ECONOMIE EN RECHTSECONOMIE
Annemieke De Ridder - 2025-2026
Inleiding
3 studiepunten
lessen
- geen lesopnames van de werkcolleges
studiemateriaal
- algemene economie voor rechten
- blend boek: deadline 13/02 (of tweedehands)
- (extra) oefeningen op BB - uitwerking tijden wc
- oefeningen van HC op BB
- testen met examenvragen van vorig jaar
- werkcolleges: ppt afgedrukt op papier
examen
- begrippen kennen en verklaren
- economische theorie verbaal uitleggen
- economische theorie grafisch uitleggen
- ZRM (geen grafisch rekentoestel) meebrengen
- geodriehoek + gekleurde pennen meenemen
- tweede zittijd = dezelfde vorm als eerste zittijd
- gebruik van formularium (op BB) is toegestaan - niet zelf meebrengen
punten examen
- 20 meerkeuze (10p)
- cesuur van 60%, geen giscorrectie (dus 12/20 halen om te slagen)
- open vragen (10p)
- theorie (incl grafieken) (6p)
- oefeningen (4p)
Inhoudstafel
Inleiding.................................................................................................................................. 1
Inhoudstafel............................................................................................................................ 1
H1: Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap....... 3
1. Inleiding: Waarover gaat economie?.............................................................................. 3
2. fundamenteel economisch probleem............................................................................. 4
3. Het productieproces....................................................................................................... 5
4. de productiemogelijkhedencurve van een land.............................................................. 6
6. Centrale planning versus het marktmechanisme........................................................... 7
1
, 7. Methodologische aspecten van economische analyse.................................................. 7
8. Kritische kanttekeningen................................................................................................ 8
H2: Het marktmechanisme.................................................................................................... 9
1. inleiding.......................................................................................................................... 9
2. de marktvraag.............................................................................................................. 10
3. het marktaanbod.......................................................................................................... 12
4. het marktevenwicht...................................................................................................... 14
5. prijselasticiteit van vraag en aanbod............................................................................ 17
5.1 De prijselasticiteit van de vraag............................................................................17
5.2 Verband tussen totale opbrengsten (= totale uitgaven) en de prijselasticiteit van
de vraag..................................................................................................................... 19
5.3 De prijselasticiteit van het aanbod........................................................................21
6. Andere elasticiteiten van vraag en aanbod.................................................................. 22
6.1 Kruiselingse prijselasticiteit van de vraag.............................................................22
6.2 inkomenselasticiteit van de vraag........................................................................ 23
7. De markt en overheidsinterventies...............................................................................24
7.1 Indirecte prijsinterventies: indirecte belastingen en subsidies..............................24
7.1.1 effecten van een indirecte belasting............................................................ 24
7.1.2 Subsidies..................................................................................................... 26
7.2 Directe prijsreglementering: minimum- en maximumprijzen................................ 27
7.2.1 Maximumprijs.............................................................................................. 27
7.2.2 Minimumprijs............................................................................................... 29
7.3 Directe beïnvloeding van vraag en aanbod..........................................................29
H3: Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn.............................31
1. inleiding........................................................................................................................ 31
2. Bedrijven en de organisatie van de productie.............................................................. 31
3. Productie en kosten: enkele inleidende begrippen.......................................................31
3.1 De productiefunctie.............................................................................................. 31
3.2 productiekosten: (ir)relevante kosten................................................................... 34
4. Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van inputs in de
productie...........................................................................................................................35
4.1 isoquanten............................................................................................................35
4.2 Schaalopbrengsten: toenemend, afnemend of constant......................................39
4.3 Het keuzeprobleem van de producent: productie tegen minimale kosten............41
5. Productie en kosten op korte termijn............................................................................45
6. Samenhang tussen de korte en de lange termijnkosten.............................................. 50
7. Besluit...........................................................................................................................51
H4: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren...................................................53
1. Inleiding........................................................................................................................ 53
2. Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen................................ 53
3. winstmaximaliserend gedrag........................................................................................55
4. zuivere mededinging.................................................................................................... 55
5. monopolie.....................................................................................................................65
6. oligopolie (enkel inleiding; enkel ppt)........................................................................... 69
2
, 7. monopolistische concurrentie (enkel inleiding; enkel ppt)............................................ 70
H5: Marktimperfecties en de rol van de overheid............................................................. 72
1. Inhoud.......................................................................................................................... 72
2. Welvaartsimplicaties van de werking van de vrije markt.............................................. 74
3. Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid...................................................75
3.1 Monopolie............................................................................................................. 75
3.2 Zuivere en quasi-publieke goederen.................................................................... 77
3.3 externe effecten....................................................................................................79
3.4 imperfecte informatie............................................................................................ 83
4. Markt en overheid: complementaire rollen................................................................... 83
H6: Productie, inkomens en bestedingen - de macro-economische benadering..........84
1. Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen..............................................84
2. Voorraden.....................................................................................................................85
3. Soorten factorvergoedingen......................................................................................... 85
4. Bruto- versus netto-product..........................................................................................85
5. Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen.............................86
6. Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie zonder overheid..........87
7. Eenvoudige economische kringloop.............................................................................88
8. Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en
besteding van het binnenlands product............................................................................88
9. Financieringstekorten en -overschotten....................................................................... 91
11. De nationale rekeningen van België...........................................................................91
12. Uiteenschakeling van de prijsinvloed......................................................................... 94
13. Kettingindices............................................................................................................. 99
14. Grote en kleine economieën...................................................................................... 99
H7: ongelijkheid en herverdeling......................................................................................100
H8: werkloosheid en inflatie..............................................................................................109
1. werkloosheid en inactiviteit.........................................................................................110
2. inflatie en inflatiemaatstaven...................................................................................... 112
MICRO ECONOMIE
H1: Wat is economie? Object, doel en methode van de
economische wetenschap
1. Inleiding: Waarover gaat economie?
- de markt: vraag en aanbod - aandelen
- efficiënt inzetten van middelen - inflatie
- gedrag van consument en - werkloosheid
producent - …
Wat doet de economische wetenschap?
3
,Inzicht geven in menselijk gedrag, in de maatschappelijke organisatie (humane wetenschap)
vanuit een specifiek invalshoek
- Om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
- Om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
- Om een beter beleid te kunnen voeren
Economie voor rechten studenten
Het recht regelt niet enkel sociale relaties maar ook heel wat economische relaties. Als jurist
moet je weten waarmee je dan bezig bent, heb je toch enig inzicht nodig in die economische
variabelen
2. fundamenteel economisch probleem
- veelvuldige behoeften maar beperkte (schaarse) middelen
- keuzes maken zodat we zoveel mogelijk behoeften kunnen vervullen met zo weinig
mogelijk middelen (tijd, geld, …)
economische goederen
- ?
opportuniteitskost
= de waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te maken (wie kiest
geeft iets anders op)
- vb. cinema: ticket & popcorn, cola, tijd, …
- vb. studeren: kosten van de boeken & opgeven van loon, vrije tijd, ontspanning, …
- kosten-baten analyse maken: de beste optie is werken, het levert ook geld op
definitie economie - Tibor Scitovsky (1910-2002) (niet vanbuiten kennen)
'... een sociale wetenschap die tot voorwerp heeft het beheer van schaarse middelen’.
dit beheer van de beschikbare middelen behelst:
- Allocatie (toewijzing) van middelen: wat, hoeveel en hoe produceren
- Verdeling (distributie): voor wie produceren
- Nastreven van de volledige aanwending (gebruik van arbeid, kapitaal en
grondstoffen): stabilisatieprobleem.
micro- en macro economie
Micro-economie Macro-economie
Gaat na hoe individuen en bedrijven Bekijkt het geaggregeerde niveau en
(individuele economische agenten) bestudeert vraagstukken die de economie
beslissingen nemen. als geheel beïnvloeden.
Heeft dus voornamelijk betrekking op Heeft dus voornamelijk betrekking op het
allocatie- en distributieprobleem stabilisatieprobleem
H1 H2 H4 H5 H6 H7 H9 H14
vb. klimaat
4
, - micro: Hoe veranderen consumenten hun gedrag? Hoe veranderen producenten
hun gedrag?
- macro: Wat zijn de budgettaire gevolgen van ons klimaatbeleid? Wat zijn de
gevolgen op de werkgelegenheid?
