SAMENVATTING
Religie, Zingeving en Levensbeschouwing
Docent: Frederiek Depoortere
Cursusboek: In een wankele wereld
KU Leuven Brugge — Bachelor Industriële Wetenschappen
Academiejaar 2025–2026
Gebaseerd op de lestranscripties en het cursusboek
,Inhoudstafel
Deel 1: Kader — Het denkbeeldig planetarium van Bruno Latour
Deel 2: Planeet Anthropocene — Wat het is en het debat over erkenning
Deel 3: Spiritualiteit — Definitie, kenmerken en voorbeelden
Deel 4: Planeet Globalisering — Het vooruitgangsdenken en het WTK-bestel
Deel 5: Psychische gezondheid en het WTK-bestel
Deel 6: Depressie als resonantieverlies — Hartmut Rosa
Deel 7: Maatschappelijke versnelling
Deel 8: Angst en declinisme
Deel 9: Economie en ressentiment — René Girard en de moderne economie
Deel 10: Metafysische aannames — Islam, wetenschap en de onzichtbare tuinman
Deel 11: Laudato si’ — Waar kunnen we landen?
Deel 12: Wetenschap, beleid en politiek — Pielke en het klimaatdebat
Deel 13: Examengericht overzicht — Auteurs, begrippen en vraagtypen
,DEEL 1: KADER — HET DENKBEELDIG PLANETARIUM
VAN BRUNO LATOUR
1.1 Uitgangspunt: op welke planeet leef jij?
Het vak vertrekt vanuit de grote levensvragen: Wie zijn we? Wie willen we zijn? Wat is onze
plaats in de kosmos? Wat is onze verantwoordelijkheid voor de aarde? Wat maakt het leven
de moeite waard? Generaties hebben die vragen beantwoord met behulp van religies,
wijsheidstradities, filosofieën en ideologische systemen. Het doel van het vak is om die
vragen opnieuw op te nemen, in het licht van de huidige context: een wereld die heel snel
verandert, waar zelfs wat gisteren nog evident leek vandaag al niet meer lijkt.
Het cursusboek ‘In een wankele wereld’ is een zoektocht: een poging om de actuele situatie
te doorgronden, de worsteling tussen hoop en angst, vooruitgang en verval, en manieren
van denken te vinden die ons helpen de chaos het hoofd te bieden.
1.2 Bruno Latour: wie was hij?
Bruno Latour (1947–2022) was een Franse antropoloog, socioloog en filosoof. Een
antropoloog bestudeert het menselijk samenleven, vaak andere culturen. Een socioloog
bestudeert de moderne samenleving. Latour combineerde beide en voegde daar de filosofie
aan toe.
Hij begon zijn carrière met het bestuderen van de natuurwetenschap als praktijk. In plaats
van als antropoloog naar verre kusten te trekken, trok hij naar een laboratorium om te kijken
hoe wetenschappers interageren: Hoe worden wetenschappelijke inzichten tot stand
gebracht? Hoe worden feiten geproduceerd?
Op het einde van zijn carrière was hij vooral bezig met de wetenschappelijke en politieke
debatten rond klimaatverandering. Hij overleed op 9 oktober 2022. In de voorbije jaren is hij
steeds belangrijker geworden als inspiratiebron voor het nadenken over mens en planeet.
1.3 De kernidee: we leven niet op dezelfde planeet
Latours centrale idee is dat mensen vandaag niet meer op dezelfde planeet leven. Dit is
natuurlijk niet letterlijk bedoeld, maar het is een krachtige metafoor. De curatoren van de
Taipei Biënnale (2020), waarvan Latour er één was, hadden het ook kunnen hebben over
een botsing tussen verschillende wereldbeelden of kosmologieën — verschillende
voorstellingen van hoe de wereld, de kosmos, het universum in elkaar steken, en de band
tussen materiële werkelijkheid en sociale orde.
Maar de term ‘planeet’ is krachtiger dan ‘wereldbeeld’ omdat het duidelijk maakt dat het niet
gaat om verschillende visies binnen dezelfde gedeelde natuur. De natuur zelf is het
voorwerp van conflict geworden.
