HC1: PERSOONLIJKE EN ZAKELIJKE RECHTEN (P3-20HB)
INLEIDING
De vermogensrechten worden klassiek onderverdeeld in persoonlijke rechten, zakelijke
rechten en intellectuele rechten.
Onderscheid tussen persoonlijke en zakelijke rechten:
- Enkel zakelijke rechten zijn uitgerust met de attributen van zakelijke rechten
- Verschillend verjaringsregime: een persoonlijke vordering verjaart in beginsel na tien
jaar (art 2262bis oud BW), terwijl vorderingen tot sanctionering van zakelijke rechten
verjaren na verloop van dertig jaar (art 2262 oud BW)
- Verschillende aanknoping voor de territoriale bevoegdheidsregeling: persoonlijke
rechtsvorderingen moeten worden gebracht voor de rechter van de woonplaats van
de verweerder (art 624 1° Ger w), onroerende zakelijke rechtsvorderingen behoren
tot de exclusieve bevoegdheid van de rechter van de plaats waar het goed gelegen is
(art 620 ger w)
- Verschillend publiciteitsmechanisme: enkel zakelijke rechten moeten en kunnen
worden bekendgemaakt
DE KLASSIEKE LEER: EEN SCHERPE TWEEDELING
Persoonlijke rechten creëren een rechtsverhouding tussen twee rechtssubjecten terwijl
zakelijke rechten een rechtsverhouding tot stand brengen tussen een rechtssubject en een
rechtsobject.
de zakelijke rechten hebben betrekking op goederen, terwijl de persoonlijke rechten
betrekking hebben op diensten verleend door een schuldenaar
DE LEER VAN HET PERSONALISME
De basisgedachte van de leer van het personalisme, waarvan Planiol de grote pleitbezorger
is, bestaat erin dat een rechtsverhouding enkel kan bestaan tussen rechtssubjecten, nooit
tussen een rechtssubject en een goed. Maw zowel zakelijke rechten als persoonlijke rechten
creëren een rechtsband tussen twee rechtssubjecten. Hier ontstaat voor het eerst de
gedachte dat ook zakelijke rechten een verbintenisrechtelijke band doen ontstaan.
Een persoonlijk recht zou een verbintenis doen ontstaan ten laste van één bepaalde
persoon, namelijk de debiteur. Een zakelijk recht daarentegen vormt het complement van
een universele passieve verbintenis.
zakelijk recht wordt een absoluut recht genoemd
persoonlijk recht wordt een relatief recht genoemd
Maar de leer van het personalisme heeft de kritiek van de rechtsleer niet doorstaan:
Persoonlijke rechten hebben geen gevolgen in de verhouding tot derden. Derden hebben de
verplichting om zich te onthouden van inbreuken op persoonlijke rechten waarvan ze kennis
hebben. Schenden ze deze verplichting: derde medeplichtigheid aan contractbreuk.
Zakelijke rechten zijn tegenwerpelijk aan derden door het loutere vervullen van een
publiciteitsmaatregel terwijl persoonlijke rechten enkel tegenwerpelijk zijn aan derden die
kennis hebben van het bestaan van die rechten. De publiciteit heeft tot gevolg dat de
,verkrijger van een zakelijk recht in principe met kennis van zaken handelt en dus ‘te kwader
trouw’ is terwijl een verkrijger van een persoonlijk recht vaak te goeder trouw handelt.
LEER VAN HET NEOPERSONALISME
Vooral onder de invloed van het proefschrift van Ginossar. Volgens deze theorie is het
eigendomsrecht het meest verheven recht dat de indeling tussen zakelijke en persoonlijke
rechten overstijgt.
Aan een zakelijk recht beantwoordt een kwalitatieve verbintenis: de verbintenis van
(meestal) de eigenaar van het goed om de beperkingen op zijn recht te eerbiedigen, is
aangegaan qualitate qua dwz als eigenaar van het goed waarop het zakelijk recht betrekking
heeft.
