Samenvatting literatuur Problemen op School
Hoorcollege 1
Uitgangspunten handelingsgericht werken (exclusief gele kaders)
– (Pameijer, 2018)
Niveaus van de onderwijs- en ondersteuningsroute:
1. Basisaanbod: goed onderwijs voor alle leerlingen (HGW-cyclus
groep)
2. Interne ondersteuning: sommige leerlingen (leerlingbespreking)
3. Externe ondersteuning: enkele leerlingen (multidisciplinair overleg)
Doel handelingsgericht werken (HGW): kwaliteit van het onderwijs en
leerlingbegeleiding verbeteren. Je handelt gericht om leerlingen zo goed
mogelijk te kunnen ondersteunen op basis van hun onderwijsbehoeften.
Kernprincipes:
- Doelgericht zo kan je een plan van aanpak maken en evalueren of
het werkt (SMART) en kan je waardevolle feedback geven
o Feed-up welke doelen willen we hiermee bereiken?
o Feed-back wat hebben we al bereikt?
o Feed-forward hoe kunnen we nog dichter bij onze doelen
komen?
- Het gaat om wisselwerking en afstemming (positieve feedback
tussen kind, leerkracht en ouder zorgt voor competentiegevoel)
o Versterken van stimulerende factoren voor kind en omgeving
en het verminderen of wegnemen van belemmerende factoren
in de hele omgeving van het kind (leerkracht, familie en vrije
tijd)
- Onderwijsbehoeften staan centraal
o Eerst: welk doel streven we na?
o Dan: welke aanpak heeft deze leerling nodig om dit doel te
behalen?
aandacht verschuift van het probleem naar de gewenste
aanpak
- Leerkrachten maken het verschil, ouders doen er evenzeer toe
o Leerkracht moet weten welke aanpak past bij welke leerling
o Warme en hechte leerkracht-leerlingrelatie biedt emotionele
ondersteuning en veiligheid positieve relaties en betrokken
taakgedrag
o Onderwijsondersteunend gedrag van ouders d.m.v. van
betrokkenheid bij onderwijs, supervisie op het gedrag en
realistische verwachtingen
- Positieve aspecten van leerlingen, leerkrachten en ouders zijn van
groot belang
o Kansen en krachten talenten, kwaliteiten en interesses van
een leerling benutten voor het verbeteren of oplossen van een
problematische situatie
1
, o Uitzonderingen en succesvolle aanpakken in welke situaties
treedt het gewenste gedrag op?
o Factoren die de ontwikkeling, het welbevinden en het leren van
kinderen stimuleren beschermende factoren
hoe minder positieve aspecten, hoe ernstiger de situatie
gemakkelijker om stimulerende factoren te versterken dan
belemmerende factoren te verminderen
- Betrokkenen werken constructief samen (met ouders en collega’s)
o Neem de kennis van leerlingen en ouders serieus, zij zijn de
ervaringsdeskundigen (tweerichtingsverkeer)
o Deskundigen rondom de school zijn experts (multidisciplinair)
- Werkwijze is systematisch en transparant
o Een sterke leerkracht analyseert de groep, formuleert doelen
voor leren en gedrag, voorspelt wat de impact van haar
pedagogisch-didactische handelen zal zijn, bereidt de lessen
goed voor, voert die bewust uit en evalueert of ze bereikt
heeft wat ze beoogde zij benut de feedback die hieruit
voortkomt en verhoogt daarmee kwaliteit van dagelijkse
handelen
o Kritische, onderzoekende de en reflectieve houding
HGW-cyclus:
1. Waarnemen
2. Doelen
3. Plannen van onderwijsaanbod
4. Realiseren
5. Evalueren
2
,Formats worden ontwikkeld door een schoolteam ter ondersteuning van de
onderwijs- en ondersteuningsroute, houd ze beknopt. Ze zijn een
hulpmiddel en mogen nooit een doel op zich zijn. Er is ruimte voor wat
moet en wat mag zodat er houvast is.