Vroeger: ‘niet op dezelfde planeet leven’ betekende dat je het oneens was over politiek,
religie of ideologie — maar je deelde wél dezelfde natuur, dezelfde fysieke wereld.
Nu: de natuur verbindt niet meer, maar verdeelt. Klimaat betekent niet hetzelfde voor de
Verenigde Staten, Europa, Brazilië of China. Voor sommige landen is klimaatverandering
een existentiële bedreiging; voor andere slechts een tijdelijk ongemak.
,De foto: Trump en Thunberg
De beroemde foto van september 2019, tijdens een klimaattop in New York, toont Donald
Trump die langs Greta Thunberg passeert. Latour zei hierover: „Trump en Thunberg leven
op verschillende planeten. Die van hem heeft geen grenzen, die van haar staat te trillen. En
we beseffen dat we ze amper kennen en dat ze aan het veranderen is op een manier die we
niet meer in de hand hebben.”
Dit geldt niet alleen tussen landen, maar ook binnen landen. Voorbeeld: een anti-
migratiebetoging in Londen (150.000 Britten, ‘We want our country back’) tegenover een
klimaatmars in Brussel, een maand later. Twee groepen die in aparte bubbels leven en
elkaar niet begrijpen.
EXAMENTIP: Het idee dat mensen op verschillende planeten leven is een centraal
kader voor het hele vak. Wees in staat dit uit te leggen met concrete voorbeelden.
1.4 De zeven planeten
Planeet Globalisering
De grootste, meest centraal blinkende bol in het denkbeeldig planetarium. Dit is de planeet
van mensen die ervan overtuigd zijn dat de mensheid, met behulp van wetenschap,
technologie en economische groei, alle problemen uiteindelijk zal kunnen oplossen. De
droom: vrijheid, vrede, welvaart en vooruitgang voor alle mensen — uiteindelijk zal iedereen
zich kunnen opwerken tot de ‘Amerikaanse levensstijl’.
Dit is de planeet van de modernistische droom: het project van de beschaving, het geloof in
eindeloze vooruitgang. Het idee dat het ooit mogelijk zal zijn dat alle mensen ter wereld in
welvaart en vrijheid kunnen leven.
Planeet Anthropocene
Planeet Anthropocene is voortgekomen uit planeet Globalisering, maar er is iets
fundamenteels veranderd: de aarde zwijgt niet langer. Ze roert zich. Ze begint tegen te
pruttelen. Ze maakt duidelijk dat de manier waarop de mensheid zich ontwikkelt, op grenzen
botst — op de grenzen van wat de planeet aankan. Het geloof in eindeloze vooruitgang
wordt daardoor in twijfel getrokken.
Het Anthropocene verwijst naar het idee dat de menselijke activiteit een zodanige impact
heeft op het aardsysteem als geheel dat de aarde een nieuw geologisch tijdvak is
binnengegaan. Het gaat niet om hoe de menselijke invloed op het landschap gestaag is
toegenomen, maar om een breukvlak in het functioneren van het aardsysteem.
Planeet Exit
Planeet Exit is de planeet van ‘sommigen’ — de technologische en economische elites, de
happy few. Zij hebben geconcludeerd dat we de twee belangrijkste aannames van het
modernisme (planeet Globalisering) moeten laten varen:
1. Vrijheid voor iedereen is een illusie: vrijheid is slechts voor weinigen weggelegd, niet
voor de massa.
2. De universaliteit van de droom moet opgegeven worden: laten we de ontsnapping
aan de aardse omstandigheden versnellen.
,Het grote verschil met planeet Globalisering: er is nu geen plan meer voor de miljarden
mensen die ‘overbodig’ zijn geworden. Het beschavingsproject — vooruitgang voor allen —
is opgegeven.
Beelden van Exit:
• De rode Tesla die Elon Musk in 2018 de ruimte in stuurde — oppervlakkig lijkt dit op het
modernistische ideaal van uitbreiding in de ruimte, maar het is ‘griezeliger’ omdat het de
continuïteit met het ideaal van vooruitgang voor allen verbreekt.