Indien de eigenaar zijn hoedanigheid van eigenaar verliest (door verkoop, schenking etc.) de
rechtsopvolger onder bijzondere titel gehouden is tot nakoming. Maw de rechtsopvolger
onder bijzondere titel verkrijgt de hoedanigheid van schuldenaar omdat hij de hoedanigheid
van eigenaar overneemt.
De schuldenaar van een persoonlijk recht daarentegen is niet kwalitatief gehouden, maar
wel te persoonlijke titel. Persoonlijke rechten gaan in beginsel niet over op de
rechtsopvolger onder bijzondere titel van het goed waarop de aanspraak indirect betrekking
heeft.
Ook de leer van Ginossar is aan kritiek blootgesteld
Deze kritiek richtte zich op de uitbreiding van het eigendomsrecht tot alle
vermogensrechten. Daardoor zou het eigendomsrecht zijn eigenheid verliezen: “si tout est
propriété, il ny’a plus de propriété”, zo luidt het bij Dabin. Deze kritiek lijkt niet
gerechtvaardigd.
In de plaats van het eigendomsrecht uit te hollen, heeft Ginossar dus de toekomstige
evoluties van het eigendomsrecht weergegeven.
DE KEUZE VAN DE WETGEVER: HET NUMERUS CLAUSUS-BEGINSEL
1. HET NUMERUS CLAUSUS-BEGINSEL BIJ ZAKELIJKE RECHTEN
Numerus clausus-beginsel = vermogensrechten kunnen slechts zakelijke rechten zijn voor
zover de wet ze als zakelijk recht erkent, en het goederenrecht laat niet toe dat partijen
nieuwe onbenoemde zakelijke rechten tot stand brengen.
Art 3.3 BW
- Externe dimensie: partijen kunnen geen andere zakelijke rechten vestigen dan deze
die door de wetgever als zakelijke rechten zijn benoemd
- Interne dimensie: partijen moeten bij de vestiging van de zakelijke rechten de
wezenskenmerken van de betrokken zakelijke rechten eerbiedigen (art 3.1 BW).
Art 3.3 BW onderscheidt vier categorieën zakelijke rechten:
- Eigendomsrecht
- Mede-eigendom
, - Zakelijke gebruiksrechten
- Zakelijke zekerheden
Zakelijke gebruiksrechten zijn zakelijke rechten die de titularis ervan een gebruiks- en
genotsrecht verlenen met betrekking tot een welbepaald goed.
erfdienstbaarheden, vruchtgebruik, erfpacht en opstal
Zakelijke zekerheden zijn zakelijke rechten die hoofdzakelijk tot doel hebben de nakoming
van een schuldvordering te voldoen. Ze verlenen de titularis enkel het recht om als eerste
uitbetaald te worden uit de opbrengt van het goed waarop ze betrekking hebben
bijzondere voorrechten, retentierecht, pand, hypotheek
Ook eigendom krijgt tegenwoordig vaak de finaliteit van een zakelijke zekerheidsrecht,
doordat het eigendomsrecht steeds vaker tot doel heeft een schuldvordering te waarborgen.
Men spreekt dan van fiduciaire eigendom tot zekerheid. Twee vormen van fiduciaire
eigendom tot zekerheid kunnen worden onderscheiden: de overdracht van eigendom tot
zekerheid (fiduciaire eigendomsoverdracht tot zekerheid) en de voorbehouden eigendom
tot zekerheid (eigendomsvoorbehoud of leasing: art 69 ev pandwet)
2. WILSAUTONOMIE BIJ PERSOONLIJKE RECHTEN
Het numerus clausus-beginsel uit het goederenrecht staat lijnrecht tegenover het beginsel
van de wilsautonomie in het verbintenissenrecht. In principe zijn contractpartijen vrij om de
inhoud van een persoonlijk recht zelf te bepalen in de mate dat ze hierbij niet ingaan tegen
een regel van openbare orde of dwingend recht.
Benoemde contracten
Een aantal bijzondere contracten worden in het BW uitdrukkelijk en vrij uitvoerig geregeld.
