL EEN MEDISCHE DISCIPLINE? ............................................................................................................ 9
1.2 WAT IS EEN PSYCHIATRISCHE ZIEKTE? ..............................................................................................................................11
2. DIAGNOSE IN DE PSYCHIATRIE: PSYCHIATRISCH ONDERZOEK.................................................................................................11
2.1 HOE VERLOOPT EEN DIAGNOSTISCH GESPREK (ANAMNESE)? ..........................................................................................12
2.2 NAGAAN VAN DE PSYCHIATRISCHE VOORGESCHIEDENIS EN DE FAMILIEANAMNESE ........................................................12
2.3 HET NAVRAGEN VAN LICHAMELIJKE KLACHTEN EN HET LICHAMELIJK ONDERZOEK ..........................................................12
2.4 DE SOCIALE ANAMNESE...................................................................................................................................................12
2.5 DE BIOGRAFISCHE ANAMNESE ........................................................................................................................................12
2.6 DE HETEROANAMNESE ....................................................................................................................................................13
3. DIAGNOSE EN CLASSIFICATIE .................................................................................................................................................13
4. VOORKOMEN VAN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN (EPIDEMIOLOGIE) ..............................................................................................13
5. OORZAKEN EN ONTSTAAN VAN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN ......................................................................................................13
5.1 BIOLOGISCHE FACTOREN ................................................................................................................................................13
5.2 PSYCHOLOGISCHE FACTOREN.........................................................................................................................................15
HOOFDSTUK 3: PATIËNT MET EEN PSYCHIATRISCHE AANDOENING VS DE SAMENLEVING
1. VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG ................................................................................................................................17
2. MAATSCHAPPELIJKE KOST VAN DE GGZ ...................................................................................................................................18
3. WERKEN EN WONEN ...............................................................................................................................................................19
4. EUTHANASIE ...........................................................................................................................................................................19
HOOFDSTUK 4: ANGSTSTOORNISSEN EN DWANG-EN VERWANTE STOORNISSEN
1. ANGSTSTOORNISSEN ..............................................................................................................................................................22
2. DWANG-EN VERWANTE STOORNISSEN ...................................................................................................................................24
HOOFDSTUK 5: VERSLAVING-EN MIDDELENGERELATEERDE PROBLEMEN
1. BEGRIPPENKADER ..................................................................................................................................................................26
1.1 CRITERIA VOLGENS DE DSM – 5 ........................................................................................................................................26
1.2 GOKVERSLAVING OF GOKSTOORNIS ................................................................................................................................27
2. DRUGS EN PSYCHOACTIEVE MIDDELEN ..................................................................................................................................27
2.1 WAT ZIJN DRUGS? ............................................................................................................................................................27
2.2 NEUROFYSIOLOGISCHE WERKING ...................................................................................................................................29
2
,3. BEELDVORMING .....................................................................................................................................................................30
3.1 THEORIE VAN ZINBERG; DE 3 M’s ......................................................................................................................................30
3.2 VERSCHILLENDE FASEN VAN HET AFHANKELIJKHEIDSPROCES (STAGE MODELLING) ........................................................30
3.3 VICIEUZE CIRKELS DIE EEN VERSLAVING IN STAND HOUDEN ............................................................................................31
3.4 VAN AFHANKELIJKHEID NAAR HERSTEL ............................................................................................................................31
3.5 HOE OMGAAN MET VERSLAVING EN MIDDELENGERELATEERDE PROBLEMEN? .................................................................32
HOOFDSTUK 6: NEUROCOGNITIEVE STOORNISSEN
1. DELIRIUM................................................................................................................................................................................34
2. DEMENTIE ...............................................................................................................................................................................35
HOOFDSTUK 7: SCHIZOFRENIESPECTRUM-EN ANDERE PSYCHOTISCHE STOORNISSEN
1. VERSCHIL TUSSEN ILLUSIES, HALLUCINATIES EN WANEN ........................................................................................................37
