les 1 3
Waarom politiek belangrijk is 3
1. Politiek stuurt de samenleving 3
2. Nationale politiek vs. internationale invloeden 3
3. Politiek in de rechtenopleiding 3
4. Wetenschappelijk werken in politiek & recht 4
Wat is politiek? 5
Definitie 5
Waar speelt politiek zich af? 5
Wat doet politiek? 5
Politiek is overal 5
Politiek en politieke cultuur 6
Reikwijdte van politiek 6
Politieke cultuur 6
Politiek – Reikwijdte en vormen 6
1. Evoluties in politiek 6
2. Vormen van politiek – Regimes 7
3. Variatie in instellingen en procedures 7
Politiek & Macht 7
1. Bindende regels 7
2. Burgerlijke ongehoorzaamheid 8
3. Macht versus gezag 8
Wat is macht? 9
1. Klassieke visie 9
2. Kritiek op klassieke macht 9
3. Macht omdenken 9
4. Moeilijkheid van macht aantonen 10
Macht van de Staat 10
1. Concentratie van macht 10
2. Max Weber over de staat 10
3. De Grondwet 11
4. Legitimiteit van de staat 11
1. Thomas Hobbes (1588-1679) 12
2. John Locke (1632-1704) 12
3. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) 12
Legitieme machtsuitoefening 13
Bronnen van democratische legitimiteit 13
Types democratische legitimiteit 13
les 2 14
Wat zijn breuklijnen? 14
Historische wortels van breuklijnen 14
1) Natie- en staatsvorming 14
a) Conflict centrum – periferie 14
1
, b) Levensbeschouwelijk conflict (kerk vs. staat) 14
2) Industriële Revolutie 15
Conflict arbeid – kapitaal 15
Industriële Revolutie en breuklijnen 16
1) Conflict arbeid – kapitaal 16
Voorbeelden: 16
2) Urbanisatie – conflict stad vs. platteland 16
Voorbeelden: 16
Traditionele breuklijnen 17
1) Zijn traditionele breuklijnen vandaag nog relevant? 17
Freezing hypothesis (Lipset & Rokkan) 17
Is links-rechts nog relevant? 18
2) Zijn breuklijnen universeel? (komen ze in alle landen voor?) 18
3) Wat als breuklijnen samenvallen of elkaar doorkruisen? 19
Reinforcing cleavages (samenvallende breuklijnen) 19
Cross-cutting cleavages (doorkruisende breuklijnen) 19
Nieuwe breuklijnen in de hedendaagse politiek 19
Normen- en waardenverschuiving (Postmaterialisme) 20
Ronald Inglehart (1934–2021) – The Silent Revolution (1977) 20
Piero Ignazi – Extreme Right Parties in Western Europe (2003) 20
Sociaal-culturele breuklijn: links-libertair vs. rechts-autoritair 20
Globalisering en nieuwe economische tegenstellingen 20
Hanspeter Kriesi et al. (2006) – Globalization and the transformation of the national
political space 21
Kernpunten nieuwe breuklijnen 21
Nieuwe breuklijnen 21
Belangrijke vragen – Breuklijnen 22
Recht & Breuklijnen 22
sociaal-economische breuklijn → juridisering via grondrechten 23
Voorbeeld: Artikel 23 Grondwet 23
Levensbeschouwelijke breuklijn → juridisering via grondrechten 23
Voorbeeld: Artikel 24 Grondwet 23
Communautaire breuklijn → rol van rechters 23
Ideologie – kernbegrip 24
Marxistische benadering (Karl Marx & Friedrich Engels) 24
Liberalisme 24
Kernidee 24
Politiek liberalisme 25
Economisch liberalisme 25
Politieke partijen 25
Verband tussen breuklijnen en ideologieën 25
Conservatisme 26
Socialisme 26
Christendemocratie 26
2
,Nationalisme 26
Fascisme 27
Feminisme 27
Multiculturalisme 27
Ecologisme 27
Populisme 28
Wat is democratie? 28
Het “demos”-probleem (boundary problem) 28
Belangrijke definities van democratie 29
1. Joseph Schumpeter (1942) 29
2. Jacob Talmon (1952) 29
Liberale democratie 29
Totalitaire (messianistische) democratie 29
3. Robert Dahl (1971) 29
3. Robert Dahl (1971) 30
Drie minimumvoorwaarden van democratie 30
1. Macht gaat uit van de burgers 30
2. Macht wordt uitgeoefend volgens regels (Rechtsstaat) 30
3. Individuele burgerrechten worden gerespecteerd 30