3. Het productieproces
productie (3 factoren)
= alle activiteiten
- waardoor goederen en diensten tot stand worden gebracht (economische goederen;
consumptiegoederen en kapitaalgoederen)
- consumptiegoederen
= goederen voor onmiddellijk gebruik; vb. brood, kleding
- kapitaalgoederen
= goederen die gebruikt worden om andere goederen te produceren: vb.
machines
- en op gepaste tijd en plaats ter beschikking worden gesteld van consumenten
- vb. brood moet niet enkel gemaakt worden, ook in de bakker liggen
- door inzet van schaarse middelen (productiefactoren: arbeid, natuur en kapitaal -
ondernemersinitiatief)
de productiefactoren
- arbeid (L) -
- natuur (N) - = eigenlijke (oorspronkelijke) productiefactoren
- kapitaal (K) -
- ondernemers initiatief
productieproces
productiefunctie
De productiefunctie is een technische relatie tussen de hoeveelheid productiefactoren
(inputs) en de maximale hoeveelheid economische goederen (output) die men daarmee kan
produceren.
5
, X = f(L, N, K)
met:
- X = hoeveelheid output
- L=hoeveelheid arbeid (labour)
- N=hoeveelheid natuur
- K= hoeveelheid kapitaal
- f = een bepaalde functionele vorm
- vb. X = 10L + 2K of X = L^¼ + K^¾
cijfervoorbeeld productiefunctie:
(dit kunnen berekenen en zo’n grafiek kunnen tekenen)
- veronderstellen dat de hoeveelheid natuur en kapitaal constant zijn
- als de arbeid (input) toeneemt neemt ook de hoeveelheid graan/kleding toe (output)
- = positief verband tussen L en X
graan: kleding:
de sprong verschilt van grootte en wordt de sprong is telkens even groot
kleiner - 1 → 2 = 1
- 1 → 2 = 4 - 4 → 5 = 1
- 4 → 5 = 1
marginaal product van arbeid = de verandering in het outputniveau ten gevolge van een
kleine verandering in de inzet van arbeid (= extra product door de inzet van extra arbeid)
6
,4. de productiemogelijkhedencurve van een land
De productiemogelijkhedencurve geeft alle combinaties van goederen en diensten die
kunnen geproduceerd worden bij volledige aanwending van de beschikbare
productiefactoren*
- Illustreert de begrippen
- Schaarste, Opportuniteitskost, Keuzeprobleem
- Illustreert de beheersproblemen
- Volledige aanwending van middelen, Allocatie van middelen
(x - y?)
(als we 15 graan willen
produceren kunnen we
geen kleding produceren, Wat is de opportuniteitskost van
als we minder graan kleding?
produceren kunnen we wel
kleding produceren) - op de curve = efficiënte
productie
- boven de grafiek =
onhaalbaar
- onder de grafiek = inefficiënt
de grafiek naar buiten verschuiven?
- 1) arbeid toevoegen
- 2) specialisatie(proces) (vb.
vb. (9-5) / (4-3) = -4 bandwerk)
productiemogelijkhed
en van graan en
kleding met max 5
eenheden arbeid
6. Centrale planning versus het marktmechanisme
Hoe wordt het allocatie- en distributieprobleem opgelost?
Centrale planning Markt Markt en overheid
(centraal geleide economie) (markteconomie) (gemengde economie)
Centraal orgaan (overheid) Vrije prijsvorming brengt Marktmechanisme met
stelt plan op: wensen van vragers en overheidscorrectie (grijpt in
aanbieders samen en stuurt waar nodig)
7
, welke en hoeveel goederen - Onzichtbare hand
geproduceerd gaan worden (Adam Smith)
en hoe
7. Methodologische aspecten van economische analyse
De economische wetenschap steunt op een aantal hypothesen:
1. Mensen reageren op prikkels
- duurder? minder kopen
- lonen omhoog? meer werken
1 + 2 = ‘homo economicus’
2. Rationele beslissingen
- mens kiest optie die voor hen
het meeste voordeel oplevert
3. Ceteris paribus redenering
- ‘alle andere factoren constant
houden’ (= analytisch hulpmiddel
om de wereld te versimpelen)
Marginaal vs totaal
- marginaal = kleine veranderingen; wat erbij komt, bv. marginaal product
(vaak beslissingen nemen op basis van de marginale afweging)
- totaal = de totale productie
8. Kritische kanttekeningen
Niet te kennen
8
, H2: Het marktmechanisme
1. inleiding
- markt historisch = plaats waar men handel dreef
- ‘de beurs’ = vraag en aanbod op de financiële markt
de markt
- Theoretisch concept van confrontatie van belangstellende vragers en potentiële
aanbieders (Alfred Marshall)
- Markt = “een groep kopers (vragers) en verkopers (aanbieders) die samen komen”
- Mogelijk mechanisme om de economie te organiseren:
- Marktmechanisme
- Prijs: heeft een essentiële signaalfunctie:
- Reflecteren voorkeuren consumenten
- Rantsoeneren beschikbare hoeveelheid (beschikbare verdeeld onder
wie bereid is te betalen)
- Geven producenten duidelijke motivering om gewenste hoeveelheden
te produceren
- Aangevuld met overheidsinterventies, want is niet volledig vrij (bv.
