Hoofdstuk 1: van massa- naar netwerkmaatschappij
Journalistiek: een kind van haar tijd
- Nieuws is een product van zijn tijd: politiek (kiesrecht, schoolplicht), economie (afschaffing
zegelbelasting), cultuur, technologie,… typisch voor een samenleving op bepaald moment
Journalistiek in de massamaatschappij naar de netwerkmaatschappij
- In begin heel veel technische uitdagingen om beelden buiten de studio te maken
o Was onderdeel van radiobudget, kleine ploeg, nog maar weinig mensen met toestel
in huis, ‘tv-clubs’
o Meer statisch nieuws, geen livebeelden, eerder paternalistische instelling van de
publieke oproep,…
- Status quo van een maatschappij uitgedaagd door technologische vernieuwingen
o Technologische innovaties zijn vaak een belangrijke katalysator voor veranderingen,
ook mbt nieuwsmedia
o Bv. effecten van nieuws in vraag gesteld bij opkomst radio, opkomst van televisie
werd geassocieerd met een dalende kwaliteit van nieuws
o Introductie van digitale technologieën zorgde voor een grote verandering van
nieuwsproductie en -verspreiding disruptie van de nieuwsmarkt
De klassieke hiërarchische organisatie van informatieverspreiding in de
netwerkmaatschappij valt weg
In elektronische informatienetwerken worden informatiestromen
gedecentraliseerd, multilineair en veel interactiever
Aantal informatieverspreiders vermenigvuldigt, waardoor dominante positie
van traditionele nieuwsorganisaties wordt uitgedaagd
o Impact (radio en televisie) vs disruptie (internet) en introductie netwerkmaatschappij
Massamaatschappij
- Journalism studies: ontstaan bij de opkomst van massamedia
o Eind 19e eeuw evolutie van kranten tot massamedium en 20 e eeuw radio en televisie
- Massacommunicatie = eenrichtingsverkeer in een lineair proces: ‘het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa
ontvangers verstuurt’
o In 1e instantie vooral kranten
- Nieuwsorganisaties hebben een monopolie op nieuwsproductie en nieuwsdistributie
o Verzamelen en filteren boodschappen van zenders (de bronnen in het nieuws) en
verspreiden naar een groot publiek
o Toegang tot nieuws wordt maw gecontroleerd door journalisten
o Het geselecteerde nieuws wordt lineair verspreid naar een passief en manipuleerbaar
publiek, weinig tot geen interactie tussen journalisten en hun publiek
- Communicatiewetenschappelijke studies ontstonden uit bezorgdheid over de impact van
deze massamedia op het grote publiek worden gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’
o Het bekendste is van de ‘founding
father’ Laswell. Hij onderscheidt 3
fasen in het communicatieproces:
1
, productie, inhoud en receptie. Binnen deze 3 fasen zijn er 5 verschillende onderdelen
te onderscheiden
- Ontwikkeling van communicatiewetenschappen vanuit social sciences
- Oorspronkelijk negatieve visie op effecten van media en publiek als passieve massa (cf.
injectienaaldtheorie, War of the Worlds, stimulus-responsmodel)
- Vanaf 1950: groeiende kritiek
o Niet gebaseerd op systematisch wetenschappelijk onderzoek (bv. relatie tussen
mediaberichtgeving en criminaliteit in 1930, was te wijten aan economische crisis)
o Invloed van de massamedia en de passiviteit van het publiek overschat, zender en
ontvanger zijn niet voor te stellen als een monolithisch blok
- Een meer genuanceerde versie van de massamaatschappijtheorie houdt meer rekening met
de complexiteit van het communicatieproces, maar wel nog steeds lineair proces
Netwerkmaatschappij
- Jaren ’70: komst computer = start informatiesamenleving en einde industriële samenleving
- Jaren ’90: komst internet en wegvallen van tijd- en ruimtebeperkingen = start
netwerkmaatschappij
- Laatste decennium: netwerkmaatschappij gekenmerkt door komst mobiele technologie en
verregaande gebruikersparticipatie door introductie sociale media
- De 2 centrale kenmerken van de netwerkmaatschappij
o Digitalisering = proces waarbij analoge informatie omgezet wordt in digitale vorm
o Globalisering = toenemende integratie en onderlinge afhankelijkheid van
economieën, culturen en samenlevingen over de hele wereld
- Castells ‘The Information Age: Economy, Society, and Culture’ waar hij zijn visie op de
maatschappelijke veranderingen ten gevolge van digitalisering geeft
o Focus ligt op veranderingen in de kapitalistische economie
o Nieuwe bronnen van productiviteit informationeel kapitalisme
In industriële revolutie = kapitaal en arbeid
In netwerkeconomie = kennis en informatie
o Elektronische netwerken als drijvers van maatschappelijke veranderingen