Dat zijn benoemde contracten bv koop, huur, aanneming en lening
Onbenoemde contracten
Een aantal andere contractvormen zijn gegroeid uit de praktijk en worden onbenoemde
contracten genoemd. Hiervoor is geen wettelijke regeling terug te vinden bv factoring en
franchising
ook deze contracten zijn onderworpen aan het algemeen verbintenissenrecht uit boek 5
Gemengde contracten
Gemengde contracten = contracten waarin we elementen van meerdere benoemde
contracten kunnen onderscheiden en die toch op zichzelf een juridische eenheid uitmaken.
Een gemengd contract is eigenlijk een onbenoemd contract, een kind van meerdere
benoemde contracten. Bv reiscontract tussen toerist en reisbureau: we vinden hierin sporen
terug van aanneming van werk (rondleidingen), lastgeving (reserveren van kamers),
bewaargeving (bagage) enz.
absorptietheorie of ‘sponsbenadering’: naast het algemeen verbintenissenrecht zijn de
regels van het meest dominante contracttype van toepassing. Dit functioneert als een spons
die alles opzuigt.
, Art 5.67
- Lid 1 : gemengde contracten worden in principe aan een cumul of ‘distributieve
toepassing’ van regels onderworpen. Indien de partijen in eenzelfde contract
meerdere operaties opnemen die het voorwerp hadden kunnen zijn van afzonderlijke
contracten, dan is elke operatie in beginsel aan de eigen regels onderworpen.
- lid twee: wordt bepaald dat de absorptietheorie toch van toepassing is wanneer een
contract in bijkomstige orde bedingen omvat die behoren tot een categorie die
verschilt van degene waartoe het contract in hoofdorde behoort.
- Derde lid maakt voorbehoud op zowel de cumulatie- als de absorptietheorie indien
partijen onderling zijn overeengekomen om het contract aan een sui generis-regeling
te onderwerpen. Deze contactsvrijheid blijft dan wel ingeperkt door de regels van
dwingend recht of openbare orde.
HOOFDSTUK 2: BIJZONDERE KENMERKEN VAN ZAKELIJKE RECHTEN
BESCHERMING TEGEN INSOLVABILITEIT
De zakelijke rechten zijn uitgerust met een recht van voorrang. Dit laat toe dat een zakelijk
recht niet aangetast wordt door de samenloop die ontstaat in geval van insolvabiliteit van
degene die het goed onder zich heeft (art 3.5 BW). Indien bv de bewaarnemer of huurder
failliet gaat, kan de bewaargever of verhuurder het goed revindiceren uit handen van de
curator.
Om de rangorde te bepalen tussen de zakelijke rechten van dezelfde aard op eenzelfde
goed, moet het anterioriteitsbeginsel worden toegepast (art 3.4 eerste lid). Er moet dan een
evenredige verdeling (roerend goed) of rangregeling (onroerend goed) worden opgemaakt.
Persoonlijke rechten daarentegen zijn wel onderworpen aan de regel van gelijkheid van
schuldeisers (paritas creditorium).
VOLGRECHT
Het volgrecht betekent dat de derde-verkrijger van een goed van rechtswege gebonden is
door de zakelijke rechten die op het goed rusten (art 3.4 tweede lid). De zakelijke rechten
zijn dus tegenwerpelijk aan de derde-verkrijger van het goed waarop ze gevestigd zijn.
In art 3.4 geldt het volgrecht als toepassing van het anterioriteitsbeginsel: indien iemand een
goed aankoopt dat bezwaard is met een zakelijk recht, heeft dit laatste als ouder zakelijk
recht steeds voorrang op het recht van de derde-verkrijger, dat het jongere zakelijk recht is.
Persoonlijke verplichtingen daarentegen worden door de schuldenaar in personam
gecontracteerd, en gaan dus in principe niet automatisch mee over op een derde-verkrijger
onder bijzondere titel, tenzij hieraan een kettingbeding is gekoppeld.
Het volgrecht is niet absoluut bij alle zakelijke rechten. Het vindt zonder uitzondering
toepassing voor onroerende zakelijke rechten die bekendgemaakt zijn in de hypothecaire
registers. Bij roerende goederen wordt het volgrecht uitgescakeld in verhouding tot derde-
bezitter te goeder trouw (art 3.28).