• Het gebouw van Goldman Sachs, helverlicht tijdens orkaan Sandy (2012) terwijl de rest
van New York in het duister lag — de bank had eigen stroomgeneratoren. Een illustratie van
hoe de happy few zich afzonderen en de rest aan hun lot overlaten. Enkele jaren eerder had
diezelfde bank een dubieuze rol gespeeld in het veroorzaken van de bankencrisis van 2008.
• Op Exit gelooft men dat technologie transcendent is: ‘geen aarde nodig, behalve als
voorlopig platform’. Op naar Mars! En voor het geval dat de terraforming op Mars te lang
duurt: een gated community of ondergrondse bunker in Nieuw-Zeeland.
• De ‘tech bro’s’ op Trumps inauguratie (januari 2025): Zuckerberg, Bezos, Pichai, Musk —
Musk gefotografeerd terwijl hij naar de hemel staart (richting Mars). Dit suggereert een
‘unholy alliance’ tussen de technologische/economische elites en populistische politici.
Planeet Veiligheid
Waar gaan de ‘overbodige massa’s’ naartoe? Richting veiligheid. Mensen vluchten naar een
neo-nationale, neo-lokaal begrensde ruimte. Als welvaart en vrijheid onmogelijk geworden
zijn, wil men tenminste een identiteit hebben, het gevoel ergens bij te horen. De richting
maakt niet uit, zolang men maar achter muren blijft.
Planeet Veiligheid is vandaag de grootste planeet en overschaduwt alle andere. Het is de
planeet van woede en wanhoop. Die ontstaan omdat de globalisering haar beloftes niet
heeft ingelost: niet iedereen is er beter van geworden, sommigen ervaren achteruitgang, en
er is geen uitzicht op verbetering.
Trump als symptoom:
Trump is geen oorzaak maar een symptoom van een systeem in crisis. Het buitenlands
beleid van Amerika is onder Trump niet fundamenteel veranderd; wél is het masker van
welwillendheid afgevallen. Eerdere regeringen verpakten economische dwang in termen als
democratie en mensenrechten. Trump spreekt openlijk over transacties; bondgenoten zijn
klanten, internationale overeenkomsten zijn slechte deals.
De behoeften die Trump exploiteert gaan niet weg: het verlangen naar waardigheid te
midden van economische vernedering, naar gemeenschap in een versnipperde
samenleving, naar zekerheid in een wereld vol crisissen. Als niet op een gezondere manier
aan die behoeften wordt voldaan, zullen andere figuren naar voren treden — en sommigen
zullen competenter en gedisciplineerder zijn dan Trump.
EXAMENTIP: De examenvraaag van 2025 over ‘Utempus van Langmut’ vereist kennis
van het hele planetarium EN de link met het WTK-bestel. Begrijp de samenhang tussen
de planeten.
Planeet Aards — het alternatief
, Planeet Aards is volgens Latour het alternatief, maar het is razend moeilijk om haar te
definiëren. Paradoxaal genoeg lijkt de belangrijkste attractor helemaal niet zo aantrekkelijk.
Centraal staat het concept van de kritische zone: een zeer dunne laag (je zou het een
biofilm kunnen noemen) rond de planeet, waarin al het leven zich afspeelt. Dát is ons thuis
— niet de Blue Marble-voorstelling van de aarde vanuit de ruimte. De kritische zone is de
plek die we delen met alle andere levende wezens, tot en met microben en virussen.
Dit betekent een fundamentele uitdaging: we moeten aardbewoners worden, partners van
alle andere levende wezens. Dit vraagt om een herziening van onze religies en spiritualiteit.
Sommige onderzoekers suggereren zelfs dat alle veranderingen op levensbeschouwelijk
vlak sinds de axiale periode (8e eeuw v.Chr. — het ontstaan van de profeten, de Griekse
filosofie, het boeddhisme) opnieuw doordacht moeten worden.