belastingen)
vb.
- goederenmarkten: auto’s, huizen, kleding (= tastbare producten)
- dienstenmarkten: cinema, gezondheidszorg
- inputmarkten: arbeidsmarkt, kapitaalmarkt (= verhandeling van productiefactoren)
- financiële markten: obligatiemarkt, wisselmarkt, aandelenmarkt
verschillende marktvormen (zie H5 later)
1. zuivere mededinging (= perfecte concurrentie)
- veel aanbieders en vragers, producenten (prijsnemers) moeten de marktprijs
aanvaarden
- (aanname dat dit het geval is)
- 4 strenge voorwaarden:
- Homogene goederen (perfecte substituten)
= exact hetzelfde product, voor consumenten maakt het niet uit waar
ze kopen
- ‘markt-atomisme’: aantal potentiële kopers en aanbieders is zeer groot
- Vrije toe- en uittreding (van bedrijven), geen belemmeringen
- Marktdeelnemers hebben perfecte informatie (markttransparantie)
2. monopolie
- één aanbieder en veel vragers, monopolist is prijszetter
3. oligopolie
- enkele grote aanbieders en veel vragers, prijsbeslissing van iemand
beïnvloedt de rest (concurrentie)
4. monopolistische concurrentie
- veel aanbieders, verschillende producten, beperkte invloed op prijs
9
, 2. de marktvraag
“De marktvraag naar een goed/dienst refereert aan de totale hoeveelheid die alle
consumenten samen bereid zijn te kopen afhankelijk van determinanten zoals prijs en
inkomen.”
(markt)vraagfunctie
hangt af van een groot aantal factoren:
- de prijs van het goed of dienst (p)
- prijs ↑ = koop ↓ en omgekeerd
- wet van de vraag: Als alle andere zaken constant blijven dan zal de
gevraagde hoeveelheid van een goed dalen als de prijs van dit goed stijgt
- = negatief verband tussen de hoeveelheid en prijs
- Inkomen van consumenten (y)
- inkomen ↑ = koop ↑, en andersom?:
- een normaal goed (= vraag ↑ wanneer het inkomen ↑)
- vb. pizza, brood, kledij,... (meeste goederen)
- een inferieur goed (= vraag ↓ wanneer het inkomen ↑)
- vb. goedkope huismerken, ov, …
- smaak of voorkeur (u)
- houden van (aimer) een goed = meer kopen, en omgekeerd
- prijzen van andere goederen (prijzen van andere lunchalternatieven, bijhorende
drank…)
- Gerelateerde goederen: goederen die samen met pizza of in plaats van pizza
worden geconsumeerd
- Als de prijs van pasta stijgt, dan koop je meer pizza.
- Als de prijs van lookbroodjes (of iets anders dat je gewoonlijk
consumeert met pizza) stijgt, dan koop je minder pizza.
- Substituten: twee goederen waarvoor de toename in de prijs van het ene
goed zorgt voor een toename in de vraag naar het andere goed.
- vb. pizza en pasta
- Complementaire goederen: twee goederen waarvoor de toename in de prijs
van het ene goed zorgt voor een afname in de consumptie van het andere
goed.