INLEIDING
De vermogensrechten worden klassiek onderverdeeld in persoonlijke rechten, zakelijke
rechten en intellectuele rechten.
Onderscheid tussen persoonlijke en zakelijke rechten:
- Enkel zakelijke rechten zijn uitgerust met de attributen van zakelijke rechten
- Verschillend verjaringsregime: een persoonlijke vordering verjaart in beginsel na tien
jaar (art 2262bis oud BW), terwijl vorderingen tot sanctionering van zakelijke rechten
verjaren na verloop van dertig jaar (art 2262 oud BW)
- Verschillende aanknoping voor de territoriale bevoegdheidsregeling: persoonlijke
rechtsvorderingen moeten worden gebracht voor de rechter van de woonplaats van
de verweerder (art 624 1° Ger w), onroerende zakelijke rechtsvorderingen behoren
tot de exclusieve bevoegdheid van de rechter van de plaats waar het goed gelegen is
(art 620 ger w)
- Verschillend publiciteitsmechanisme: enkel zakelijke rechten moeten en kunnen
worden bekendgemaakt
DE KLASSIEKE LEER: EEN SCHERPE TWEEDELING
Persoonlijke rechten creëren een rechtsverhouding tussen twee rechtssubjecten terwijl
zakelijke rechten een rechtsverhouding tot stand brengen tussen een rechtssubject en een
rechtsobject.
de zakelijke rechten hebben betrekking op goederen, terwijl de persoonlijke rechten
betrekking hebben op diensten verleend door een schuldenaar
DE LEER VAN HET PERSONALISME
De basisgedachte van de leer van het personalisme, waarvan Planiol de grote pleitbezorger
is, bestaat erin dat een rechtsverhouding enkel kan bestaan tussen rechtssubjecten, nooit
tussen een rechtssubject en een goed. Maw zowel zakelijke rechten als persoonlijke rechten
creëren een rechtsband tussen twee rechtssubjecten. Hier ontstaat voor het eerst de
gedachte dat ook zakelijke rechten een verbintenisrechtelijke band doen ontstaan.
Een persoonlijk recht zou een verbintenis doen ontstaan ten laste van één bepaalde
persoon, namelijk de debiteur. Een zakelijk recht daarentegen vormt het complement van
een universele passieve verbintenis.
zakelijk recht wordt een absoluut recht genoemd
persoonlijk recht wordt een relatief recht genoemd
Maar de leer van het personalisme heeft de kritiek van de rechtsleer niet doorstaan:
Persoonlijke rechten hebben geen gevolgen in de verhouding tot derden. Derden hebben de
verplichting om zich te onthouden van inbreuken op persoonlijke rechten waarvan ze kennis
hebben. Schenden ze deze verplichting: derde medeplichtigheid aan contractbreuk.
Zakelijke rechten zijn tegenwerpelijk aan derden door het loutere vervullen van een
publiciteitsmaatregel terwijl persoonlijke rechten enkel tegenwerpelijk zijn aan derden die
kennis hebben van het bestaan van die rechten. De publiciteit heeft tot gevolg dat de
,verkrijger van een zakelijk recht in principe met kennis van zaken handelt en dus ‘te kwader
trouw’ is terwijl een verkrijger van een persoonlijk recht vaak te goeder trouw handelt.
LEER VAN HET NEOPERSONALISME
Vooral onder de invloed van het proefschrift van Ginossar. Volgens deze theorie is het
eigendomsrecht het meest verheven recht dat de indeling tussen zakelijke en persoonlijke
rechten overstijgt.
Aan een zakelijk recht beantwoordt een kwalitatieve verbintenis: de verbintenis van
(meestal) de eigenaar van het goed om de beperkingen op zijn recht te eerbiedigen, is
aangegaan qualitate qua dwz als eigenaar van het goed waarop het zakelijk recht betrekking
heeft.
Indien de eigenaar zijn hoedanigheid van eigenaar verliest (door verkoop, schenking etc.) de
rechtsopvolger onder bijzondere titel gehouden is tot nakoming. Maw de rechtsopvolger
onder bijzondere titel verkrijgt de hoedanigheid van schuldenaar omdat hij de hoedanigheid
van eigenaar overneemt.