Religie, Zingeving en Levensbeschouwing
Docent: Frederiek Depoortere
Cursusboek: In een wankele wereld
KU Leuven Brugge — Bachelor Industriële Wetenschappen
Academiejaar 2025–2026
Gebaseerd op de lestranscripties en het cursusboek
,Inhoudstafel
Deel 1: Kader — Het denkbeeldig planetarium van Bruno Latour
Deel 2: Planeet Anthropocene — Wat het is en het debat over erkenning
Deel 3: Spiritualiteit — Definitie, kenmerken en voorbeelden
Deel 4: Planeet Globalisering — Het vooruitgangsdenken en het WTK-bestel
Deel 5: Psychische gezondheid en het WTK-bestel
Deel 6: Depressie als resonantieverlies — Hartmut Rosa
Deel 7: Maatschappelijke versnelling
Deel 8: Angst en declinisme
Deel 9: Economie en ressentiment — René Girard en de moderne economie
Deel 10: Metafysische aannames — Islam, wetenschap en de onzichtbare tuinman
Deel 11: Laudato si’ — Waar kunnen we landen?
Deel 12: Wetenschap, beleid en politiek — Pielke en het klimaatdebat
Deel 13: Examengericht overzicht — Auteurs, begrippen en vraagtypen
,DEEL 1: KADER — HET DENKBEELDIG PLANETARIUM
VAN BRUNO LATOUR
1.1 Uitgangspunt: op welke planeet leef jij?
Het vak vertrekt vanuit de grote levensvragen: Wie zijn we? Wie willen we zijn? Wat is onze
plaats in de kosmos? Wat is onze verantwoordelijkheid voor de aarde? Wat maakt het leven
de moeite waard? Generaties hebben die vragen beantwoord met behulp van religies,
wijsheidstradities, filosofieën en ideologische systemen. Het doel van het vak is om die
vragen opnieuw op te nemen, in het licht van de huidige context: een wereld die heel snel
verandert, waar zelfs wat gisteren nog evident leek vandaag al niet meer lijkt.
Het cursusboek ‘In een wankele wereld’ is een zoektocht: een poging om de actuele situatie
te doorgronden, de worsteling tussen hoop en angst, vooruitgang en verval, en manieren
van denken te vinden die ons helpen de chaos het hoofd te bieden.
1.2 Bruno Latour: wie was hij?
Bruno Latour (1947–2022) was een Franse antropoloog, socioloog en filosoof. Een
antropoloog bestudeert het menselijk samenleven, vaak andere culturen. Een socioloog
bestudeert de moderne samenleving. Latour combineerde beide en voegde daar de filosofie
aan toe.
Hij begon zijn carrière met het bestuderen van de natuurwetenschap als praktijk. In plaats
van als antropoloog naar verre kusten te trekken, trok hij naar een laboratorium om te kijken
hoe wetenschappers interageren: Hoe worden wetenschappelijke inzichten tot stand
gebracht? Hoe worden feiten geproduceerd?
Op het einde van zijn carrière was hij vooral bezig met de wetenschappelijke en politieke
debatten rond klimaatverandering. Hij overleed op 9 oktober 2022. In de voorbije jaren is hij
steeds belangrijker geworden als inspiratiebron voor het nadenken over mens en planeet.
1.3 De kernidee: we leven niet op dezelfde planeet
Latours centrale idee is dat mensen vandaag niet meer op dezelfde planeet leven. Dit is
natuurlijk niet letterlijk bedoeld, maar het is een krachtige metafoor. De curatoren van de
Taipei Biënnale (2020), waarvan Latour er één was, hadden het ook kunnen hebben over
een botsing tussen verschillende wereldbeelden of kosmologieën — verschillende
voorstellingen van hoe de wereld, de kosmos, het universum in elkaar steken, en de band
tussen materiële werkelijkheid en sociale orde.
Maar de term ‘planeet’ is krachtiger dan ‘wereldbeeld’ omdat het duidelijk maakt dat het niet
gaat om verschillende visies binnen dezelfde gedeelde natuur. De natuur zelf is het
voorwerp van conflict geworden.