- vb. pizza en lookbroodjes, benzine en auto’s, spek en eieren
- het aantal consumenten (n)
- verwachtingen over toekomstige prijzen, seizoen, reclame…
- volgende week prijsstijging? deze week meer kopen
- volgende week promo? deze week minder kopen
- reclame
- reclamecampagne = vraag toename
𝑥𝑣 = 𝑥𝑣(𝑝𝑥,𝑦,𝑢,𝑝𝑧,𝑝𝑤,…𝑛,𝑎)
met:
Te verklaren of afhankelijke variabele
10
Annemieke De Ridder - 2025-2026
Inleiding
3 studiepunten
lessen
- geen lesopnames van de werkcolleges
studiemateriaal
- algemene economie voor rechten
- blend boek: deadline 13/02 (of tweedehands)
- (extra) oefeningen op BB - uitwerking tijden wc
- oefeningen van HC op BB
- testen met examenvragen van vorig jaar
- werkcolleges: ppt afgedrukt op papier
examen
- begrippen kennen en verklaren
- economische theorie verbaal uitleggen
- economische theorie grafisch uitleggen
- ZRM (geen grafisch rekentoestel) meebrengen
- geodriehoek + gekleurde pennen meenemen
- tweede zittijd = dezelfde vorm als eerste zittijd
- gebruik van formularium (op BB) is toegestaan - niet zelf meebrengen
punten examen
- 20 meerkeuze (10p)
- cesuur van 60%, geen giscorrectie (dus 12/20 halen om te slagen)
- open vragen (10p)
- theorie (incl grafieken) (6p)
- oefeningen (4p)
Inhoudstafel
Inleiding.................................................................................................................................. 1
Inhoudstafel............................................................................................................................ 1
H1: Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap....... 3
1. Inleiding: Waarover gaat economie?.............................................................................. 3
2. fundamenteel economisch probleem............................................................................. 4
3. Het productieproces....................................................................................................... 5
4. de productiemogelijkhedencurve van een land.............................................................. 6
6. Centrale planning versus het marktmechanisme........................................................... 7
1
, 7. Methodologische aspecten van economische analyse.................................................. 7
8. Kritische kanttekeningen................................................................................................ 8
H2: Het marktmechanisme.................................................................................................... 9
1. inleiding.......................................................................................................................... 9
2. de marktvraag.............................................................................................................. 10
3. het marktaanbod.......................................................................................................... 12
4. het marktevenwicht...................................................................................................... 14
5. prijselasticiteit van vraag en aanbod............................................................................ 17
5.1 De prijselasticiteit van de vraag............................................................................17
5.2 Verband tussen totale opbrengsten (= totale uitgaven) en de prijselasticiteit van
de vraag..................................................................................................................... 19
5.3 De prijselasticiteit van het aanbod........................................................................21
6. Andere elasticiteiten van vraag en aanbod.................................................................. 22
6.1 Kruiselingse prijselasticiteit van de vraag.............................................................22
6.2 inkomenselasticiteit van de vraag........................................................................ 23
7. De markt en overheidsinterventies...............................................................................24
7.1 Indirecte prijsinterventies: indirecte belastingen en subsidies..............................24
7.1.1 effecten van een indirecte belasting............................................................ 24
7.1.2 Subsidies..................................................................................................... 26
7.2 Directe prijsreglementering: minimum- en maximumprijzen................................ 27
7.2.1 Maximumprijs.............................................................................................. 27
7.2.2 Minimumprijs............................................................................................... 29
7.3 Directe beïnvloeding van vraag en aanbod..........................................................29
H3: Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn.............................31
1. inleiding........................................................................................................................ 31
2. Bedrijven en de organisatie van de productie.............................................................. 31
3. Productie en kosten: enkele inleidende begrippen.......................................................31
3.1 De productiefunctie.............................................................................................. 31
3.2 productiekosten: (ir)relevante kosten................................................................... 34
4. Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van inputs in de
productie...........................................................................................................................35
4.1 isoquanten............................................................................................................35
4.2 Schaalopbrengsten: toenemend, afnemend of constant......................................39
4.3 Het keuzeprobleem van de producent: productie tegen minimale kosten............41
5. Productie en kosten op korte termijn............................................................................45
6. Samenhang tussen de korte en de lange termijnkosten.............................................. 50
7. Besluit...........................................................................................................................51
H4: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren...................................................53
