Samenleving: problemen en oplossingen
(academiejaar 2025-2026)
H0: Algemene inleiding
Verzorgingsstaat Een maatschappijsysteem waarin de overheid de
primaire verantwoordelijkheid op zich neemt voor
het bevorderen van het sociale en economische
welzijn van haar burgers
Economische groei De toename van de materiële productie en welvaart,
die de randvoorwaarden schept voor
maatschappelijke ontwikkelingen zoals
individualisering en pluriformering
Industrialisering Het proces van overgang van een agrarische
samenleving naar een samenleving gebaseerd op
industrie en massaproductie
Kapitalistisch systeem Een economisch systeem gebaseerd op privaat bezit
van productiemiddelen en het streven naar winst,
waarbij kapitaalbezitters ingrijpen in technologie en
organisatie om de beheersing van de productie te
vergroten
Differentiatie De opsplitsing van de samenleving in
gespecialiseerde domeinen of taken (bijv. in de
arbeidsorganisatie)
Bureaucratisering Een organisatievorm gekenmerkt door formele
voorschriften, hiërarchie en taaksplitsing, die vaak
leidt tot complexiteit en verminderde flexibiliteit
Urbanisering De trek van de bevolking van het platteland naar de
stad
Surburbanisering De procesmatige verschuiving van de bevolking en
activiteiten van de stad naar de omliggende gebieden
(randgemeenten)
Verwetenschappelijking & technologisering Het proces waarbij de samenleving steeds meer
wordt ingericht op basis van wetenschappelijke
inzichten en technologische middelen, wat bijdraagt
aan een mentaliteit van beheersing en planning
Secularisering Het proces waarbij de invloed van religie en kerk op
de samenleving en het menselijk handelen afneemt,
en waarden en normen op menselijke maat worden
herzien
Democratisering De tendens naar grotere inspraak en de verkleining
van machtsverschillen tussen gezagsdragers en
ondergeschikten
Individualisering De toename van de onafhankelijkheid van het
individu ten aanzien van traditionele collectiviteiten
(zoals kerk of familie) en het recht op zelfbepaling
Pluriformering Het ontstaan van ruimte voor diverse manieren van
denken en leven naast elkaar, als gevolg van de
afnemende zeggingskracht van centrale instituties
1
, H1: Primaire relaties
Klassieke kerngezin Een traditionele gezinsvorm bestaande uit een gehuwd paar en
hun kinderen
Huishouden Een sociaal-economische eenheid bestaande uit één of meer
personen die samenwonen en samen voorzien in hun dagelijkse
behoeften
Gezinsindividualisering Het proces waarbij de individuele belangen en keuzes van
gezinsleden belangrijker worden dan de traditionele collectieve
gezinsnormen
Gezinsverdunning De daling van het gemiddeld aantal personen per huishouden
Brutohuwelijkscijfer Het aantal huwelijkssluitingen in een bepaald jaar per 1.000
inwoners
Hertrouwintensiteit De mate waarin gescheiden personen of weduwnaars/weduwen
opnieuw in het huwelijk treden
Echtcheiding Een vorm van echtscheiding waarbij de relatie tussen partners
door onherstelbare ontwrichting dusdanig beschadigd is dat samenleven onmogelijk is geworden
Echtcheiding Een echtscheidingsvorm waarbij beide partners akkoord gaan
door onderlinge toestemming met de ontbinding van het huwelijk en afspraken maken over de
gevolgen
Pre-maritaal samenwonen Het samenwonen van partners voordat zij in het huwelijk treden
Post-maritaal samenwonen Het samenwonen van partners na een eerdere ontbinding van een
huwelijk of relatie
Wettelijke samenwoning / geregistreerd Een officiële samenlevingsvorm met een juridische basis die