Vroeger: ‘niet op dezelfde planeet leven’ betekende dat je het oneens was over politiek,
religie of ideologie — maar je deelde wél dezelfde natuur, dezelfde fysieke wereld.
Nu: de natuur verbindt niet meer, maar verdeelt. Klimaat betekent niet hetzelfde voor de
Verenigde Staten, Europa, Brazilië of China. Voor sommige landen is klimaatverandering
een existentiële bedreiging; voor andere slechts een tijdelijk ongemak.
,De foto: Trump en Thunberg
De beroemde foto van september 2019, tijdens een klimaattop in New York, toont Donald
Trump die langs Greta Thunberg passeert. Latour zei hierover: „Trump en Thunberg leven
op verschillende planeten. Die van hem heeft geen grenzen, die van haar staat te trillen. En
we beseffen dat we ze amper kennen en dat ze aan het veranderen is op een manier die we
niet meer in de hand hebben.”
Dit geldt niet alleen tussen landen, maar ook binnen landen. Voorbeeld: een anti-
migratiebetoging in Londen (150.000 Britten, ‘We want our country back’) tegenover een
klimaatmars in Brussel, een maand later. Twee groepen die in aparte bubbels leven en
elkaar niet begrijpen.
EXAMENTIP: Het idee dat mensen op verschillende planeten leven is een centraal
kader voor het hele vak. Wees in staat dit uit te leggen met concrete voorbeelden.
1.4 De zeven planeten
Planeet Globalisering
De grootste, meest centraal blinkende bol in het denkbeeldig planetarium. Dit is de planeet
van mensen die ervan overtuigd zijn dat de mensheid, met behulp van wetenschap,
technologie en economische groei, alle problemen uiteindelijk zal kunnen oplossen. De
droom: vrijheid, vrede, welvaart en vooruitgang voor alle mensen — uiteindelijk zal iedereen
zich kunnen opwerken tot de ‘Amerikaanse levensstijl’.
Dit is de planeet van de modernistische droom: het project van de beschaving, het geloof in
eindeloze vooruitgang. Het idee dat het ooit mogelijk zal zijn dat alle mensen ter wereld in
welvaart en vrijheid kunnen leven.
Planeet Anthropocene
Planeet Anthropocene is voortgekomen uit planeet Globalisering, maar er is iets
fundamenteels veranderd: de aarde zwijgt niet langer. Ze roert zich. Ze begint tegen te
pruttelen. Ze maakt duidelijk dat de manier waarop de mensheid zich ontwikkelt, op grenzen
botst — op de grenzen van wat de planeet aankan. Het geloof in eindeloze vooruitgang
wordt daardoor in twijfel getrokken.
Het Anthropocene verwijst naar het idee dat de menselijke activiteit een zodanige impact
heeft op het aardsysteem als geheel dat de aarde een nieuw geologisch tijdvak is
binnengegaan. Het gaat niet om hoe de menselijke invloed op het landschap gestaag is
toegenomen, maar om een breukvlak in het functioneren van het aardsysteem.
Planeet Exit
Planeet Exit is de planeet van ‘sommigen’ — de technologische en economische elites, de
happy few. Zij hebben geconcludeerd dat we de twee belangrijkste aannames van het
modernisme (planeet Globalisering) moeten laten varen:
1. Vrijheid voor iedereen is een illusie: vrijheid is slechts voor weinigen weggelegd, niet
voor de massa.
2. De universaliteit van de droom moet opgegeven worden: laten we de ontsnapping
aan de aardse omstandigheden versnellen.
,Het grote verschil met planeet Globalisering: er is nu geen plan meer voor de miljarden
mensen die ‘overbodig’ zijn geworden. Het beschavingsproject — vooruitgang voor allen —
is opgegeven.
Beelden van Exit:
• De rode Tesla die Elon Musk in 2018 de ruimte in stuurde — oppervlakkig lijkt dit op het
modernistische ideaal van uitbreiding in de ruimte, maar het is ‘griezeliger’ omdat het de
continuïteit met het ideaal van vooruitgang voor allen verbreekt.