Waarom denkt hij dat? Veranderingen stralen ook uit naar andere
maatschappelijke sectoren, bij journalistiek is dit ook zo
Kritiek: technologisch determinisme
o Elektronische informatienetwerken zijn de nieuwe dominante sociale structuren
Verbinden actoren over de hele wereld in real time met elkaar
Zonder tijd- en ruimtebeperkingen
Digitalisering gaat bijgevolg hand in hand met verregaande globalisering
Gekenmerkt door knooppunten (nodes of actoren)
Voordelen: meer open en dynamisch, meer ruimte voor niet-elites
om bottom-up een machtspositie uit te bouwen (macht van actoren
hangt namelijk vooral af van de positie die ze in het netwerk
innemen, deze wordt bepaald door het vermogen van de actor om
het netwerk te versterken met extra informatie)
- Toegang tot elite hangt niet alleen af van productiemiddelen, maar ook van informatie en
kennis toegang is bijgevolg meer open dan in de massamaatschappij
o ‘informational elites’: macht behoort toe aan diegenen die de informatiestromen
kunnen controleren. Ze zijn niet afhankelijk van socio-politieke controle binnen
2
, nationale grenzen, maar zijn kosmopolitisch ze vormen een eigen afgeschermde
society en delen een (homogene) levensstijl die culturele grenzen overstijgt
Globalisering
- Globalisering op verschillende domeinen
o Bv. politiek, economie, cultureel,…
- Maar laat zich moeilijk definiëren
o Wanneer begonnen? Wanneer eindigen? Van toepassing op iedereen/alle situaties?
o Zowel positief als negatief geïnterpreteerd: kolonisatie, vooruitgang,…
- Poging tot definitie
o Schaalvergroting: plaatsen connecteren en virtueel bij elkaar brengen
o Geen barrières in tijd en plaats
- 2 visies op globalisering
1. Global village (Mc Luhan): de wereld is een dorp, iedereen kan met iedereen
communiceren
o Kritiek
Homogenisering: globalized society
Gedomineerd door westers cultureel imperialisme waarvan media de
verspreider is
Westernization, Americanisation, McDonaldisation (= efficiëntie,
voorspelbaarheid, berekenbaarheid en beheersbaarheid)
World society (Beck): verschillen en verscheidenheid blijven belangrijk
Glocalisering (Robertson): schaalverkleining als tegenreactie
Global village is utopie (Dery)
Het heeft niet voor meer betrokkenheid in de wereld gezorgd
Distant suffering = lijden dat ver van ons bed afspeelt
Couch potato
Compassion fatigue = geen medelijden
2. Global flow (Appadurai & Castells): netwerken zijn niet gebonden aan bepaald
territorium/tijdszone netwerk > geografische plaats
o Informatie-uitwisseling over de grenzen van de natiestaat, culturen en continenten
heen (‘space of flows’ ipv ‘space of spaces’)
o 5 dimensies: people, technology, money, ideologies & mediascape
Mediascape (= media global flow): verspreiding van de elektronische
mogelijkheden om informatie te produceren en te verspreiden (via kranten,
tijdschriften, televisie, filmproductiestudio's, satelliettelevisie, internet,
mobiele telefoon) en de beelden van de wereld die via de media worden
gecreëerd
Dynamiek van de scapes zullen mensen overal ter wereld op een
verschillende manier beïnvloeden
Impact van netwerkmaatschappij op journalistiek
- Nieuws = product van historische, technologische, politieke en economische factoren, typisch
voor samenleving op dat moment
- ‘journalists act within and upon a society’
- Veranderingen in de samenleving = veranderingen in de journalistieke praktijk
- Technologie: groot effect op de samenleving (los te koppelen van technologisch
determinisme, eerder sociaal constructivisme)
3
, - ‘hoe sterk de invloed van technologie op het leven van mensen ook is, de meest actieve rol in
de wisselwerking tussen technologie en mensen zijn nog steeds de mensen achter de
machines en niet de machines zelf’
- Van de massamaatschappij (gedragen door relatief grote en homogene nieuwsorganisaties
(massamedia), gekenmerkt door eenrichtingsverkeer) naar de netwerkmaatschappij
Gevolg: ‘chaotic news journalism environment’
o Door de niet-lineariteit en decentralisering van informatiestromen die niet beperkt
worden door de grenzen van tijd en ruimte
o De snelheid van de informatiestromen
o Een grotere impact van alternatieve bronnen
- Chaos paradigm vs control/dominance paradigm
o Praten over chaos is beweren dat de journalistieke omgeving, verre van een
instrument of apparaat van sociale controle door een dominante elite te zijn, meer
en meer is gaan lijken op het weer en de oceanen in het tijdperk van de opwarming
van de aarde turbulent, onvoorspelbaar, extreem. Net als stormfronten stroomt