Kennisrotonde verwijzing speciaal onderwijs – (NRO, 2023)
- Voor leerprestaties en socialisatie voorkeur voor regulier onderwijs
- Voor zelfbeeld voorkeur voor speciaal onderwijs
Nederlands onderzoek laat zien dat latere verwijzing zorgt voor betere
scores op gedrag en werkhouding en hogere schooladviezen, maar ander
onderzoek toont aan dat vroege verwijzing zorgt voor betere resultaten
door een ononderbroken leerlijn en goede aanpak vanaf het begin. Voor
verwijzing is een toelaatbaarheidsverklaring nodig.
Verdeling binnen (voortgezet) speciaal onderwijs:
Cluster 1: blinde en slechtziende leerlingen
Cluster 2: dove en slechthorende leerlingen of met een taal-
spraakontwikkelingsstoornis
Cluster 3: lichamelijk gehandicapte en/of verstandelijk gehandicapte en
langdurig zieke leerlingen
Cluster 4: leerlingen met psychische stoornissen en gedragsproblemen
SBO voor leerlingen met lichtere problematiek
Voordelen regulier onderwijs:
- Verhoogde schoolse kennis en vaardigheden
- Verhoogde sociale vaardigheden door omgang met leeftijdsgenoten
- Betere taal- en rekenvaardigheden
- Thuisnabij onderwijs
Voordelen speciaal onderwijs:
- Psychologische ondersteuning beschikbaar
- Gunstiger zelfbeeld (geen vergelijking met klasgenoten zonder
cognitieve beperking)
geen verschil in leerresultaten en gedrag bij leerlingen met ADHD en
geen verschil op psychosociaal gebied bij leerlingen met een licht
verstandelijke handicap
Leraren met een lage self-efficacy verwijzen leerlingen met sociale,
emotionele en gedragsproblemen later (realiseren minder snel dat zij die
hulp niet kunnen bieden). Leerlingen met externaliserende problemen
worden eerder verwezen (leraren kunnen lastig met hen omgaan in de
klas).
Leraren die een positievere houding hebben t.o.v. inclusief onderwijs
verwijzen leerlingen minder vaak naar het SO. De cijfers laten zien dat er
in Nederland nu meer leerlingen naar het speciaal onderwijs gaan.
3
, Nieuwkomers worden later verwezen doordat:
- Het lastig is om te bepalen of de leer- en gedragsproblemen het
gevolg zijn van (nog) onvoldoende taalbeheersing
- Verwijzing pas gebeurt als er voldoende taalbeheersing is (na 1-2
jaar)
vanaf groep 5 worden nieuwkomers vaker verwezen
“Regulier als het kan, speciaal als het moet”
Werkcollege 1
De zevenstappendans (Oplossingsgericht werken voor de klas) –
(Cauffman, 2021)
Onderwijs is de dans van interacties op de muziek van leren en leven. De
zeven basisstappen van de ‘onderwijstango’ (of wiel van verandering):
1. Contact maken motor voor verandering, leren en groei (altijd het
begin en je stopt er nooit mee), de rest van de stappen zijn flexibel
a. Maak kennis met leerlingen/collega’s/ouders door hen ten
dans te vragen
2. Context verkennen krijg zicht op de achtergrond en toon aan de
ander dat je meer in hem als persoon geïnteresseerd bent dan in zijn
problemen
3. Doelen stellen nodig de leerling uit dit te doen, bv. d.m.v. de
doelstellingsvraag “wat moeten we vandaag bespreken, zodat dit
gesprek voor jou nuttig zal zijn?”