De schuldenaar van een persoonlijk recht daarentegen is niet kwalitatief gehouden, maar
wel te persoonlijke titel. Persoonlijke rechten gaan in beginsel niet over op de
rechtsopvolger onder bijzondere titel van het goed waarop de aanspraak indirect betrekking
heeft.
Ook de leer van Ginossar is aan kritiek blootgesteld
Deze kritiek richtte zich op de uitbreiding van het eigendomsrecht tot alle
vermogensrechten. Daardoor zou het eigendomsrecht zijn eigenheid verliezen: “si tout est
propriété, il ny’a plus de propriété”, zo luidt het bij Dabin. Deze kritiek lijkt niet
gerechtvaardigd.
In de plaats van het eigendomsrecht uit te hollen, heeft Ginossar dus de toekomstige
evoluties van het eigendomsrecht weergegeven.
DE KEUZE VAN DE WETGEVER: HET NUMERUS CLAUSUS-BEGINSEL
1. HET NUMERUS CLAUSUS-BEGINSEL BIJ ZAKELIJKE RECHTEN
Numerus clausus-beginsel = vermogensrechten kunnen slechts zakelijke rechten zijn voor
zover de wet ze als zakelijk recht erkent, en het goederenrecht laat niet toe dat partijen
nieuwe onbenoemde zakelijke rechten tot stand brengen.
Art 3.3 BW
- Externe dimensie: partijen kunnen geen andere zakelijke rechten vestigen dan deze
die door de wetgever als zakelijke rechten zijn benoemd
- Interne dimensie: partijen moeten bij de vestiging van de zakelijke rechten de
wezenskenmerken van de betrokken zakelijke rechten eerbiedigen (art 3.1 BW).
Art 3.3 BW onderscheidt vier categorieën zakelijke rechten:
- Eigendomsrecht
- Mede-eigendom
, - Zakelijke gebruiksrechten
- Zakelijke zekerheden
Zakelijke gebruiksrechten zijn zakelijke rechten die de titularis ervan een gebruiks- en
genotsrecht verlenen met betrekking tot een welbepaald goed.
erfdienstbaarheden, vruchtgebruik, erfpacht en opstal
Zakelijke zekerheden zijn zakelijke rechten die hoofdzakelijk tot doel hebben de nakoming
van een schuldvordering te voldoen. Ze verlenen de titularis enkel het recht om als eerste
uitbetaald te worden uit de opbrengt van het goed waarop ze betrekking hebben
bijzondere voorrechten, retentierecht, pand, hypotheek
Ook eigendom krijgt tegenwoordig vaak de finaliteit van een zakelijke zekerheidsrecht,
doordat het eigendomsrecht steeds vaker tot doel heeft een schuldvordering te waarborgen.
Men spreekt dan van fiduciaire eigendom tot zekerheid. Twee vormen van fiduciaire
eigendom tot zekerheid kunnen worden onderscheiden: de overdracht van eigendom tot
zekerheid (fiduciaire eigendomsoverdracht tot zekerheid) en de voorbehouden eigendom
tot zekerheid (eigendomsvoorbehoud of leasing: art 69 ev pandwet)
2. WILSAUTONOMIE BIJ PERSOONLIJKE RECHTEN
Het numerus clausus-beginsel uit het goederenrecht staat lijnrecht tegenover het beginsel
van de wilsautonomie in het verbintenissenrecht. In principe zijn contractpartijen vrij om de
inhoud van een persoonlijk recht zelf te bepalen in de mate dat ze hierbij niet ingaan tegen
een regel van openbare orde of dwingend recht.
Benoemde contracten
Een aantal bijzondere contracten worden in het BW uitdrukkelijk en vrij uitvoerig geregeld.