2. VIER GROEPEN PSYCHOTISCHE SYMPTOMEN ..........................................................................................................................38
3. DRIE DIAGNOSES DIE VALLEN BINNEN HET SPECTRUM VAN PSYCHOTISCHE STOORNISSEN ....................................................39
3.1 VOORKOMEN EN VERLOOP ..............................................................................................................................................39
3.2 SYMPTOMEN ....................................................................................................................................................................39
3.3 OORZAKEN EN ETIOLOGIE................................................................................................................................................40
3.4 BESCHERMENDE FACTOREN............................................................................................................................................40
3.5 BEHANDELING .................................................................................................................................................................40
4. DE WEG NAAR HERSTEL ..........................................................................................................................................................41
4.1 TIEN TIPS PSYCHOSENET.NL ............................................................................................................................................41
4.2 LEAP ................................................................................................................................................................................41
4.3 OPEN DIALOQUE .............................................................................................................................................................41
HOOFDSTUK 8: BIPOLAIRE - STEMMINGSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 9: STOORNISSEN MET LICHAMELIJKE SYMPTOMEN
HOOFDSTUK 10: DEPRESSIEVE - STEMMINGSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 11: PSYCHOTRAUMA EN STRESSORGERELATEERDE STOORNISSEN
HOOFDSTUK 12: PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN
HOOFDSTUK 13: EETSTOORNISSEN
1. ANOREXIA NERVOSA ...............................................................................................................................................................58
2. ARFID......................................................................................................................................................................................59
3. EETBUISTOORNIS ....................................................................................................................................................................59
4. BOULIMIA NERVOSA................................................................................................................................................................59
5. ANDERE GESPECIFIEERDE EETSTOORNIS ................................................................................................................................60
6. NIET GESPECIFIEERDE EETSTOORNISSEN EN ANDERE EETSTOORNISSEN ................................................................................60
7. ZICHTBARE EN ONZICHTBARE SYMPTOMEN ............................................................................................................................60
8. EEN OVERZICHT ......................................................................................................................................................................60
9. TRANSDIAGNOSTISCH MODEL ................................................................................................................................................61
10. PREVALENTIE ........................................................................................................................................................................61
11. ETIOLOGIE ............................................................................................................................................................................61
11.1 BIOLOGISCHE RISICOFACTOREN ...................................................................................................................................61
11.2 PSYCHOLOGISCHE RISICOFACTOREN ............................................................................................................................61
11.3 SOCIALE RISICOFACTOREN ............................................................................................................................................62
12. BEHANDELING ......................................................................................................................................................................62
13. ROL VAN DE ORTHOPEDAGOOG ............................................................................................................................................62
3
, HOOFDSTUK 1
EEN HELIKOPTERBLIK OP ONZE GGZ
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE
PREHISTORIE EN DE OUDHEID
oorzaak ziektes; geesten die men had beledigd
oplossing; schedelboringen
Hippocrates (460 – 370 vC)
Volgens hem werd ziekte veroorzaakt door een onjuiste mengeling van de 4 belangrijkste
lichaamsvochten; bloed, slijm, gele en zwarte gal.
Hij beschouwde krankzinnigheid als een hersenziekte en behandelde de zieken met warme en
koude baden, rust en dieet.
Galenus van Pergamon (130 – 200 nC)
Hij verdeelde de mensen in 4 types, naargelang de overheersing van 1 van de lichaamsvochten.
▪ bloed; sanguinisch type (levendig en hartelijk)
▪ slijm; flegmatisch type (kalm en bedachtzaam)
▪ gele gal; cholerisch type (opvliegend)
▪ zwarte gal; melancholisch type (droefgeestig, angstig en pessimistisch)
300 – 1600
Treurigheid of melancholie werden beschouwd als een slechte gedachte of bekoring.
Evagrius van Pontus
Hij voegde treurigheid toe als 8ste slechte gedachte of bekoring naast gulzigheid, hebzucht,
luiheid, wellust, toorn, ijdelheid en hoogmoed.
Gregorius I ; Hij stelde de definitieve lijst op van 7 hoofdzonde.