• Het gebouw van Goldman Sachs, helverlicht tijdens orkaan Sandy (2012) terwijl de rest
van New York in het duister lag — de bank had eigen stroomgeneratoren. Een illustratie van
hoe de happy few zich afzonderen en de rest aan hun lot overlaten. Enkele jaren eerder had
diezelfde bank een dubieuze rol gespeeld in het veroorzaken van de bankencrisis van 2008.
• Op Exit gelooft men dat technologie transcendent is: ‘geen aarde nodig, behalve als
voorlopig platform’. Op naar Mars! En voor het geval dat de terraforming op Mars te lang
duurt: een gated community of ondergrondse bunker in Nieuw-Zeeland.
• De ‘tech bro’s’ op Trumps inauguratie (januari 2025): Zuckerberg, Bezos, Pichai, Musk —
Musk gefotografeerd terwijl hij naar de hemel staart (richting Mars). Dit suggereert een
‘unholy alliance’ tussen de technologische/economische elites en populistische politici.
Planeet Veiligheid
Waar gaan de ‘overbodige massa’s’ naartoe? Richting veiligheid. Mensen vluchten naar een
neo-nationale, neo-lokaal begrensde ruimte. Als welvaart en vrijheid onmogelijk geworden
zijn, wil men tenminste een identiteit hebben, het gevoel ergens bij te horen. De richting
maakt niet uit, zolang men maar achter muren blijft.
Planeet Veiligheid is vandaag de grootste planeet en overschaduwt alle andere. Het is de
planeet van woede en wanhoop. Die ontstaan omdat de globalisering haar beloftes niet
heeft ingelost: niet iedereen is er beter van geworden, sommigen ervaren achteruitgang, en
er is geen uitzicht op verbetering.
Trump als symptoom:
Trump is geen oorzaak maar een symptoom van een systeem in crisis. Het buitenlands
beleid van Amerika is onder Trump niet fundamenteel veranderd; wél is het masker van
welwillendheid afgevallen. Eerdere regeringen verpakten economische dwang in termen als
democratie en mensenrechten. Trump spreekt openlijk over transacties; bondgenoten zijn
klanten, internationale overeenkomsten zijn slechte deals.
De behoeften die Trump exploiteert gaan niet weg: het verlangen naar waardigheid te
midden van economische vernedering, naar gemeenschap in een versnipperde
samenleving, naar zekerheid in een wereld vol crisissen. Als niet op een gezondere manier
aan die behoeften wordt voldaan, zullen andere figuren naar voren treden — en sommigen
zullen competenter en gedisciplineerder zijn dan Trump.
EXAMENTIP: De examenvraaag van 2025 over ‘Utempus van Langmut’ vereist kennis
van het hele planetarium EN de link met het WTK-bestel. Begrijp de samenhang tussen
de planeten.
Planeet Aards — het alternatief
, Planeet Aards is volgens Latour het alternatief, maar het is razend moeilijk om haar te
definiëren. Paradoxaal genoeg lijkt de belangrijkste attractor helemaal niet zo aantrekkelijk.
Centraal staat het concept van de kritische zone: een zeer dunne laag (je zou het een
biofilm kunnen noemen) rond de planeet, waarin al het leven zich afspeelt. Dát is ons thuis
— niet de Blue Marble-voorstelling van de aarde vanuit de ruimte. De kritische zone is de
plek die we delen met alle andere levende wezens, tot en met microben en virussen.
Dit betekent een fundamentele uitdaging: we moeten aardbewoners worden, partners van
alle andere levende wezens. Dit vraagt om een herziening van onze religies en spiritualiteit.
Sommige onderzoekers suggereren zelfs dat alle veranderingen op levensbeschouwelijk
vlak sinds de axiale periode (8e eeuw v.Chr. — het ontstaan van de profeten, de Griekse
filosofie, het boeddhisme) opnieuw doordacht moeten worden.