1. Inleiding........................................................................................................................ 53
2. Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen................................ 53
3. winstmaximaliserend gedrag........................................................................................55
4. zuivere mededinging.................................................................................................... 55
5. monopolie.....................................................................................................................65
6. oligopolie (enkel inleiding; enkel ppt)........................................................................... 69
2
, 7. monopolistische concurrentie (enkel inleiding; enkel ppt)............................................ 70
H5: Marktimperfecties en de rol van de overheid............................................................. 72
1. Inhoud.......................................................................................................................... 72
2. Welvaartsimplicaties van de werking van de vrije markt.............................................. 74
3. Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid...................................................75
3.1 Monopolie............................................................................................................. 75
3.2 Zuivere en quasi-publieke goederen.................................................................... 77
3.3 externe effecten....................................................................................................79
3.4 imperfecte informatie............................................................................................ 83
4. Markt en overheid: complementaire rollen................................................................... 83
H6: Productie, inkomens en bestedingen - de macro-economische benadering..........84
1. Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen..............................................84
2. Voorraden.....................................................................................................................85
3. Soorten factorvergoedingen......................................................................................... 85
4. Bruto- versus netto-product..........................................................................................85
5. Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen.............................86
6. Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie zonder overheid..........87
7. Eenvoudige economische kringloop.............................................................................88
8. Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en
besteding van het binnenlands product............................................................................88
9. Financieringstekorten en -overschotten....................................................................... 91
11. De nationale rekeningen van België...........................................................................91
12. Uiteenschakeling van de prijsinvloed......................................................................... 94
13. Kettingindices............................................................................................................. 99
14. Grote en kleine economieën...................................................................................... 99
H7: ongelijkheid en herverdeling......................................................................................100
H8: werkloosheid en inflatie..............................................................................................109
1. werkloosheid en inactiviteit.........................................................................................110
2. inflatie en inflatiemaatstaven...................................................................................... 112
MICRO ECONOMIE
H1: Wat is economie? Object, doel en methode van de
economische wetenschap
1. Inleiding: Waarover gaat economie?
- de markt: vraag en aanbod - aandelen
- efficiënt inzetten van middelen - inflatie
- gedrag van consument en - werkloosheid
producent - …
Wat doet de economische wetenschap?
3
,Inzicht geven in menselijk gedrag, in de maatschappelijke organisatie (humane wetenschap)
vanuit een specifiek invalshoek
- Om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
- Om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
- Om een beter beleid te kunnen voeren
Economie voor rechten studenten
Het recht regelt niet enkel sociale relaties maar ook heel wat economische relaties. Als jurist
moet je weten waarmee je dan bezig bent, heb je toch enig inzicht nodig in die economische
variabelen
2. fundamenteel economisch probleem
- veelvuldige behoeften maar beperkte (schaarse) middelen
- keuzes maken zodat we zoveel mogelijk behoeften kunnen vervullen met zo weinig
mogelijk middelen (tijd, geld, …)
economische goederen
- ?
opportuniteitskost
= de waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te maken (wie kiest
geeft iets anders op)
- vb. cinema: ticket & popcorn, cola, tijd, …
- vb. studeren: kosten van de boeken & opgeven van loon, vrije tijd, ontspanning, …
- kosten-baten analyse maken: de beste optie is werken, het levert ook geld op
definitie economie - Tibor Scitovsky (1910-2002) (niet vanbuiten kennen)
'... een sociale wetenschap die tot voorwerp heeft het beheer van schaarse middelen’.
dit beheer van de beschikbare middelen behelst:
- Allocatie (toewijzing) van middelen: wat, hoeveel en hoe produceren
- Verdeling (distributie): voor wie produceren
- Nastreven van de volledige aanwending (gebruik van arbeid, kapitaal en
grondstoffen): stabilisatieprobleem.
micro- en macro economie
Micro-economie Macro-economie
Gaat na hoe individuen en bedrijven Bekijkt het geaggregeerde niveau en
(individuele economische agenten) bestudeert vraagstukken die de economie
beslissingen nemen. als geheel beïnvloeden.
Heeft dus voornamelijk betrekking op Heeft dus voornamelijk betrekking op het
allocatie- en distributieprobleem stabilisatieprobleem
H1 H2 H4 H5 H6 H7 H9 H14
vb. klimaat
4
, - micro: Hoe veranderen consumenten hun gedrag? Hoe veranderen producenten
hun gedrag?
- macro: Wat zijn de budgettaire gevolgen van ons klimaatbeleid? Wat zijn de
gevolgen op de werkgelegenheid?