a. Dit kan met een oplossingsgerichte aanpak veranderen in een
wens tot verandering, wat kan worden vertaald naar een
uitdaging, = hoopgevend
b. Nuttige doelen zijn realistisch, realiseerbaar, praktisch, in
gedragstermen observeerbaar en stapsgewijs van klein naar
groot opgebouwd
c. Accepteer wat de leerling zegt en vraag door
4
Hoorcollege 1
Uitgangspunten handelingsgericht werken (exclusief gele kaders)
– (Pameijer, 2018)
Niveaus van de onderwijs- en ondersteuningsroute:
1. Basisaanbod: goed onderwijs voor alle leerlingen (HGW-cyclus
groep)
2. Interne ondersteuning: sommige leerlingen (leerlingbespreking)
3. Externe ondersteuning: enkele leerlingen (multidisciplinair overleg)
Doel handelingsgericht werken (HGW): kwaliteit van het onderwijs en
leerlingbegeleiding verbeteren. Je handelt gericht om leerlingen zo goed
mogelijk te kunnen ondersteunen op basis van hun onderwijsbehoeften.
Kernprincipes:
- Doelgericht zo kan je een plan van aanpak maken en evalueren of
het werkt (SMART) en kan je waardevolle feedback geven
o Feed-up welke doelen willen we hiermee bereiken?
o Feed-back wat hebben we al bereikt?
o Feed-forward hoe kunnen we nog dichter bij onze doelen
komen?
- Het gaat om wisselwerking en afstemming (positieve feedback
tussen kind, leerkracht en ouder zorgt voor competentiegevoel)
o Versterken van stimulerende factoren voor kind en omgeving
en het verminderen of wegnemen van belemmerende factoren
in de hele omgeving van het kind (leerkracht, familie en vrije
tijd)
- Onderwijsbehoeften staan centraal
o Eerst: welk doel streven we na?
o Dan: welke aanpak heeft deze leerling nodig om dit doel te
behalen?
aandacht verschuift van het probleem naar de gewenste
aanpak
- Leerkrachten maken het verschil, ouders doen er evenzeer toe
o Leerkracht moet weten welke aanpak past bij welke leerling
o Warme en hechte leerkracht-leerlingrelatie biedt emotionele
ondersteuning en veiligheid positieve relaties en betrokken
taakgedrag
o Onderwijsondersteunend gedrag van ouders d.m.v. van
betrokkenheid bij onderwijs, supervisie op het gedrag en
realistische verwachtingen
- Positieve aspecten van leerlingen, leerkrachten en ouders zijn van
groot belang
o Kansen en krachten talenten, kwaliteiten en interesses van
een leerling benutten voor het verbeteren of oplossen van een
problematische situatie
1
, o Uitzonderingen en succesvolle aanpakken in welke situaties
treedt het gewenste gedrag op?
o Factoren die de ontwikkeling, het welbevinden en het leren van
kinderen stimuleren beschermende factoren
hoe minder positieve aspecten, hoe ernstiger de situatie
gemakkelijker om stimulerende factoren te versterken dan
belemmerende factoren te verminderen
- Betrokkenen werken constructief samen (met ouders en collega’s)
o Neem de kennis van leerlingen en ouders serieus, zij zijn de
ervaringsdeskundigen (tweerichtingsverkeer)
o Deskundigen rondom de school zijn experts (multidisciplinair)
- Werkwijze is systematisch en transparant
o Een sterke leerkracht analyseert de groep, formuleert doelen
voor leren en gedrag, voorspelt wat de impact van haar
pedagogisch-didactische handelen zal zijn, bereidt de lessen
goed voor, voert die bewust uit en evalueert of ze bereikt
heeft wat ze beoogde zij benut de feedback die hieruit
voortkomt en verhoogt daarmee kwaliteit van dagelijkse
handelen
o Kritische, onderzoekende de en reflectieve houding
HGW-cyclus:
1. Waarnemen
2. Doelen
3. Plannen van onderwijsaanbod
4. Realiseren
5. Evalueren
2
,Formats worden ontwikkeld door een schoolteam ter ondersteuning van de
onderwijs- en ondersteuningsroute, houd ze beknopt. Ze zijn een
hulpmiddel en mogen nooit een doel op zich zijn. Er is ruimte voor wat
moet en wat mag zodat er houvast is.