journalistieke informatie de wereld rond in wereldwijd verbonden stromen van
realtime gegevens, die verhalen vormen die nieuws worden en vervolgens via de
genetwerkte knooppunten van het world wide web afdalen naar de nationale
publieke ruimte
Chaotic news environment
- Evolutie: een vrij gesloten proces, top-down nieuwsproductie, beperkt aantal
nieuwsleveranciers een open proces, informatie-uitwisselingen in verschillende richtingen,
onmeetbare hoeveelheid informatieknooppunten (o.a. journalistieke organisaties, maar
hebben veel minder controle dan vroeger over de informatiestromen)
- 3 uitdagingen voor journalistieke organisaties als gevolg van globalisering en digitalisering
1. Grotere hoeveelheden informatie over de nationale grenzen heen dienen te worden
gefilterd en gecontextualiseerd binnen een bredere setting
Information overload & betrouwbaarheid checken
2. Nieuwe definiëringen van tijd en ruimte zetten druk op journalisten (bv. breaking
news)
3. De opkomst van een globale en digitale nieuwssfeer leidt tot een groter aantal
concurrenten
Convergentie = media komen in elkaars vaarwater terecht
Information capitalism = ook door niet-journalisten (geen dure camera’s,
opname materiaal,… meer nodig)
Moeilijk om nieuws van professionele journalisten en niet-journalisten te
onderscheiden
4. Versnippering van het publiek
Nieuwsconsumenten stellen hun eigen persoonlijke nieuwsdieet samen uit
verschillende bronnen
Vooral jongeren (via sociale media)
- Economische druk op redacties enorm toegenomen
- Door de toegenomen concurrentie en moeilijke financiële situatie wordt de nieuwssector
gekenmerkt door concentratievorming
o 5 mediagroepen in België
DPG Media, Mediahuis, Roularta, Rossel, IPM
4
Journalistiek: een kind van haar tijd
- Nieuws is een product van zijn tijd: politiek (kiesrecht, schoolplicht), economie (afschaffing
zegelbelasting), cultuur, technologie,… typisch voor een samenleving op bepaald moment
Journalistiek in de massamaatschappij naar de netwerkmaatschappij
- In begin heel veel technische uitdagingen om beelden buiten de studio te maken
o Was onderdeel van radiobudget, kleine ploeg, nog maar weinig mensen met toestel
in huis, ‘tv-clubs’
o Meer statisch nieuws, geen livebeelden, eerder paternalistische instelling van de
publieke oproep,…
- Status quo van een maatschappij uitgedaagd door technologische vernieuwingen
o Technologische innovaties zijn vaak een belangrijke katalysator voor veranderingen,
ook mbt nieuwsmedia
o Bv. effecten van nieuws in vraag gesteld bij opkomst radio, opkomst van televisie
werd geassocieerd met een dalende kwaliteit van nieuws
o Introductie van digitale technologieën zorgde voor een grote verandering van
nieuwsproductie en -verspreiding disruptie van de nieuwsmarkt
De klassieke hiërarchische organisatie van informatieverspreiding in de
netwerkmaatschappij valt weg
In elektronische informatienetwerken worden informatiestromen
gedecentraliseerd, multilineair en veel interactiever
Aantal informatieverspreiders vermenigvuldigt, waardoor dominante positie
van traditionele nieuwsorganisaties wordt uitgedaagd
o Impact (radio en televisie) vs disruptie (internet) en introductie netwerkmaatschappij
Massamaatschappij
- Journalism studies: ontstaan bij de opkomst van massamedia
o Eind 19e eeuw evolutie van kranten tot massamedium en 20 e eeuw radio en televisie
- Massacommunicatie = eenrichtingsverkeer in een lineair proces: ‘het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa
ontvangers verstuurt’
o In 1e instantie vooral kranten
- Nieuwsorganisaties hebben een monopolie op nieuwsproductie en nieuwsdistributie
o Verzamelen en filteren boodschappen van zenders (de bronnen in het nieuws) en
verspreiden naar een groot publiek
o Toegang tot nieuws wordt maw gecontroleerd door journalisten
o Het geselecteerde nieuws wordt lineair verspreid naar een passief en manipuleerbaar
publiek, weinig tot geen interactie tussen journalisten en hun publiek
- Communicatiewetenschappelijke studies ontstonden uit bezorgdheid over de impact van
deze massamedia op het grote publiek worden gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’
o Het bekendste is van de ‘founding
father’ Laswell. Hij onderscheidt 3
fasen in het communicatieproces:
1
, productie, inhoud en receptie. Binnen deze 3 fasen zijn er 5 verschillende onderdelen
te onderscheiden
- Ontwikkeling van communicatiewetenschappen vanuit social sciences
- Oorspronkelijk negatieve visie op effecten van media en publiek als passieve massa (cf.