samenlevingscontract rechten en plichten vastlegt voor de partners
Leeftijdsspecifiek vruchtbaarheidscijfer Het aantal geboorten per jaar per 1.000 vrouwen van een
(LVC) specifieke leeftijdsklasse
Totaal vruchtbaarheidscijfer Het gemiddeld aantal kinderen dat een vrouw tijdens haar
(TVC) vruchtbare periode zou krijgen
Vervangingsniveau Het vruchtbaarheidscijfer (ca. 2,1 kinderen per vrouw) dat nodig
is om de bevolkingsomvang op lange termijn stabiel te houden
Denaliteit Een daling van het aantal geboorten (geboortetekort)
Demografische transitie De overgang van een demografisch regime met hoge geboorte-
en sterftecijfers naar een regime met lage cijfers
Buitenechtelijke geboorten Geboorten die plaatsvinden buiten het huwelijk
Paradox van hedendaags ouderschap De spanning tussen de hoge emotionele waarde die aan kinderen
wordt gehecht en de toegenomen kosten en beperkingen van
ouderschap in de moderne maatschappij
Relatietype De manier waarop partners hun onderlinge verhouding
vormgeven (bijv. burgerlijk of partnerschapsrelatie)
Burgerlijk relatietype Een traditioneel relatiemodel dat sterk bepaald wordt door
externe instituties en maatschappelijke verwachtingen
Partnerschapsrelatie Een modern relatiemodel gebaseerd op wederzijds overleg,
gelijkwaardigheid en persoonlijke keuzes.
Explicitering Het proces waarbij mensen meer gaan reflecteren en
communiceren over aspecten van hun relatie die voorheen als
vanzelfsprekend werden beschouwd
Onvoltooide genderrevolutie De situatie waarbij vrouwen massaal tot de arbeidsmarkt zijn
toegetreden, maar de verdeling van huishoudelijk werk en
zorgtaken nog niet in gelijke mate is verschoven.
2
, H2: Leven in een ouder wordende samenleving
Ontgroening De afname van het aandeel jongeren in de totale bevolking
Vergrijzing De toename van het aandeel ouderen in de totale bevolking
Beroepsactieve leeftijd De leeftijdsfase (doorgaans 15-64 jaar) waarin personen geacht
worden deel te nemen aan het arbeidsproces
Eerste demografische transitie De historische overgang van een regime met hoge geboorte- en
sterftecijfers naar een regime met lage geboorte- en sterftecijfers,
wat leidde tot een sterke bevolkingsgroei
Tweede demografische transitie Een latere fase (vanaf de jaren '60) gekenmerkt door een verdere
daling van de vruchtbaarheid onder het vervangingsniveau, een
stijging van de gemiddelde leeftijd bij het huwelijk en de eerste
geboorte, en een diversificatie van samenlevingsvormen
Babyboom De periode van uitzonderlijk hoge geboortecijfers tussen 1945 en
1964, die nu zorgt voor de grote instroom van ouderen in de
pensioenfase
Nataliteitspolitiek Overheidsbeleid dat gericht is op het stimuleren van het aantal
geboorten (bijv. via kinderbijslag of kinderopvang) om
demografische krimp tegen te gaan
Gemiddelde levensverwachting Het gemiddeld aantal jaren dat een pasgeborene nog te leven
heeft, uitgaande van de huidige sterftekansen; deze is de
afgelopen decennia sterk gestegen
Vergrijzing binnen de vergrijzing Het verschijnsel waarbij de groep van de alleroudsten (80- of 85-
plussers) sneller groeit dan de groep van de jongere ouderen (65-
74 jaar)
Migratiesaldo Het verschil tussen het aantal mensen dat zich in een land vestigt
(immigratie) en het aantal mensen dat het land verlaat (emigratie)
Vergrijzingscoëfficiënt / De verhouding tussen het aantal ouderen (65+) en het aantal
ouderdomscoëfficiënt jongeren (0-14 jaar) in een bevolking
Intensiteit van de vergrijzing Een maatstaf die aangeeft hoe sterk het aandeel van de ouderen
