MEDIARECHT LES 1
WAT IS MEDIARECHT?
- Media: middelen om te communiceren: pers, kranten, televisie, websites, apps
- Recht: wettelijke/juridische regels – binnen de brede zin van het woord zijn er
regels die bindend zijn (omdat de regels op een formele manier ontstaan en er
sancties aan gebonden zijn bij de niet naleving ervan) maar daarnaast ook niet
bindende regels zoals bijv. hoffelijkheid
Mediarecht: regels die te maken met manieren waarop de mens communiceert
Zie definitie van handboek: het geheel van rechtsregels met betrekking tot de
communicatievrijheid en de massacommunicatiemiddelen
De bronnen van het mediarecht – mediarecht is een aparte rechtstak -> wetboek
mediarecht bestaat niet: het is een samenvatting van verschillende lagen wetten:
- Hard law (bindende regels) verschillende niveaus:
o Internationaal, nationaal, regionaal wetgeving
o Rechtspraak (la bouche du droit) -> rechters maken geen nieuwe wetten:
mogen regels, feiten en wetten interpreteren: hoe kunnen de feiten als een
puzzelstuk in de regel passen
Hoe is abortus in Belgie toegelaten? Langs wetgevend proces zie
Koning Boudewijn die is afgestapt omdat hij abortuswet niet wou
tekenen
- Soft law (hoort in principe niet bij mediarecht want niet door overheid genomen
door formeel proces) -> maar soft law is heel belangrijk bij mediarecht (= niet
genomen door wetgevende macht en dus ook niet bindend zijn maar zijn zelf
regulerende regels) = ethische richtlijnen of principes die de praktijk van de media
beïnvloeden, maar die niet noodzakelijk afdwingbaar zijn als wettelijke vereisten
o Codes beroepsgeheimen
o Adviezen
EVOLUTIE VAN MEDIARECHT
- Ancien Regime veel restrictieve maatregelen -> maar wel geschreven pers,
drukpers (veel repressieve controle en macht vanuit de kerk)
- 18de – 19de eeuw: De Franse revolutie, opkomst van grondrechten (rechten voor
individuen) -> het concept staat, concept burger (zie recht op vrijheid van
meningsuiting, recht op toegang tot de pers)
o Ook in grondwet van Belgie opgenomen -> 1831 Belgische grondwet die
beschouwd werd als de meest liberale grondwet ter wereld
- 20ste eeuw: technische revolutie: ontstaan Radio en televisie -> regulerend-
organiserend wetgeving (maar bijv. ook ontstaan internet – dus verschillende
nieuwe vormen van communicatie)
- 21ste eeuw: globaal en samenhangend mediabeleid
o Proliferatie (snelle ontwikkeling) en profilering (op verschillende niveaus,
meer rechtspraak – we zien een convergentie van mediakanalen – zie bijv.
VRT die naast radio en televisie ook website, sociale media gebruikt) – veel
meer media dus ook meer regels
o Verbinding met andere rechtstakken
o Technologische, economische en juridische convergentie
Veel opkomende vragen rond auteursrecht (subject)
, Telecommunicatierecht (kanaal)
Computerrecht (kanaal)
Ict-recht (kanaal)
Veel opkomende vragen, kan je wel nog spreken van mediarecht, iedereen is
communicant en kan journalist zijn moeten er geen wetten ontwikkeld worden binnen
communicatierecht (proces), informatierecht (onderwerp) -> media werd beschouwd als
globaal iets
AFBAKENING VAN HET DOMEIN
Focus: evenwicht tussen vrijheid van meningsuiting en grenzen ter
bescherming van andere legitieme rechten en belangen
Het mediarecht omvat:
1. De rechtsregels die het grondrecht van expressie- en de communicatievrijheid
waarborgen
2. De regulering die verbodsbepalingen of beperkingen oplegt aan de expressie-en
communicatievrijheid vanwege de media-inhoud
3. Regulering met betrekking tot de organisatie en de exploitatie van de media als
communicator/zender
4. Regulering met betrekking tot de organisatie en de exploitatie van de middelen en
de kanalen waarmee de media-inhoud wordt verspreid
, HOOFDSTUK 1: DE VRIJHEID VAN