Democratie vs. Autocratie 31
Illiberale democratie / Hybride regime 31
Voordelen 31
Nadelen 31
Democratie in beweging 32
Zorgen over democratie 32
1. Crisis van de democratie 32
2. Democratisch deficit 32
3. Post-democratie 32
Democratic backsliding 32
Definitie 32
Drie elementen onder druk 33
1. Vrije verkiezingen 33
2. Rechtsstaat 33
3. Burgerrechten 33
Kwaliteit van democratie 33
Trends 33
Nieuwe concepten 34
Democratic audit 34
Monitory democracy 34
Democratic myopia 34
“Staat” van de democratie 34
België 34
Nederland 34
Snijvlak Recht & Democratie (België) 35
3
, Grondwet 35
Institutionele waarborgen 35
Grondwettelijk Hof 35
Democratie: geen lineair verhaal 35
What’s next? 35
Stem voor toekomstige generaties 35
Rechten voor de natuur 35
Directe Democratie 36
Definitie 36
Voorbeelden 36
Directe Democratie – Referenda 36
Voordelen 36
Nadelen 36
Representatieve Democratie 37
Basisidee 37
Vier vormen van representatie (Pitkin) 37
1. Formele representatie 37
2. Beschrijvende (descriptieve) representatie 37
3. Symbolische representatie 37
4. Inhoudelijke (substantiële) representatie 37
Relatie tussen burgers en vertegenwoordigers 37
Principal 37
Agent 38
Voordelen van representatieve democratie 38
Nadelen van representatieve democratie 38
Vertegenwoordiging 39
Centrale vragen 39
Autonomie van vertegenwoordigers 39
1. Delegatie-model (delegate) 39
2. Vertrouwensmodel (trustee) 39
3. Partijmandaat (responsive party model) 40
Kritiek 40
Particratie 40
Voordelen 40
Nadelen 40
Onderwerp van vertegenwoordiging 41
1. Territoriale vertegenwoordiging 41
2. Inhoudelijke vertegenwoordiging 41
Afspiegeling van de maatschappij 41
Twee soorten representatie 42
1. Descriptieve representatie 42
2. Substantiële representatie 42
Idee van aanwezigheid in politiek 42
Snijvlak recht en vertegenwoordiging 43
4
Waarom politiek belangrijk is 3
1. Politiek stuurt de samenleving 3
2. Nationale politiek vs. internationale invloeden 3
3. Politiek in de rechtenopleiding 3
4. Wetenschappelijk werken in politiek & recht 4
Wat is politiek? 5
Definitie 5
Waar speelt politiek zich af? 5
Wat doet politiek? 5
Politiek is overal 5
Politiek en politieke cultuur 6
Reikwijdte van politiek 6
Politieke cultuur 6
Politiek – Reikwijdte en vormen 6
1. Evoluties in politiek 6
2. Vormen van politiek – Regimes 7
3. Variatie in instellingen en procedures 7
Politiek & Macht 7
1. Bindende regels 7
2. Burgerlijke ongehoorzaamheid 8
3. Macht versus gezag 8
Wat is macht? 9
1. Klassieke visie 9
2. Kritiek op klassieke macht 9
3. Macht omdenken 9
4. Moeilijkheid van macht aantonen 10
Macht van de Staat 10
1. Concentratie van macht 10
2. Max Weber over de staat 10
3. De Grondwet 11
4. Legitimiteit van de staat 11
1. Thomas Hobbes (1588-1679) 12
2. John Locke (1632-1704) 12
3. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) 12
Legitieme machtsuitoefening 13
Bronnen van democratische legitimiteit 13
Types democratische legitimiteit 13
les 2 14
Wat zijn breuklijnen? 14
Historische wortels van breuklijnen 14
1) Natie- en staatsvorming 14
a) Conflict centrum – periferie 14
1
, b) Levensbeschouwelijk conflict (kerk vs. staat) 14
2) Industriële Revolutie 15
Conflict arbeid – kapitaal 15
Industriële Revolutie en breuklijnen 16
1) Conflict arbeid – kapitaal 16
Voorbeelden: 16
2) Urbanisatie – conflict stad vs. platteland 16
Voorbeelden: 16
Traditionele breuklijnen 17
1) Zijn traditionele breuklijnen vandaag nog relevant? 17
Freezing hypothesis (Lipset & Rokkan) 17
Is links-rechts nog relevant? 18
2) Zijn breuklijnen universeel? (komen ze in alle landen voor?) 18
3) Wat als breuklijnen samenvallen of elkaar doorkruisen? 19