3. Het productieproces
productie (3 factoren)
= alle activiteiten
- waardoor goederen en diensten tot stand worden gebracht (economische goederen;
consumptiegoederen en kapitaalgoederen)
- consumptiegoederen
= goederen voor onmiddellijk gebruik; vb. brood, kleding
- kapitaalgoederen
= goederen die gebruikt worden om andere goederen te produceren: vb.
machines
- en op gepaste tijd en plaats ter beschikking worden gesteld van consumenten
- vb. brood moet niet enkel gemaakt worden, ook in de bakker liggen
- door inzet van schaarse middelen (productiefactoren: arbeid, natuur en kapitaal -
ondernemersinitiatief)
de productiefactoren
- arbeid (L) -
- natuur (N) - = eigenlijke (oorspronkelijke) productiefactoren
- kapitaal (K) -
- ondernemers initiatief
productieproces
productiefunctie
De productiefunctie is een technische relatie tussen de hoeveelheid productiefactoren
(inputs) en de maximale hoeveelheid economische goederen (output) die men daarmee kan
produceren.
5
, X = f(L, N, K)
met:
- X = hoeveelheid output
- L=hoeveelheid arbeid (labour)
- N=hoeveelheid natuur
- K= hoeveelheid kapitaal
- f = een bepaalde functionele vorm
- vb. X = 10L + 2K of X = L^¼ + K^¾
cijfervoorbeeld productiefunctie:
(dit kunnen berekenen en zo’n grafiek kunnen tekenen)
- veronderstellen dat de hoeveelheid natuur en kapitaal constant zijn
- als de arbeid (input) toeneemt neemt ook de hoeveelheid graan/kleding toe (output)
- = positief verband tussen L en X
graan: kleding:
de sprong verschilt van grootte en wordt de sprong is telkens even groot
kleiner - 1 → 2 = 1
- 1 → 2 = 4 - 4 → 5 = 1
- 4 → 5 = 1
marginaal product van arbeid = de verandering in het outputniveau ten gevolge van een
kleine verandering in de inzet van arbeid (= extra product door de inzet van extra arbeid)
6
,4. de productiemogelijkhedencurve van een land
De productiemogelijkhedencurve geeft alle combinaties van goederen en diensten die
kunnen geproduceerd worden bij volledige aanwending van de beschikbare
productiefactoren*
- Illustreert de begrippen
- Schaarste, Opportuniteitskost, Keuzeprobleem
- Illustreert de beheersproblemen
- Volledige aanwending van middelen, Allocatie van middelen
(x - y?)
(als we 15 graan willen
produceren kunnen we
geen kleding produceren, Wat is de opportuniteitskost van
als we minder graan kleding?
produceren kunnen we wel
kleding produceren) - op de curve = efficiënte
productie
- boven de grafiek =
onhaalbaar
- onder de grafiek = inefficiënt
de grafiek naar buiten verschuiven?
- 1) arbeid toevoegen
- 2) specialisatie(proces) (vb.
vb. (9-5) / (4-3) = -4 bandwerk)
productiemogelijkhed
en van graan en
kleding met max 5
eenheden arbeid
6. Centrale planning versus het marktmechanisme
Hoe wordt het allocatie- en distributieprobleem opgelost?
Centrale planning Markt Markt en overheid
(centraal geleide economie) (markteconomie) (gemengde economie)
Centraal orgaan (overheid) Vrije prijsvorming brengt Marktmechanisme met
stelt plan op: wensen van vragers en overheidscorrectie (grijpt in
aanbieders samen en stuurt waar nodig)
7
, welke en hoeveel goederen - Onzichtbare hand
geproduceerd gaan worden (Adam Smith)
en hoe
7. Methodologische aspecten van economische analyse
De economische wetenschap steunt op een aantal hypothesen:
1. Mensen reageren op prikkels
- duurder? minder kopen
- lonen omhoog? meer werken
1 + 2 = ‘homo economicus’
2. Rationele beslissingen
- mens kiest optie die voor hen
het meeste voordeel oplevert
3. Ceteris paribus redenering
- ‘alle andere factoren constant
houden’ (= analytisch hulpmiddel
om de wereld te versimpelen)
Marginaal vs totaal
- marginaal = kleine veranderingen; wat erbij komt, bv. marginaal product
(vaak beslissingen nemen op basis van de marginale afweging)
- totaal = de totale productie
8. Kritische kanttekeningen
Niet te kennen
8
, H2: Het marktmechanisme
1. inleiding
- markt historisch = plaats waar men handel dreef
- ‘de beurs’ = vraag en aanbod op de financiële markt
de markt
- Theoretisch concept van confrontatie van belangstellende vragers en potentiële
aanbieders (Alfred Marshall)
- Markt = “een groep kopers (vragers) en verkopers (aanbieders) die samen komen”
- Mogelijk mechanisme om de economie te organiseren:
- Marktmechanisme
- Prijs: heeft een essentiële signaalfunctie:
- Reflecteren voorkeuren consumenten
- Rantsoeneren beschikbare hoeveelheid (beschikbare verdeeld onder
wie bereid is te betalen)
- Geven producenten duidelijke motivering om gewenste hoeveelheden
te produceren
- Aangevuld met overheidsinterventies, want is niet volledig vrij (bv.