MENINGSUITING EN DE PERSVRIJHEID
VRIJHEID VAN MENINGSUITING: EEN GRONDRECHT
Waarom is vrijheid van meningsuiting een grondrecht: drie belangrijke reden
Persoonlijke (zelf)expressie en autonomie (individus en minderheden) ->
belangrijk voor zelfontwikkeling en integriteit van individuen & vooral voor
minderheden
(Het is een beetje ouderwets om over persvrijheid te spreken, maar het is uit
traditie dat dit zo wordt gehanteerd)
Essentieel in een liberale democratie: orgaan om zich te kunnen uitdrukken
ten opzichte an overheid, een manier van wederzijdse controle (pers, media: 4 e
macht – waakhond van de democratie)
o Liberale democratie legt de nadruk op vrijheid (democratie: macht van
volk, volk kiest) dus nuance van liberaal (vrijheid) binnen democratie =
een democratische regeringsvorm waarbij politieke macht wordt
beperkt door de rechtsstaat en waarbij respect voor en bescherming
van fundamentele rechten en vrijheden centraal staan
Waarheidsvinding “Du choc des idées jaillit la lumière”: er zijn verschillende
waarheden en door fake news of desinformatie komt de waarheid op
VRIJHEID VAN MENINGSUITING: INSTRUMENTEN
Waar gaan we grondwet terugvinden/toepassen? -> Gdpr, vrm, codex
VERDRAG BURGERRECHTEN EN POLITIEKE RECHTEN
- BUPO (burgerlijke en politieke rechten – steekt in 1 juridische document & en
sociale en economisch rechten steekt in ander document omdat landen vaak niet
beide documenten wouden tekenen) – Verdrag VN (UVRM: universele verklaring
van de rechten van de mens – oorspronkelijk van de VN: New York)
o 10 december 1948: Roosevelt -> heel veel mensenrechten (niet allemaal
even bindend)
o De BUPO en de UVRM: vormt mensen catalogus van de VN
o Later op 6 december 1966 wordt BUPO en UVRM in een verdrag
goedgekeurd door de Algemene vergadering van de verenigde naties
(international convenant on civil and political rights) -> trad in werking in
1976
Belgie ratificeerde (erkennen en hanteren) het IVBPR in 1983
Zie artikel 19: beide richtingen: niet alleen in uiting maar ook recht
om te ontvangen
Article 19
1. Everyone shall have the right to hold opinions without interference.
2. Everyone shall have the right to freedom of expression; this right shall include freedom to seek,
receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or
in print, in the form of art, or through any other media of his choice.
3. The exercise of the rights provided for in paragraph 2 of this article carries with it special duties and
responsibilities. It may therefore be subject to certain restrictions, but these shall only be such as are
provided by law and are necessary: (a) For respect of the rights or reputations of others; (b) For the
protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals.
, HANDVEST GRONDRECHTEN EUROPESE UNIE
- Handvest van de Grondrechten van de EU -> Artikel 11 De vrijheid van
meningsuiting en van informatie (2000)
o Eenieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de
vrijheid een mening te hebben en vrijheid kennis te nemen en te geven van
informatie of ideeën, zonder inmenging van openbaar gezag en ongeacht
grenzen
o De vrijheid en de pluriformiteit van de media
EU en Raad van Europa: twee verschillende instellingen
o Europese Unie 27 landen, Europese Unie heeft hele evolutie gekend (in
begin vooral economisch)
o De raad van Europa: 46 lidstaten
Belangrijk onderscheid: een verklaring is eerder een moreel engagement en
een verdrag is juridisch bindend
Artikel 11 De vrijheid van meningsuiting en van informatie
1. Eenieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid een mening
te hebben en de vrijheid kennis te nemen en te geven van informatie of ideeën, zonder
inmenging van enig openbaar gezag en ongeacht grenzen.