injectienaaldtheorie, War of the Worlds, stimulus-responsmodel)
- Vanaf 1950: groeiende kritiek
o Niet gebaseerd op systematisch wetenschappelijk onderzoek (bv. relatie tussen
mediaberichtgeving en criminaliteit in 1930, was te wijten aan economische crisis)
o Invloed van de massamedia en de passiviteit van het publiek overschat, zender en
ontvanger zijn niet voor te stellen als een monolithisch blok
- Een meer genuanceerde versie van de massamaatschappijtheorie houdt meer rekening met
de complexiteit van het communicatieproces, maar wel nog steeds lineair proces
Netwerkmaatschappij
- Jaren ’70: komst computer = start informatiesamenleving en einde industriële samenleving
- Jaren ’90: komst internet en wegvallen van tijd- en ruimtebeperkingen = start
netwerkmaatschappij
- Laatste decennium: netwerkmaatschappij gekenmerkt door komst mobiele technologie en
verregaande gebruikersparticipatie door introductie sociale media
- De 2 centrale kenmerken van de netwerkmaatschappij
o Digitalisering = proces waarbij analoge informatie omgezet wordt in digitale vorm
o Globalisering = toenemende integratie en onderlinge afhankelijkheid van
economieën, culturen en samenlevingen over de hele wereld
- Castells ‘The Information Age: Economy, Society, and Culture’ waar hij zijn visie op de
maatschappelijke veranderingen ten gevolge van digitalisering geeft
o Focus ligt op veranderingen in de kapitalistische economie
o Nieuwe bronnen van productiviteit informationeel kapitalisme
In industriële revolutie = kapitaal en arbeid
In netwerkeconomie = kennis en informatie
o Elektronische netwerken als drijvers van maatschappelijke veranderingen
Waarom denkt hij dat? Veranderingen stralen ook uit naar andere
maatschappelijke sectoren, bij journalistiek is dit ook zo
Kritiek: technologisch determinisme
o Elektronische informatienetwerken zijn de nieuwe dominante sociale structuren
Verbinden actoren over de hele wereld in real time met elkaar
Zonder tijd- en ruimtebeperkingen
Digitalisering gaat bijgevolg hand in hand met verregaande globalisering
Gekenmerkt door knooppunten (nodes of actoren)
Voordelen: meer open en dynamisch, meer ruimte voor niet-elites
om bottom-up een machtspositie uit te bouwen (macht van actoren
hangt namelijk vooral af van de positie die ze in het netwerk
innemen, deze wordt bepaald door het vermogen van de actor om
het netwerk te versterken met extra informatie)
- Toegang tot elite hangt niet alleen af van productiemiddelen, maar ook van informatie en
kennis toegang is bijgevolg meer open dan in de massamaatschappij
o ‘informational elites’: macht behoort toe aan diegenen die de informatiestromen
kunnen controleren. Ze zijn niet afhankelijk van socio-politieke controle binnen
2
, nationale grenzen, maar zijn kosmopolitisch ze vormen een eigen afgeschermde
society en delen een (homogene) levensstijl die culturele grenzen overstijgt
Globalisering
- Globalisering op verschillende domeinen
o Bv. politiek, economie, cultureel,…
- Maar laat zich moeilijk definiëren
o Wanneer begonnen? Wanneer eindigen? Van toepassing op iedereen/alle situaties?