belastingen)
vb.
- goederenmarkten: auto’s, huizen, kleding (= tastbare producten)
- dienstenmarkten: cinema, gezondheidszorg
- inputmarkten: arbeidsmarkt, kapitaalmarkt (= verhandeling van productiefactoren)
- financiële markten: obligatiemarkt, wisselmarkt, aandelenmarkt
verschillende marktvormen (zie H5 later)
1. zuivere mededinging (= perfecte concurrentie)
- veel aanbieders en vragers, producenten (prijsnemers) moeten de marktprijs
aanvaarden
- (aanname dat dit het geval is)
- 4 strenge voorwaarden:
- Homogene goederen (perfecte substituten)
= exact hetzelfde product, voor consumenten maakt het niet uit waar
ze kopen
- ‘markt-atomisme’: aantal potentiële kopers en aanbieders is zeer groot
- Vrije toe- en uittreding (van bedrijven), geen belemmeringen
- Marktdeelnemers hebben perfecte informatie (markttransparantie)
2. monopolie
- één aanbieder en veel vragers, monopolist is prijszetter
3. oligopolie
- enkele grote aanbieders en veel vragers, prijsbeslissing van iemand
beïnvloedt de rest (concurrentie)
4. monopolistische concurrentie
- veel aanbieders, verschillende producten, beperkte invloed op prijs
9
, 2. de marktvraag
“De marktvraag naar een goed/dienst refereert aan de totale hoeveelheid die alle
consumenten samen bereid zijn te kopen afhankelijk van determinanten zoals prijs en
inkomen.”
(markt)vraagfunctie
hangt af van een groot aantal factoren:
- de prijs van het goed of dienst (p)
- prijs ↑ = koop ↓ en omgekeerd
- wet van de vraag: Als alle andere zaken constant blijven dan zal de
gevraagde hoeveelheid van een goed dalen als de prijs van dit goed stijgt
- = negatief verband tussen de hoeveelheid en prijs
- Inkomen van consumenten (y)
- inkomen ↑ = koop ↑, en andersom?:
- een normaal goed (= vraag ↑ wanneer het inkomen ↑)
- vb. pizza, brood, kledij,... (meeste goederen)
- een inferieur goed (= vraag ↓ wanneer het inkomen ↑)
- vb. goedkope huismerken, ov, …
- smaak of voorkeur (u)
- houden van (aimer) een goed = meer kopen, en omgekeerd
- prijzen van andere goederen (prijzen van andere lunchalternatieven, bijhorende
drank…)
- Gerelateerde goederen: goederen die samen met pizza of in plaats van pizza
worden geconsumeerd
- Als de prijs van pasta stijgt, dan koop je meer pizza.
- Als de prijs van lookbroodjes (of iets anders dat je gewoonlijk
consumeert met pizza) stijgt, dan koop je minder pizza.
- Substituten: twee goederen waarvoor de toename in de prijs van het ene
goed zorgt voor een toename in de vraag naar het andere goed.
- vb. pizza en pasta
- Complementaire goederen: twee goederen waarvoor de toename in de prijs
van het ene goed zorgt voor een afname in de consumptie van het andere
goed.
- vb. pizza en lookbroodjes, benzine en auto’s, spek en eieren
- het aantal consumenten (n)
- verwachtingen over toekomstige prijzen, seizoen, reclame…
- volgende week prijsstijging? deze week meer kopen
- volgende week promo? deze week minder kopen
- reclame
- reclamecampagne = vraag toename
𝑥𝑣 = 𝑥𝑣(𝑝𝑥,𝑦,𝑢,𝑝𝑧,𝑝𝑤,…𝑛,𝑎)
met:
Te verklaren of afhankelijke variabele
10