2. De vrijheid en de pluriformiteit van de media worden geëerbiedigd
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS
- EVRM: Europees verdrag voor de rechten van de mens -> van welke instelling
komt de EVRM? Raad van Europa (Straatsburg)
o Vooral bekend voor mensenrechten -> aangenomen op 4 november 1950
Artikel 10
Artikel 10 -> tweede deel van
1. Een ieder heeft recht op vrijheid artikel: je hebt plichten en
van meningsuiting. Dit recht verantwoordelijkheid als je vrijheid
omvat de vrijheid een mening van meningsuiting uitoefent en de
te koesteren en de vrijheid om
inlichtingen of denkbeelden te sancties kunnen bestaan op 3
ontvangen of te verstrekken, voorwaarden
zonder inmenging van enig
openbaar gezag en ongeacht
1)Wettelijke basis: Moet in
grenzen. Dit artikel belet Staten
niet radio- omroep-, bioscoop- of wet verbonden zijn: een staat
televisieondernemingen te kan de vrijheid beperken door
onderwerpen aan een systeem middel van een wet
van vergunningen.
o Ook de wet heeft voorwaarden – wet die gepubliceerd
is, toegankelijk is etc.
2)Legitiem doel: -> het moet voldoen aan een legitiem
doel (zie doelen in het artikel zelf – heel brede doelen)
3) Moet noodzakelijk zijn in een democratische
samenleving – dus elk doel moet proportioneel zijn en dus
kan enkel beperkt worden als het nodig is
o Hiervoor gaan rechters proportionaliteitstoets
gebruiken
Artikel 10
2. Daar de uitoefening van deze vrijheden plichten en
verantwoordelijkheden met zich brengt, kan zij worden onderworpen
aan bepaalde formaliteiten, voorwaarden, beperkingen of sancties, die
bij de wet zijn voorzien en die in een democratische samenleving
,Europees hof voor de rechten van de mens
- EHRM: Europees Hof voor de Rechten van de Mens: geen hof van de Europese
Unie maar van de raad van Europa
EVRM: ‘living instrument’
Bindend: comité van ministers
Staten tegen staten of burgers tegen staten
Voorwaarde -> je moet alle juridische instellingen hebben doorlopen
(in beroep gaan)
HANDYSIDE V. THE UK
Verhaal van meneer Handyside v. the United Kingdom -> gaat in rechtszaak tegen
European Court of Human Rights door schending van mensenrechten: 1976
“The little red schoolbook” – De feiten:
- Handyside koopt de Britse rechten van het ‘Little Red Schoolbook’ (geschreven
door de Deense auteurs)
- Boek eerst gepubliceerd in Denemarken in 1969 en daarna ook in andere landen
(vertaald) en ook niet-Europese landen
- Handyside regelt een vertaling naar het Engels en bereidde een editie voor het VK
voor met hulp van een groep kinderen en leraren en hij doet persrecensie en
kondigt zijn boek aan
- Veel controversie rond boek -> Waarom?
o In het boek hoofdstuk over seks en na ontvangst van een aantal klachten
greep politie in 1971 in, op grond van de Obscene Publications Acts
1959/1964 (obscene onderwerpen mogen niet uitgegeven worden) en
exemplaren worden in beslag genomen (voorlopige maatregel) MAAR hij
blijft publiceren
- 1971 wordt Handyside voor de rechtbank gedagvaard -> hij stopt met het
publiceren van het boek maar er waren al 17.000 exemplaren in de omloop, hij
wordt schuldig bevonden (boete en opdracht om alle boeken te vernietigen)
- Handyside gaat in beroep maar verliest omwille van de wet
- Het boek was bedoeld voor en bedoeld om beschikbaar gesteld te worden aan
schoolkinderen van twaalf jaar oud
- Het Hof gaat artikel 10 interpreteren it is applicable not only to information or
ideas that are favourable received or regarded as inoffensive or as a matter of
indifference, but also to those that offend, shock or disturb the state
o Maar het mag wel beperkt worden – hof gaat kijken: mag vrijheid van
Handyside beperkt worden?