Dat zijn benoemde contracten bv koop, huur, aanneming en lening
Onbenoemde contracten
Een aantal andere contractvormen zijn gegroeid uit de praktijk en worden onbenoemde
contracten genoemd. Hiervoor is geen wettelijke regeling terug te vinden bv factoring en
franchising
ook deze contracten zijn onderworpen aan het algemeen verbintenissenrecht uit boek 5
Gemengde contracten
Gemengde contracten = contracten waarin we elementen van meerdere benoemde
contracten kunnen onderscheiden en die toch op zichzelf een juridische eenheid uitmaken.
Een gemengd contract is eigenlijk een onbenoemd contract, een kind van meerdere
benoemde contracten. Bv reiscontract tussen toerist en reisbureau: we vinden hierin sporen
terug van aanneming van werk (rondleidingen), lastgeving (reserveren van kamers),
bewaargeving (bagage) enz.
absorptietheorie of ‘sponsbenadering’: naast het algemeen verbintenissenrecht zijn de
regels van het meest dominante contracttype van toepassing. Dit functioneert als een spons
die alles opzuigt.
, Art 5.67
- Lid 1 : gemengde contracten worden in principe aan een cumul of ‘distributieve
toepassing’ van regels onderworpen. Indien de partijen in eenzelfde contract
meerdere operaties opnemen die het voorwerp hadden kunnen zijn van afzonderlijke
contracten, dan is elke operatie in beginsel aan de eigen regels onderworpen.
- lid twee: wordt bepaald dat de absorptietheorie toch van toepassing is wanneer een
contract in bijkomstige orde bedingen omvat die behoren tot een categorie die
verschilt van degene waartoe het contract in hoofdorde behoort.
- Derde lid maakt voorbehoud op zowel de cumulatie- als de absorptietheorie indien
partijen onderling zijn overeengekomen om het contract aan een sui generis-regeling
te onderwerpen. Deze contactsvrijheid blijft dan wel ingeperkt door de regels van
dwingend recht of openbare orde.
HOOFDSTUK 2: BIJZONDERE KENMERKEN VAN ZAKELIJKE RECHTEN
BESCHERMING TEGEN INSOLVABILITEIT
De zakelijke rechten zijn uitgerust met een recht van voorrang. Dit laat toe dat een zakelijk
recht niet aangetast wordt door de samenloop die ontstaat in geval van insolvabiliteit van
degene die het goed onder zich heeft (art 3.5 BW). Indien bv de bewaarnemer of huurder
failliet gaat, kan de bewaargever of verhuurder het goed revindiceren uit handen van de
curator.
Om de rangorde te bepalen tussen de zakelijke rechten van dezelfde aard op eenzelfde
goed, moet het anterioriteitsbeginsel worden toegepast (art 3.4 eerste lid). Er moet dan een
evenredige verdeling (roerend goed) of rangregeling (onroerend goed) worden opgemaakt.
Persoonlijke rechten daarentegen zijn wel onderworpen aan de regel van gelijkheid van
schuldeisers (paritas creditorium).
VOLGRECHT
Het volgrecht betekent dat de derde-verkrijger van een goed van rechtswege gebonden is
door de zakelijke rechten die op het goed rusten (art 3.4 tweede lid). De zakelijke rechten
zijn dus tegenwerpelijk aan de derde-verkrijger van het goed waarop ze gevestigd zijn.
In art 3.4 geldt het volgrecht als toepassing van het anterioriteitsbeginsel: indien iemand een
goed aankoopt dat bezwaard is met een zakelijk recht, heeft dit laatste als ouder zakelijk
recht steeds voorrang op het recht van de derde-verkrijger, dat het jongere zakelijk recht is.
Persoonlijke verplichtingen daarentegen worden door de schuldenaar in personam
gecontracteerd, en gaan dus in principe niet automatisch mee over op een derde-verkrijger
onder bijzondere titel, tenzij hieraan een kettingbeding is gekoppeld.
Het volgrecht is niet absoluut bij alle zakelijke rechten. Het vindt zonder uitzondering
toepassing voor onroerende zakelijke rechten die bekendgemaakt zijn in de hypothecaire
registers. Bij roerende goederen wordt het volgrecht uitgescakeld in verhouding tot derde-
bezitter te goeder trouw (art 3.28).