binnen de totale bevolking toeneemt
Afhankelijkheidsindex / pensioenlastenindex De verhouding tussen de niet-beroepsactieve bevolking (oudere
en jongeren) en de beroepsactieve bevolking (15-64 jaar). Het
geeft de potentiële last op de sociale zekerheid aan
Vergrijzing van de beroepsbevolking op De toename van het aandeel oudere werknemers (bijv. 50-64
actieve leeftijd jaar) binnen de groep die op de arbeidsmarkt actief is
Bevolkingspiramide Een grafische voorstelling van de leeftijdsopbouw en
geslachtsverdeling van een bevolking op een bepaald moment
Actief en zelfstandig ouder worden Een beleidsvisie die ouderen stimuleert om zo lang mogelijk
fysiek, sociaal en economisch actief te blijven en zelfstandig
thuis te blijven wonen
Theorie van de drie pijlers Het klassieke model voor de opbouw van het pensioeninkomen,
bestaande uit het wettelijk pensioen, het aanvullend
bedrijfspensioen en het individueel pensioensparen
Nulde pijler De sokkel van de pensioenbescherming, bestaande uit de
bijstandsregelingen (zoals de Inkomensgarantie voor Ouderen -
IGO) voor wie geen of een te laag eigen pensioen heeft
opgebouwd
Eerste pijler Het wettelijke pensioen dat door de overheid wordt uitgekeerd en
gefinancierd wordt via sociale zekerheidsbijdragen op het loon
(repartitiestelsel)
Tweede pijler Het aanvullend pensioen dat wordt opgebouwd via de werkgever
of de beroepssector (bijv. groepsverzekering of pensioenfonds)
Derde pijler Het individuele pensioensparen dat burgers vrijwillig doen, vaak
met een fiscaal voordeel (bijv. via een bank of verzekeraar)
Werknemersstelsel De pensioenregeling voor personen die onder het gezag van een
werkgever arbeid verrichten; gefinancierd door RSZ-bijdragen
Zelfstandigen stelsel De pensioenregeling voor wie een zelfstandige beroepsactiviteit
uitoefent; historisch gekenmerkt door lagere bijdragen en lagere
pensioenen dan werknemers
3
(academiejaar 2025-2026)
H0: Algemene inleiding
Verzorgingsstaat Een maatschappijsysteem waarin de overheid de
primaire verantwoordelijkheid op zich neemt voor
het bevorderen van het sociale en economische
welzijn van haar burgers
Economische groei De toename van de materiële productie en welvaart,
die de randvoorwaarden schept voor
maatschappelijke ontwikkelingen zoals
individualisering en pluriformering
Industrialisering Het proces van overgang van een agrarische
samenleving naar een samenleving gebaseerd op
industrie en massaproductie
Kapitalistisch systeem Een economisch systeem gebaseerd op privaat bezit
van productiemiddelen en het streven naar winst,
waarbij kapitaalbezitters ingrijpen in technologie en
organisatie om de beheersing van de productie te
vergroten
Differentiatie De opsplitsing van de samenleving in
gespecialiseerde domeinen of taken (bijv. in de
arbeidsorganisatie)
Bureaucratisering Een organisatievorm gekenmerkt door formele
voorschriften, hiërarchie en taaksplitsing, die vaak
leidt tot complexiteit en verminderde flexibiliteit
Urbanisering De trek van de bevolking van het platteland naar de
stad
Surburbanisering De procesmatige verschuiving van de bevolking en
activiteiten van de stad naar de omliggende gebieden
(randgemeenten)
Verwetenschappelijking & technologisering Het proces waarbij de samenleving steeds meer
wordt ingericht op basis van wetenschappelijke
inzichten en technologische middelen, wat bijdraagt
aan een mentaliteit van beheersing en planning
Secularisering Het proces waarbij de invloed van religie en kerk op
de samenleving en het menselijk handelen afneemt,