Het moet in een wet voorzien zijn -> dat was het geval: obscene
publication act
, Het moet voldoen aan een legitiem doel: het doel kan goede zeden
zijn en bescherming van de rechten van kinderen
Moet noodzakelijk zijn voor democratische samenleving, is het
proportioneel? -> moeilijk om zich daar over uit te spreken: wat
ergens kan, kan in ander land mss niet…
Hof gaat werken met mechanisme: de margin of appreciation
(= elke staat heeft een marge en kan voor zichzelf bepalen
of een wet proportioneel is binnen maatschappij, cultuur) ->
De marge van appreciatie fluctueert en is tegenwoordig
minder breed
LES 2: DE VRIJHEID VAN MENINGSUITING EN DE PERSVRIJHEID
INLEIDING
- Belgische revolutie: 1830
- Belgische grondwet: 7 februari 1831
o Een van de meest liberale grondwetten van de wereld (met
heel veel vrijheden) : vrijheid van meningsuiting dus heel
belangrijk
- Eedaflegging Leopold I: 21 juli 1831
o Getrouwd met eerst Charlotte of Wales, daarna Louise
D’Orleans
- herinnering onafhankelijkheid België en belangrijke vrijheden 4
standbeelden: pers, school, godsdienst en vereniging
o Brussel
INSTRUMENTEN: BELGISCHE CONTEXT
- Louis De Potter: het enige wapen tegen meningsuiting is een andere
meningsuiting: grote voorstander van de meningsuiting
o Door hem 3 artikels die de vrijheid van meningsuiting waarborgen (1830)
‘ onvervreemdbaar recht zijn mening te uiten’: kan
niet teniet worden gedaan
‘recht teksten te publiceren via de drukpers’
Wat moet je hieruit onthouden:
- Verlichte vrijheid
- Bevoegdheid Hof van Assisen
- Drukpersmisdrijven en cascade
- Geen preventief ingrijpen
- Repressief sanctioneren
VERLICHTE VRIJHEID
Periode van de verlichting: 18e eeuw
, - Erasmus (1466-1536) : bekende filosoof die vrijheid van meningsuiting, wel met
grenzen
- John Milton (1608-1674): dichter
- Engelse Bill of Rights (1989): politici mogen ook hun mening uiten
- Na Franse revolutie:
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (1789 – art. 11):
« La libre -communication des pensées et des opinions est un des droits les plus précieux de l'Homme : tout
Citoyen peut donc parler, écrire, imprimer librement, sauf à répondre de l'abus de cette liberté dans les cas
déterminés par la Loi. »
Benjamin Constant : wanneer opinies via het woord met elkaar kunnen botsen, blijven de beste en sterkste ideeën
over, waardoor mensen en de samenleving progressief evolueren.
- Benjamin Constant: invloed gehad op de mensen die in het Nationaal Congres
schrijven aan de grondwet
GEEN PREVENTIEF INGRIJPEN
Art 25: Drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd -> niet echt
geloofwaardig dat nooit censuur zal worden ingevoerd -> vooral symbolisch
Wij laten geen preventieve ingreep toe: er kan niet op voorhand worden ingegrepen
- Actief recht van de burger: willen vooral dat overheid zich niet gaat moeien
- Afweerrecht tegen overheidsinmenging
- Onthoudingsplicht van de overheid: overheid mag niet tussenkomen voordat iets
gepubliceerd komen, daarna evt wel
Extra:
- De verplichting tot het bekomen van voorafgaande toestemming van de
korpsoverste voor het geven van een interview door een magistraat van de zetel
( Arrest van Hof van Cassatie van 14 mei 1987)
- De wet van 1 september 1920 betreffende de filmkeuring: vroeger bepaalde
dingen niet mogen kijken ( nu aanbevelingssysteem, +16..)
Hof van Cassatie: bewaker van het recht, van de procedure: kijkt naar procedurefouten,
niet naar inhoud
Kortgedingrechter:
- Procedure om op korte termijn een rechterlijke uitspraak te bekomen om
verspreiding te voorkomen
- Voorzitter rechtbank van eerste aanleg
- Uitspraak bij voorraad ( niet definitief over de grond van de zaak)
- Indien spoedeisend: dringende en noodzakelijke maatregelen om recht op privacy,
goede naam, afbeelding te beschermen, verspreidingsverbod of uitzendverbod
Bv. je weet dat morgen iets wordt gepubliceerd over jou wat je niet wil, je gaat naar
kortgedingrechter -> Is dit geen preventieve censuur? Alternatieven om op voorhand in
te grijpen zonder te censureren: waarschuwing om protest kenbaar te maken,
mededeling: auteur zal bij artikel zetten dat persoon ontevreden was met dit artikel of
vermelden dat proces bezig is
Geen preventieve ingreep: verbod op preventieve censuur:
Van toepassing op drukpers?