Kennisrotonde verwijzing speciaal onderwijs – (NRO, 2023)
- Voor leerprestaties en socialisatie voorkeur voor regulier onderwijs
- Voor zelfbeeld voorkeur voor speciaal onderwijs
Nederlands onderzoek laat zien dat latere verwijzing zorgt voor betere
scores op gedrag en werkhouding en hogere schooladviezen, maar ander
onderzoek toont aan dat vroege verwijzing zorgt voor betere resultaten
door een ononderbroken leerlijn en goede aanpak vanaf het begin. Voor
verwijzing is een toelaatbaarheidsverklaring nodig.
Verdeling binnen (voortgezet) speciaal onderwijs:
Cluster 1: blinde en slechtziende leerlingen
Cluster 2: dove en slechthorende leerlingen of met een taal-
spraakontwikkelingsstoornis
Cluster 3: lichamelijk gehandicapte en/of verstandelijk gehandicapte en
langdurig zieke leerlingen
Cluster 4: leerlingen met psychische stoornissen en gedragsproblemen
SBO voor leerlingen met lichtere problematiek
Voordelen regulier onderwijs:
- Verhoogde schoolse kennis en vaardigheden
- Verhoogde sociale vaardigheden door omgang met leeftijdsgenoten
- Betere taal- en rekenvaardigheden
- Thuisnabij onderwijs
Voordelen speciaal onderwijs:
- Psychologische ondersteuning beschikbaar
- Gunstiger zelfbeeld (geen vergelijking met klasgenoten zonder
cognitieve beperking)
geen verschil in leerresultaten en gedrag bij leerlingen met ADHD en
geen verschil op psychosociaal gebied bij leerlingen met een licht
verstandelijke handicap
Leraren met een lage self-efficacy verwijzen leerlingen met sociale,
emotionele en gedragsproblemen later (realiseren minder snel dat zij die
hulp niet kunnen bieden). Leerlingen met externaliserende problemen
worden eerder verwezen (leraren kunnen lastig met hen omgaan in de
klas).
Leraren die een positievere houding hebben t.o.v. inclusief onderwijs
verwijzen leerlingen minder vaak naar het SO. De cijfers laten zien dat er
in Nederland nu meer leerlingen naar het speciaal onderwijs gaan.
3
, Nieuwkomers worden later verwezen doordat:
- Het lastig is om te bepalen of de leer- en gedragsproblemen het
gevolg zijn van (nog) onvoldoende taalbeheersing
- Verwijzing pas gebeurt als er voldoende taalbeheersing is (na 1-2
jaar)
vanaf groep 5 worden nieuwkomers vaker verwezen
“Regulier als het kan, speciaal als het moet”
Werkcollege 1
De zevenstappendans (Oplossingsgericht werken voor de klas) –
(Cauffman, 2021)
Onderwijs is de dans van interacties op de muziek van leren en leven. De
zeven basisstappen van de ‘onderwijstango’ (of wiel van verandering):
1. Contact maken motor voor verandering, leren en groei (altijd het
begin en je stopt er nooit mee), de rest van de stappen zijn flexibel
a. Maak kennis met leerlingen/collega’s/ouders door hen ten
dans te vragen
2. Context verkennen krijg zicht op de achtergrond en toon aan de
ander dat je meer in hem als persoon geïnteresseerd bent dan in zijn
problemen
3. Doelen stellen nodig de leerling uit dit te doen, bv. d.m.v. de
doelstellingsvraag “wat moeten we vandaag bespreken, zodat dit
gesprek voor jou nuttig zal zijn?”
a. Dit kan met een oplossingsgerichte aanpak veranderen in een
wens tot verandering, wat kan worden vertaald naar een
uitdaging, = hoopgevend
b. Nuttige doelen zijn realistisch, realiseerbaar, praktisch, in
gedragstermen observeerbaar en stapsgewijs van klein naar
groot opgebouwd
c. Accepteer wat de leerling zegt en vraag door
4