Mensen met een geestelijke stoornis werden ‘zotten’ genoemd.
De lastige en onrustige mensen werden opgesloten in ‘dolhuizen’.
Door ‘kwade’ stoffen uit het lichaam te laten wegvloeien, poogden ze zieke mensen te genezen.
Bvb. drankjes om over te geven, purgeermiddelen en pasten aderlatingen toe
kei – of steensnijdingen; een insect in het hoofd zou krankzinnigheid veroorzaken
Vanaf de jaren 1100 kregen, met de opkomst van de Kerk, geesteszieken meer recht op leven.
de heilige Dimpna; ontpopte zich tot de patrones van de bezetenen en geestesziekten
Een aantal geestesziekten bleven in Geel en werden ondergebracht in gezinnen; zo ontstond de
psychiatrische gezinsverpleging.
einde 16de eeuw: krankzinnigen werden aansprakelijk en toerekeningsvatbaar gesteld
4
,1600 – 1800
Voor de geestesziekten was dit een donkere periode, gekenmerkt door een interneringsgolf en
gestichten met erbarmelijke leefomstandigheden.
De opsluiting in dolhuizen, gasthuizen en godshuizen vanuit een liefdadige ingesteldheid
maakte plaats voor een brutale afsluiting van de samenleving.
(kettingen en geen fatsoenlijk voedsel)
René Descartes
Volgens hem is denken onze essentie en daarom moet onze geest (de rede) onderscheiden
worden van ons lichaam (natuur).
Deze scheiding van geest en lichaam, bekend als ‘cartesiaans dualisme’, heeft in onze westerse
cultuur in tegenstelling tot de oosterse cultuur, de visie op en de organisatie van de geestelijke
gezondheidszorg sterk beïnvloed.
19e EEUW
Geesteszieken werden beschouwd als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke
medische verzorging.
Dolhuizen werden langzaam vervangen door krankzinnigengestichten.
Philippe Pinel (grondlegger Franse psychiatrie)
Hij bevrijdde een aantal geestesziekten van hun boeien en maakte een einde aan bepaalde
technieken; purgeren, blaartrekken en aderlaten.
In zijn therapie stond het contact met de patiënt centraal.
Jozef Guislain
Hij specialiseerde zich als 1 van de eersten in België in het behandelen van geestesziekten.
Hij bevrijdde geesteszieken die in onhumane omstandigheden waren opgesloten.
Hij ijverde voor een humane behandeling van de patiënten en bouwde het eerste gesticht
volgens moderne concepten.
artsen gespecialiseerd in psychiatrische patiënten = aliënist
Breuer en Freud
Volgens hen is een neurose het gevolg van belevingen die verdrongen worden naar het
onderbewuste.
collocatiewet: regelde de gedwongen opnames en bleef van toepassing tot 1990
1e HELFT 20e EEUW
Gedurende deze periode werd de psychiatrie geconfronteerd met een belangrijk dilemma;
▪ patiënten met een psychiatrische aandoening konden terecht in steeds groter wordende
instellingen in de hoop dat ze spontaan zouden herstellen
▪ psychiaters beschikten over de mogelijkheden van psychoanalyse; een behandeling die
toen alleen haalbaar was voor meer vermogende patiënten die naar meer zelfinzicht
streefden
Psychiaters ontdekten alternatieven; koortskuren, slaapkuren, shockkuren & coma,
bedverpleging, badtherapie,…
5
,Hans Berger
Hij ontdekte het elektro – encefalogram (EEG).
De bevoegdheid van de psychiatrie ging van Justitie naar Volksgezondheid.
Een psychiatrische aandoening werd met andere woorden niet langer meer gezien als een
juridisch aan te pakken fenomeen. Hierdoor kregen ze recht op behandeling.
Tijdens de Holocaust waren patiënten met psychische stoornissen ook in het nadeel.
(psychogenocide)
1950 – 2010
Met de komst van psychofarmaca veranderde de psychiatrie op ingrijpende wijze.