, Ja
Cassatiearrest van 29 juni 2000
Rechterlijk verbod is niet in strijd met de grondwet tenminste als er reeds verspreiding
of openbaarmaking is geweest.
Is het dan hoogdringend? ( omdat het toch al verspreid is, lost weinig op?)
Van toepassing op informatie en gegevens?
Nee, kortgeding kan want enkel van toepassing op meningen en opinies: Boek De zaak
Dutroux van journalist Hans Knoop: verbod op verspreiding want informatie afkomstig
uit het gerechtelijk dossier- valse, geheime of door de wet verboden inlichtingen ->
gaat dus niet over mening of opinies waardoor preventie censuur kan worden
ingebracht
Mocht dus niet gepubliceerd worden in België
Van toepassing op audiovisuele media?
Nee, enkel op drukpers, uitzendverbod televisieprogramma niet strijdig met grondwet.
Bekijk zeker 3 voorwaarden vrijheid van meningsuiting van ART 10! Bij casus: kunnen
toepassen van voorwaarden! Welke wettelijke basis, legitiem doel..
TOEPASSING
Het arrest RTBF tegen België (EHRM, 29 maart 2011) gaat over de vrijheid van
meningsuiting en het verbod op preventieve censuur in België. De zaak werd aangespannen
door de Franstalige Belgische omroep RTBF (Radio-télévision belge de la communauté française)
tegen de Belgische staat.
Feiten van de zaak
RTBF had een documentaire klaargemaakt over medische fouten en de
verantwoordelijkheid van artsen.
Vlak voor de uitzending legde een Belgische rechter een uitzendverbod op, op verzoek
van een arts die zich in de reportage geïdentificeerd voelde en vreesde voor
reputatieschade.
RTBF vocht deze beslissing aan en stapte uiteindelijk naar het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM).
Uitspraak van het EHRM
Het EHRM veroordeelde België, omdat het uitzendverbod in strijd was met artikel 10 EVRM
(vrijheid van meningsuiting). Het Hof oordeelde dat:
1. Het verbod op preventieve censuur was geschonden: De rechter had zonder
voldoende reden voorafgaand de uitzending verboden. Er was geen genoege wettelijke
basis waarop de preventieve censuur steunde waardoor het kon worden ingeroepen.
2. De inmenging was niet noodzakelijk in een democratische samenleving: Het recht
van het publiek op informatie woog zwaarder dan de reputatiebescherming van de arts,
vooral omdat de reportage van algemeen belang was.
3. Reputatieschade kon achteraf worden beoordeeld: Indien de arts vond dat zijn
rechten waren geschonden, had hij een ex post klacht kunnen indienen, in plaats van de
reportage op voorhand te laten verbieden.
Gevolgen van het arrest
Dit arrest versterkte de persvrijheid in België en bevestigde dat preventieve censuur
slechts in uitzonderlijke gevallen mag worden toegepast. Niet bij audiovisuele media!
Belgische rechters moeten zorgvuldiger omgaan met verzoeken om preventieve
beperkingen op journalistieke publicaties.
Het arrest wordt vaak aangehaald als een belangrijke uitspraak over de grenzen van
preventieve censuur en de bescherming van journalistieke vrijheid in Europa.
Barbara Streisand effect: Het Barbara Streisand-effect verwijst naar een fenomeen
waarbij een poging om informatie te onderdrukken of te censureren juist het
tegenovergestelde effect heeft: de informatie krijgt meer aandacht en verspreidt zich
sneller.
REPRESSIEF SANCTIONEREN
WAT IS MEDIARECHT?