en waarden en normen op menselijke maat worden
herzien
Democratisering De tendens naar grotere inspraak en de verkleining
van machtsverschillen tussen gezagsdragers en
ondergeschikten
Individualisering De toename van de onafhankelijkheid van het
individu ten aanzien van traditionele collectiviteiten
(zoals kerk of familie) en het recht op zelfbepaling
Pluriformering Het ontstaan van ruimte voor diverse manieren van
denken en leven naast elkaar, als gevolg van de
afnemende zeggingskracht van centrale instituties
1
, H1: Primaire relaties
Klassieke kerngezin Een traditionele gezinsvorm bestaande uit een gehuwd paar en
hun kinderen
Huishouden Een sociaal-economische eenheid bestaande uit één of meer
personen die samenwonen en samen voorzien in hun dagelijkse
behoeften
Gezinsindividualisering Het proces waarbij de individuele belangen en keuzes van
gezinsleden belangrijker worden dan de traditionele collectieve
gezinsnormen
Gezinsverdunning De daling van het gemiddeld aantal personen per huishouden
Brutohuwelijkscijfer Het aantal huwelijkssluitingen in een bepaald jaar per 1.000
inwoners
Hertrouwintensiteit De mate waarin gescheiden personen of weduwnaars/weduwen
opnieuw in het huwelijk treden
Echtcheiding Een vorm van echtscheiding waarbij de relatie tussen partners
door onherstelbare ontwrichting dusdanig beschadigd is dat samenleven onmogelijk is geworden
Echtcheiding Een echtscheidingsvorm waarbij beide partners akkoord gaan
door onderlinge toestemming met de ontbinding van het huwelijk en afspraken maken over de
gevolgen
Pre-maritaal samenwonen Het samenwonen van partners voordat zij in het huwelijk treden
Post-maritaal samenwonen Het samenwonen van partners na een eerdere ontbinding van een
huwelijk of relatie
Wettelijke samenwoning / geregistreerd Een officiële samenlevingsvorm met een juridische basis die
samenlevingscontract rechten en plichten vastlegt voor de partners
Leeftijdsspecifiek vruchtbaarheidscijfer Het aantal geboorten per jaar per 1.000 vrouwen van een
(LVC) specifieke leeftijdsklasse
Totaal vruchtbaarheidscijfer Het gemiddeld aantal kinderen dat een vrouw tijdens haar
(TVC) vruchtbare periode zou krijgen
Vervangingsniveau Het vruchtbaarheidscijfer (ca. 2,1 kinderen per vrouw) dat nodig
is om de bevolkingsomvang op lange termijn stabiel te houden
Denaliteit Een daling van het aantal geboorten (geboortetekort)
Demografische transitie De overgang van een demografisch regime met hoge geboorte-
en sterftecijfers naar een regime met lage cijfers
Buitenechtelijke geboorten Geboorten die plaatsvinden buiten het huwelijk
Paradox van hedendaags ouderschap De spanning tussen de hoge emotionele waarde die aan kinderen
wordt gehecht en de toegenomen kosten en beperkingen van
ouderschap in de moderne maatschappij
Relatietype De manier waarop partners hun onderlinge verhouding
vormgeven (bijv. burgerlijk of partnerschapsrelatie)
Burgerlijk relatietype Een traditioneel relatiemodel dat sterk bepaald wordt door
externe instituties en maatschappelijke verwachtingen
Partnerschapsrelatie Een modern relatiemodel gebaseerd op wederzijds overleg,
gelijkwaardigheid en persoonlijke keuzes.
Explicitering Het proces waarbij mensen meer gaan reflecteren en
communiceren over aspecten van hun relatie die voorheen als
vanzelfsprekend werden beschouwd
Onvoltooide genderrevolutie De situatie waarbij vrouwen massaal tot de arbeidsmarkt zijn
toegetreden, maar de verdeling van huishoudelijk werk en
zorgtaken nog niet in gelijke mate is verschoven.