Door de opname van de psychiatrische ziekenhuizen in de ziekenhuiswet werd de wettelijke
basis gecreëerd voor open afdelingen: de A – diensten (voor observatie en intensieve zorgen) en
de T – diensten (voor resocialisatie en re – integratie).
Ook ontstonden de PAAZ en de partiële hospitalisatievormen.
de Belgische Bond Geesteshygiëne
▪ we moeten mensen met ernstige psychische stoornissen bereiken met ambulante en
multidisciplinaire en goedkope hulp
▪ geestelijke gezondheidszorg is een recht
! anti – psychiatrie
2. DE PSYCHIATRIE VANDAAG
▪ van residentiële zorg naar ambulante zorg
▪ van aanbod – naar vraaggestuurde zorg
De term ‘behandeling’ wordt gebruikt als de focus gericht is op klinisch herstel.
doel behandeling; het terugdringen van de stoornis en het verminderen van de symptomen.
sociaal herstel of rehabilitatie: wanneer de gevolgen van de stoornis op het functioneren in het
dagelijks leven centraal staan
Bij de herstelgerichte benadering verschuift de focus van de kwetsbaarheid en beperking van de
patiënt naar zijn krachten, talenten en competenties.
Herstel van de patiënt moet ook gesteund worden door de familie.
! steeds meer onderzoek maakt duidelijk dat het betrekken van patiënten en hun omgeving bij de
behandeling, verzorging en ondersteuning de kwaliteit van de zorg aanzienlijk verhoogt
herstel ≠ genezing
6
,2.1 ERVARINGSDESKUNDIGEN
Mensen die zelf psychisch ziek geweest zijn en het vaak ook nog zijn of in elk geval kwetsbaar
blijven en die hun ervaringsdeskundigheid via vorming en bijscholing ontwikkelen tot een
zinvolle bijdrage in de zorg voor anderen, hetzij beroepsmatig hetzij als vrijwilliger.
Ervaringsdeskundigheid kan een cruciale expertise en ervaring vormen die mooi complementair
is met de evidencebased deskundigheid en ervaring van de professionele zorgverleners.
2.2 ENKELE DEFINITIES
geestelijke gezondheid: een toestand van welzijn waarin het individu zijn of haar competenties
realiseert, kan omgaan met de normale druk van het leven, productief en vruchtbaar kan werken
en bekwaam is een bijdrage te leveren aan zijn of haar gemeenschap
geestelijke gezondheid: een toestand die een persoon toelaat zich optimaal te ontwikkelen op
psychisch, intellectueel en emotioneel vlak
gezondheid: verwijst naar de gehele persoon, alsook naar de relaties met andere personen
ecobiopsychosociale eenheid: alle levensdomeinen als 1 geheel
psychiatrie: de medische discipline die zich bezighoudt met de studie en behandeling van
psychiatrische stoornissen
psychopathologie: ziekteleer van de geest; onderzoekt de oorzaken, symptomen en het verloop
van psychiatrische stoornissen
biologische psychiatrie: richt zich in hoofdzaak op de processen in de hersenen die aan de
basis liggen van de stoornissen
2.3 DSM OF ICD?
DSM: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
ICD: International Classification of Diseases
DSM ICD
geestelijke gezondheidszorg somatische zorg
meer gebruikt bij onderzoek meer gebruikt in ontwikkelingslanden
meer gebruikt in ontwikkelde landen
veranderingen DSM – 5 – TR
▪ aanscherping en actualisering van de teksten
▪ toevoeging van de persisterende – rouwstoornis
▪ aanpassing van een aantal secties zoals prevalentie, cultuurgebonden elementen, thema’s
inzake sekse & gender en suïcidaal gedrag
▪ vervanging van de ICD – 9 – codes naar ICD – 10 – codes
7
,2.4 BIO-PSYCHO-SOCIALE BENADERING
holistische benadering: biologische, psychologische en sociale componenten beïnvloeden het
mentaal welbevinden
liaisonpsychiatrie: raakvlak tussen algemene geneeskunde en psychiatrie
2.5 PSYCHIATRISCHE AANDOENINGEN
om te kunnen spreken van een psychiatrische aandoening moet het gedrag aan 4
voorwaarden voldoen;
▪ afwijkend gedrag vertonen
▪ lijden, ongemak of een beperking veroorzaken
▪ het functioneren op het vlak van relaties, arbeid, ontspanning en liefde negatief beïnvloeden
▪ waarbij de vorige 3 voorwaarden een duurzaam karakter vertonen
2.6 ONRUSTWEKKENDE TOENAME VAN PSYCHISCHE PROBLEMEN
Zowel de vraag als het aanbod is toegenomen.