- Media: middelen om te communiceren: pers, kranten, televisie, websites, apps
- Recht: wettelijke/juridische regels – binnen de brede zin van het woord zijn er
regels die bindend zijn (omdat de regels op een formele manier ontstaan en er
sancties aan gebonden zijn bij de niet naleving ervan) maar daarnaast ook niet
bindende regels zoals bijv. hoffelijkheid
Mediarecht: regels die te maken met manieren waarop de mens communiceert
Zie definitie van handboek: het geheel van rechtsregels met betrekking tot de
communicatievrijheid en de massacommunicatiemiddelen
De bronnen van het mediarecht – mediarecht is een aparte rechtstak -> wetboek
mediarecht bestaat niet: het is een samenvatting van verschillende lagen wetten:
- Hard law (bindende regels) verschillende niveaus:
o Internationaal, nationaal, regionaal wetgeving
o Rechtspraak (la bouche du droit) -> rechters maken geen nieuwe wetten:
mogen regels, feiten en wetten interpreteren: hoe kunnen de feiten als een
puzzelstuk in de regel passen
Hoe is abortus in Belgie toegelaten? Langs wetgevend proces zie
Koning Boudewijn die is afgestapt omdat hij abortuswet niet wou
tekenen
- Soft law (hoort in principe niet bij mediarecht want niet door overheid genomen
door formeel proces) -> maar soft law is heel belangrijk bij mediarecht (= niet
genomen door wetgevende macht en dus ook niet bindend zijn maar zijn zelf
regulerende regels) = ethische richtlijnen of principes die de praktijk van de media
beïnvloeden, maar die niet noodzakelijk afdwingbaar zijn als wettelijke vereisten
o Codes beroepsgeheimen
o Adviezen
EVOLUTIE VAN MEDIARECHT
- Ancien Regime veel restrictieve maatregelen -> maar wel geschreven pers,
drukpers (veel repressieve controle en macht vanuit de kerk)
- 18de – 19de eeuw: De Franse revolutie, opkomst van grondrechten (rechten voor
individuen) -> het concept staat, concept burger (zie recht op vrijheid van
meningsuiting, recht op toegang tot de pers)
o Ook in grondwet van Belgie opgenomen -> 1831 Belgische grondwet die
beschouwd werd als de meest liberale grondwet ter wereld
- 20ste eeuw: technische revolutie: ontstaan Radio en televisie -> regulerend-
organiserend wetgeving (maar bijv. ook ontstaan internet – dus verschillende
nieuwe vormen van communicatie)
- 21ste eeuw: globaal en samenhangend mediabeleid
o Proliferatie (snelle ontwikkeling) en profilering (op verschillende niveaus,
meer rechtspraak – we zien een convergentie van mediakanalen – zie bijv.
VRT die naast radio en televisie ook website, sociale media gebruikt) – veel
meer media dus ook meer regels
o Verbinding met andere rechtstakken
o Technologische, economische en juridische convergentie
Veel opkomende vragen rond auteursrecht (subject)
, Telecommunicatierecht (kanaal)
Computerrecht (kanaal)
Ict-recht (kanaal)
Veel opkomende vragen, kan je wel nog spreken van mediarecht, iedereen is
communicant en kan journalist zijn moeten er geen wetten ontwikkeld worden binnen
communicatierecht (proces), informatierecht (onderwerp) -> media werd beschouwd als
globaal iets
AFBAKENING VAN HET DOMEIN
Focus: evenwicht tussen vrijheid van meningsuiting en grenzen ter
bescherming van andere legitieme rechten en belangen
Het mediarecht omvat:
1. De rechtsregels die het grondrecht van expressie- en de communicatievrijheid
waarborgen
2. De regulering die verbodsbepalingen of beperkingen oplegt aan de expressie-en
communicatievrijheid vanwege de media-inhoud
3. Regulering met betrekking tot de organisatie en de exploitatie van de media als
communicator/zender
4. Regulering met betrekking tot de organisatie en de exploitatie van de middelen en
de kanalen waarmee de media-inhoud wordt verspreid
, HOOFDSTUK 1: DE VRIJHEID VAN
MENINGSUITING EN DE PERSVRIJHEID
VRIJHEID VAN MENINGSUITING: EEN GRONDRECHT
Waarom is vrijheid van meningsuiting een grondrecht: drie belangrijke reden
Persoonlijke (zelf)expressie en autonomie (individus en minderheden) ->
belangrijk voor zelfontwikkeling en integriteit van individuen & vooral voor
minderheden
(Het is een beetje ouderwets om over persvrijheid te spreken, maar het is uit
traditie dat dit zo wordt gehanteerd)
Essentieel in een liberale democratie: orgaan om zich te kunnen uitdrukken