Reinforcing cleavages (samenvallende breuklijnen) 19
Cross-cutting cleavages (doorkruisende breuklijnen) 19
Nieuwe breuklijnen in de hedendaagse politiek 19
Normen- en waardenverschuiving (Postmaterialisme) 20
Ronald Inglehart (1934–2021) – The Silent Revolution (1977) 20
Piero Ignazi – Extreme Right Parties in Western Europe (2003) 20
Sociaal-culturele breuklijn: links-libertair vs. rechts-autoritair 20
Globalisering en nieuwe economische tegenstellingen 20
Hanspeter Kriesi et al. (2006) – Globalization and the transformation of the national
political space 21
Kernpunten nieuwe breuklijnen 21
Nieuwe breuklijnen 21
Belangrijke vragen – Breuklijnen 22
Recht & Breuklijnen 22
sociaal-economische breuklijn → juridisering via grondrechten 23
Voorbeeld: Artikel 23 Grondwet 23
Levensbeschouwelijke breuklijn → juridisering via grondrechten 23
Voorbeeld: Artikel 24 Grondwet 23
Communautaire breuklijn → rol van rechters 23
Ideologie – kernbegrip 24
Marxistische benadering (Karl Marx & Friedrich Engels) 24
Liberalisme 24
Kernidee 24
Politiek liberalisme 25
Economisch liberalisme 25
Politieke partijen 25
Verband tussen breuklijnen en ideologieën 25
Conservatisme 26
Socialisme 26
Christendemocratie 26
2
,Nationalisme 26
Fascisme 27
Feminisme 27
Multiculturalisme 27
Ecologisme 27
Populisme 28
Wat is democratie? 28
Het “demos”-probleem (boundary problem) 28
Belangrijke definities van democratie 29
1. Joseph Schumpeter (1942) 29
2. Jacob Talmon (1952) 29
Liberale democratie 29
Totalitaire (messianistische) democratie 29
3. Robert Dahl (1971) 29
3. Robert Dahl (1971) 30
Drie minimumvoorwaarden van democratie 30
1. Macht gaat uit van de burgers 30
2. Macht wordt uitgeoefend volgens regels (Rechtsstaat) 30
3. Individuele burgerrechten worden gerespecteerd 30
Democratie vs. Autocratie 31
Illiberale democratie / Hybride regime 31
Voordelen 31
Nadelen 31
Democratie in beweging 32
Zorgen over democratie 32
1. Crisis van de democratie 32
2. Democratisch deficit 32
3. Post-democratie 32
Democratic backsliding 32
Definitie 32
Drie elementen onder druk 33
1. Vrije verkiezingen 33
2. Rechtsstaat 33
3. Burgerrechten 33
Kwaliteit van democratie 33
Trends 33
Nieuwe concepten 34
Democratic audit 34
Monitory democracy 34
Democratic myopia 34
“Staat” van de democratie 34
België 34
Nederland 34
Snijvlak Recht & Democratie (België) 35
3
, Grondwet 35
Institutionele waarborgen 35
Grondwettelijk Hof 35
Democratie: geen lineair verhaal 35
What’s next? 35
Stem voor toekomstige generaties 35
Rechten voor de natuur 35
Directe Democratie 36
Definitie 36
Voorbeelden 36
Directe Democratie – Referenda 36
Voordelen 36
Nadelen 36
Representatieve Democratie 37
Basisidee 37
Vier vormen van representatie (Pitkin) 37
1. Formele representatie 37
2. Beschrijvende (descriptieve) representatie 37
3. Symbolische representatie 37
4. Inhoudelijke (substantiële) representatie 37
Relatie tussen burgers en vertegenwoordigers 37
Principal 37
Agent 38
Voordelen van representatieve democratie 38
Nadelen van representatieve democratie 38
Vertegenwoordiging 39
Centrale vragen 39
Autonomie van vertegenwoordigers 39
1. Delegatie-model (delegate) 39
2. Vertrouwensmodel (trustee) 39
3. Partijmandaat (responsive party model) 40
Kritiek 40
Particratie 40
Voordelen 40
Nadelen 40
Onderwerp van vertegenwoordiging 41
1. Territoriale vertegenwoordiging 41
2. Inhoudelijke vertegenwoordiging 41
Afspiegeling van de maatschappij 41
Twee soorten representatie 42
1. Descriptieve representatie 42
2. Substantiële representatie 42
Idee van aanwezigheid in politiek 42
Snijvlak recht en vertegenwoordiging 43
4