Meer en meer mensen kloppen veel te vlug aan bij een psychiater of therapeut omdat ze het
onderscheid niet meer maken tussen gewone levensproblemen en ernstige psychische
aandoeningen.
Mensen verwachten ook dat alles kant – en – klaar opgelost kan worden en dat ze constant blij
moeten zijn.
3. EEN AANTAL MARKANTE VASTSTELLINGEN
3.1 OVERCONSUMPTIE VAN ANTIDEPRESSIVA
Antidepressiva worden gebruikt in de behandeling van ernstige depressie, paniek- en
angststoornissen en obsessief – compulsieve stoornissen.
1/4 Belgen neemt 1 psychofarmacon .
Ze zijn bedoeld om de balans van boodschapperstoffen in de hersenen in evenwicht te houden.
Overmatig gebruik kan leiden tot; agitatie, agressie en uitzonderlijk zelfdoding.
Er wordt nog te veel antidepressiva voorgeschreven, wanneer dit eigenlijk niet nodig is.
3.2 ZELFDODINGEN
! preventie van zelfdoding is het allerbelangrijkste
3.3 KINDEREN EN JONGEREN
Slechts 16 – 27% van de kinderen en jongeren met een psychische stoornis krijgt effectief
gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg.
Veel van die jongeren blijven ook onder de radar.
8
, HOOFDSTUK 2
DIAGNOSE & BEHANDELING
1. PSYCHIATRIE EN PSYCHIATRISCHE ZIEKTEN
psychopathologie: het wetenschapsgebied en de studie van de theoretische grondslagen
1.1 IS PSYCHIATRIE WEL EEN MEDISCHE DISCIPLINE?
Vroeger, en in sommige culturen nu nog, wordt de verklaring voor ernstige gedragsstoornissen
gezocht in bovennatuurlijke oorzaken; geesten demonen, tovenarij en bezetenheid.
De psychiatrie heeft haar oorsprong in Frankrijk. (Philippe Pinel)
vanaf 19de eeuw = ontstaan van grote psychiatrische ziekenhuizen
vanaf 20ste eeuw = onbewuste conflicten en fixaties van Freud
jaren 60 & 70 = oorzaak in het slecht functioneren van sociale systemen
Om psychiatrische ziekten te verklaren werden toen vooral modellen en theorieën gebruikt over hoe
maatschappelijke en politieke systemen iemand ziek kunnen maken en houden.
psychopathologie als medische discipline: het klinisch beeld;
▪ beloop; welke symptomen zien we?
▪ behandeling; wat kunnen we eraan doen?
▪ oorzaak; hoe kunnen we de ziekte verklaren?
psychopathologie ≠ psychopathie
Psychopathie zijn mensen met een anti – persoonlijkheidsstoornis (psychopaten).
begin 19de eeuw = psychoanalyse VS geneeskundig model
--> psychologische oorzaken; trauma’s onbewuste dat speelt in het gedrag,…
jaren 60 – 70 = antipsychiatrie VS geneeskundig model
--> slecht functionerende maatschappij is de oorzaak (sociale achterstelling, werkloosheid,…)
medisch model VS sociale wetenschappen
Vaak wordt het medisch model verworpen door sociale wetenschappers omdat het te beperkt is
en te weinig rekening houdt met contextuele factoren.
medisch model vandaag
gedragsstoornissen = verklaard adhv bio – psycho – sociaal
triadische interacties
gedrag ⇆ hersenen ⇆ lichaam
9