ten opzichte an overheid, een manier van wederzijdse controle (pers, media: 4 e
macht – waakhond van de democratie)
o Liberale democratie legt de nadruk op vrijheid (democratie: macht van
volk, volk kiest) dus nuance van liberaal (vrijheid) binnen democratie =
een democratische regeringsvorm waarbij politieke macht wordt
beperkt door de rechtsstaat en waarbij respect voor en bescherming
van fundamentele rechten en vrijheden centraal staan
Waarheidsvinding “Du choc des idées jaillit la lumière”: er zijn verschillende
waarheden en door fake news of desinformatie komt de waarheid op
VRIJHEID VAN MENINGSUITING: INSTRUMENTEN
Waar gaan we grondwet terugvinden/toepassen? -> Gdpr, vrm, codex
VERDRAG BURGERRECHTEN EN POLITIEKE RECHTEN
- BUPO (burgerlijke en politieke rechten – steekt in 1 juridische document & en
sociale en economisch rechten steekt in ander document omdat landen vaak niet
beide documenten wouden tekenen) – Verdrag VN (UVRM: universele verklaring
van de rechten van de mens – oorspronkelijk van de VN: New York)
o 10 december 1948: Roosevelt -> heel veel mensenrechten (niet allemaal
even bindend)
o De BUPO en de UVRM: vormt mensen catalogus van de VN
o Later op 6 december 1966 wordt BUPO en UVRM in een verdrag
goedgekeurd door de Algemene vergadering van de verenigde naties
(international convenant on civil and political rights) -> trad in werking in
1976
Belgie ratificeerde (erkennen en hanteren) het IVBPR in 1983
Zie artikel 19: beide richtingen: niet alleen in uiting maar ook recht
om te ontvangen
Article 19
1. Everyone shall have the right to hold opinions without interference.
2. Everyone shall have the right to freedom of expression; this right shall include freedom to seek,
receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or
in print, in the form of art, or through any other media of his choice.
3. The exercise of the rights provided for in paragraph 2 of this article carries with it special duties and
responsibilities. It may therefore be subject to certain restrictions, but these shall only be such as are
provided by law and are necessary: (a) For respect of the rights or reputations of others; (b) For the
protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals.
, HANDVEST GRONDRECHTEN EUROPESE UNIE
- Handvest van de Grondrechten van de EU -> Artikel 11 De vrijheid van
meningsuiting en van informatie (2000)
o Eenieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de
vrijheid een mening te hebben en vrijheid kennis te nemen en te geven van
informatie of ideeën, zonder inmenging van openbaar gezag en ongeacht
grenzen
o De vrijheid en de pluriformiteit van de media
EU en Raad van Europa: twee verschillende instellingen
o Europese Unie 27 landen, Europese Unie heeft hele evolutie gekend (in
begin vooral economisch)
o De raad van Europa: 46 lidstaten
Belangrijk onderscheid: een verklaring is eerder een moreel engagement en
een verdrag is juridisch bindend
Artikel 11 De vrijheid van meningsuiting en van informatie
1. Eenieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid een mening
te hebben en de vrijheid kennis te nemen en te geven van informatie of ideeën, zonder
inmenging van enig openbaar gezag en ongeacht grenzen.
2. De vrijheid en de pluriformiteit van de media worden geëerbiedigd
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS
- EVRM: Europees verdrag voor de rechten van de mens -> van welke instelling
komt de EVRM? Raad van Europa (Straatsburg)
o Vooral bekend voor mensenrechten -> aangenomen op 4 november 1950
Artikel 10
Artikel 10 -> tweede deel van
1. Een ieder heeft recht op vrijheid artikel: je hebt plichten en
van meningsuiting. Dit recht verantwoordelijkheid als je vrijheid
omvat de vrijheid een mening van meningsuiting uitoefent en de
te koesteren en de vrijheid om
inlichtingen of denkbeelden te sancties kunnen bestaan op 3
ontvangen of te verstrekken, voorwaarden
zonder inmenging van enig
openbaar gezag en ongeacht
1)Wettelijke basis: Moet in
grenzen. Dit artikel belet Staten
niet radio- omroep-, bioscoop- of wet verbonden zijn: een staat
televisieondernemingen te kan de vrijheid beperken door
onderwerpen aan een systeem middel van een wet
van vergunningen.
o Ook de wet heeft voorwaarden – wet die gepubliceerd
is, toegankelijk is etc.