o Zowel positief als negatief geïnterpreteerd: kolonisatie, vooruitgang,…
- Poging tot definitie
o Schaalvergroting: plaatsen connecteren en virtueel bij elkaar brengen
o Geen barrières in tijd en plaats
- 2 visies op globalisering
1. Global village (Mc Luhan): de wereld is een dorp, iedereen kan met iedereen
communiceren
o Kritiek
Homogenisering: globalized society
Gedomineerd door westers cultureel imperialisme waarvan media de
verspreider is
Westernization, Americanisation, McDonaldisation (= efficiëntie,
voorspelbaarheid, berekenbaarheid en beheersbaarheid)
World society (Beck): verschillen en verscheidenheid blijven belangrijk
Glocalisering (Robertson): schaalverkleining als tegenreactie
Global village is utopie (Dery)
Het heeft niet voor meer betrokkenheid in de wereld gezorgd
Distant suffering = lijden dat ver van ons bed afspeelt
Couch potato
Compassion fatigue = geen medelijden
2. Global flow (Appadurai & Castells): netwerken zijn niet gebonden aan bepaald
territorium/tijdszone netwerk > geografische plaats
o Informatie-uitwisseling over de grenzen van de natiestaat, culturen en continenten
heen (‘space of flows’ ipv ‘space of spaces’)
o 5 dimensies: people, technology, money, ideologies & mediascape
Mediascape (= media global flow): verspreiding van de elektronische
mogelijkheden om informatie te produceren en te verspreiden (via kranten,
tijdschriften, televisie, filmproductiestudio's, satelliettelevisie, internet,
mobiele telefoon) en de beelden van de wereld die via de media worden
gecreëerd
Dynamiek van de scapes zullen mensen overal ter wereld op een
verschillende manier beïnvloeden
Impact van netwerkmaatschappij op journalistiek
- Nieuws = product van historische, technologische, politieke en economische factoren, typisch
voor samenleving op dat moment
- ‘journalists act within and upon a society’
- Veranderingen in de samenleving = veranderingen in de journalistieke praktijk
- Technologie: groot effect op de samenleving (los te koppelen van technologisch
determinisme, eerder sociaal constructivisme)
3
, - ‘hoe sterk de invloed van technologie op het leven van mensen ook is, de meest actieve rol in
de wisselwerking tussen technologie en mensen zijn nog steeds de mensen achter de
machines en niet de machines zelf’
- Van de massamaatschappij (gedragen door relatief grote en homogene nieuwsorganisaties
(massamedia), gekenmerkt door eenrichtingsverkeer) naar de netwerkmaatschappij
Gevolg: ‘chaotic news journalism environment’
o Door de niet-lineariteit en decentralisering van informatiestromen die niet beperkt
worden door de grenzen van tijd en ruimte
o De snelheid van de informatiestromen
o Een grotere impact van alternatieve bronnen
- Chaos paradigm vs control/dominance paradigm
o Praten over chaos is beweren dat de journalistieke omgeving, verre van een
instrument of apparaat van sociale controle door een dominante elite te zijn, meer
en meer is gaan lijken op het weer en de oceanen in het tijdperk van de opwarming
van de aarde turbulent, onvoorspelbaar, extreem. Net als stormfronten stroomt
journalistieke informatie de wereld rond in wereldwijd verbonden stromen van
realtime gegevens, die verhalen vormen die nieuws worden en vervolgens via de
genetwerkte knooppunten van het world wide web afdalen naar de nationale
publieke ruimte
Chaotic news environment
- Evolutie: een vrij gesloten proces, top-down nieuwsproductie, beperkt aantal
nieuwsleveranciers een open proces, informatie-uitwisselingen in verschillende richtingen,
onmeetbare hoeveelheid informatieknooppunten (o.a. journalistieke organisaties, maar
hebben veel minder controle dan vroeger over de informatiestromen)
- 3 uitdagingen voor journalistieke organisaties als gevolg van globalisering en digitalisering
1. Grotere hoeveelheden informatie over de nationale grenzen heen dienen te worden
gefilterd en gecontextualiseerd binnen een bredere setting
Information overload & betrouwbaarheid checken
2. Nieuwe definiëringen van tijd en ruimte zetten druk op journalisten (bv. breaking
news)
3. De opkomst van een globale en digitale nieuwssfeer leidt tot een groter aantal
concurrenten
Convergentie = media komen in elkaars vaarwater terecht
Information capitalism = ook door niet-journalisten (geen dure camera’s,
opname materiaal,… meer nodig)
Moeilijk om nieuws van professionele journalisten en niet-journalisten te
onderscheiden
4. Versnippering van het publiek
Nieuwsconsumenten stellen hun eigen persoonlijke nieuwsdieet samen uit
verschillende bronnen
Vooral jongeren (via sociale media)
- Economische druk op redacties enorm toegenomen
- Door de toegenomen concurrentie en moeilijke financiële situatie wordt de nieuwssector
gekenmerkt door concentratievorming
o 5 mediagroepen in België
DPG Media, Mediahuis, Roularta, Rossel, IPM
4