2
, H2: Leven in een ouder wordende samenleving
Ontgroening De afname van het aandeel jongeren in de totale bevolking
Vergrijzing De toename van het aandeel ouderen in de totale bevolking
Beroepsactieve leeftijd De leeftijdsfase (doorgaans 15-64 jaar) waarin personen geacht
worden deel te nemen aan het arbeidsproces
Eerste demografische transitie De historische overgang van een regime met hoge geboorte- en
sterftecijfers naar een regime met lage geboorte- en sterftecijfers,
wat leidde tot een sterke bevolkingsgroei
Tweede demografische transitie Een latere fase (vanaf de jaren '60) gekenmerkt door een verdere
daling van de vruchtbaarheid onder het vervangingsniveau, een
stijging van de gemiddelde leeftijd bij het huwelijk en de eerste
geboorte, en een diversificatie van samenlevingsvormen
Babyboom De periode van uitzonderlijk hoge geboortecijfers tussen 1945 en
1964, die nu zorgt voor de grote instroom van ouderen in de
pensioenfase
Nataliteitspolitiek Overheidsbeleid dat gericht is op het stimuleren van het aantal
geboorten (bijv. via kinderbijslag of kinderopvang) om
demografische krimp tegen te gaan
Gemiddelde levensverwachting Het gemiddeld aantal jaren dat een pasgeborene nog te leven
heeft, uitgaande van de huidige sterftekansen; deze is de
afgelopen decennia sterk gestegen
Vergrijzing binnen de vergrijzing Het verschijnsel waarbij de groep van de alleroudsten (80- of 85-
plussers) sneller groeit dan de groep van de jongere ouderen (65-
74 jaar)
Migratiesaldo Het verschil tussen het aantal mensen dat zich in een land vestigt
(immigratie) en het aantal mensen dat het land verlaat (emigratie)
Vergrijzingscoëfficiënt / De verhouding tussen het aantal ouderen (65+) en het aantal
ouderdomscoëfficiënt jongeren (0-14 jaar) in een bevolking
Intensiteit van de vergrijzing Een maatstaf die aangeeft hoe sterk het aandeel van de ouderen
binnen de totale bevolking toeneemt
Afhankelijkheidsindex / pensioenlastenindex De verhouding tussen de niet-beroepsactieve bevolking (oudere
en jongeren) en de beroepsactieve bevolking (15-64 jaar). Het
geeft de potentiële last op de sociale zekerheid aan
Vergrijzing van de beroepsbevolking op De toename van het aandeel oudere werknemers (bijv. 50-64
actieve leeftijd jaar) binnen de groep die op de arbeidsmarkt actief is
Bevolkingspiramide Een grafische voorstelling van de leeftijdsopbouw en
geslachtsverdeling van een bevolking op een bepaald moment
Actief en zelfstandig ouder worden Een beleidsvisie die ouderen stimuleert om zo lang mogelijk
fysiek, sociaal en economisch actief te blijven en zelfstandig
thuis te blijven wonen
Theorie van de drie pijlers Het klassieke model voor de opbouw van het pensioeninkomen,
bestaande uit het wettelijk pensioen, het aanvullend
bedrijfspensioen en het individueel pensioensparen
Nulde pijler De sokkel van de pensioenbescherming, bestaande uit de
bijstandsregelingen (zoals de Inkomensgarantie voor Ouderen -
IGO) voor wie geen of een te laag eigen pensioen heeft
opgebouwd
Eerste pijler Het wettelijke pensioen dat door de overheid wordt uitgekeerd en
gefinancierd wordt via sociale zekerheidsbijdragen op het loon
(repartitiestelsel)
Tweede pijler Het aanvullend pensioen dat wordt opgebouwd via de werkgever
of de beroepssector (bijv. groepsverzekering of pensioenfonds)
Derde pijler Het individuele pensioensparen dat burgers vrijwillig doen, vaak
met een fiscaal voordeel (bijv. via een bank of verzekeraar)
Werknemersstelsel De pensioenregeling voor personen die onder het gezag van een
werkgever arbeid verrichten; gefinancierd door RSZ-bijdragen
Zelfstandigen stelsel De pensioenregeling voor wie een zelfstandige beroepsactiviteit
uitoefent; historisch gekenmerkt door lagere bijdragen en lagere
pensioenen dan werknemers
3