2)Legitiem doel: -> het moet voldoen aan een legitiem
doel (zie doelen in het artikel zelf – heel brede doelen)
3) Moet noodzakelijk zijn in een democratische
samenleving – dus elk doel moet proportioneel zijn en dus
kan enkel beperkt worden als het nodig is
o Hiervoor gaan rechters proportionaliteitstoets
gebruiken
Artikel 10
2. Daar de uitoefening van deze vrijheden plichten en
verantwoordelijkheden met zich brengt, kan zij worden onderworpen
aan bepaalde formaliteiten, voorwaarden, beperkingen of sancties, die
bij de wet zijn voorzien en die in een democratische samenleving
,Europees hof voor de rechten van de mens
- EHRM: Europees Hof voor de Rechten van de Mens: geen hof van de Europese
Unie maar van de raad van Europa
EVRM: ‘living instrument’
Bindend: comité van ministers
Staten tegen staten of burgers tegen staten
Voorwaarde -> je moet alle juridische instellingen hebben doorlopen
(in beroep gaan)
HANDYSIDE V. THE UK
Verhaal van meneer Handyside v. the United Kingdom -> gaat in rechtszaak tegen
European Court of Human Rights door schending van mensenrechten: 1976
“The little red schoolbook” – De feiten:
- Handyside koopt de Britse rechten van het ‘Little Red Schoolbook’ (geschreven
door de Deense auteurs)
- Boek eerst gepubliceerd in Denemarken in 1969 en daarna ook in andere landen
(vertaald) en ook niet-Europese landen
- Handyside regelt een vertaling naar het Engels en bereidde een editie voor het VK
voor met hulp van een groep kinderen en leraren en hij doet persrecensie en
kondigt zijn boek aan
- Veel controversie rond boek -> Waarom?
o In het boek hoofdstuk over seks en na ontvangst van een aantal klachten
greep politie in 1971 in, op grond van de Obscene Publications Acts
1959/1964 (obscene onderwerpen mogen niet uitgegeven worden) en
exemplaren worden in beslag genomen (voorlopige maatregel) MAAR hij
blijft publiceren
- 1971 wordt Handyside voor de rechtbank gedagvaard -> hij stopt met het
publiceren van het boek maar er waren al 17.000 exemplaren in de omloop, hij
wordt schuldig bevonden (boete en opdracht om alle boeken te vernietigen)
- Handyside gaat in beroep maar verliest omwille van de wet
- Het boek was bedoeld voor en bedoeld om beschikbaar gesteld te worden aan
schoolkinderen van twaalf jaar oud
- Het Hof gaat artikel 10 interpreteren it is applicable not only to information or
ideas that are favourable received or regarded as inoffensive or as a matter of
indifference, but also to those that offend, shock or disturb the state
o Maar het mag wel beperkt worden – hof gaat kijken: mag vrijheid van
Handyside beperkt worden?
Het moet in een wet voorzien zijn -> dat was het geval: obscene
publication act
, Het moet voldoen aan een legitiem doel: het doel kan goede zeden
zijn en bescherming van de rechten van kinderen
Moet noodzakelijk zijn voor democratische samenleving, is het
proportioneel? -> moeilijk om zich daar over uit te spreken: wat
ergens kan, kan in ander land mss niet…
Hof gaat werken met mechanisme: de margin of appreciation
(= elke staat heeft een marge en kan voor zichzelf bepalen
of een wet proportioneel is binnen maatschappij, cultuur) ->
De marge van appreciatie fluctueert en is tegenwoordig
minder breed
LES 2: DE VRIJHEID VAN MENINGSUITING EN DE PERSVRIJHEID
INLEIDING
- Belgische revolutie: 1830
- Belgische grondwet: 7 februari 1831
o Een van de meest liberale grondwetten van de wereld (met
heel veel vrijheden) : vrijheid van meningsuiting dus heel
belangrijk
- Eedaflegging Leopold I: 21 juli 1831
o Getrouwd met eerst Charlotte of Wales, daarna Louise
D’Orleans
- herinnering onafhankelijkheid België en belangrijke vrijheden 4
standbeelden: pers, school, godsdienst en vereniging
o Brussel
INSTRUMENTEN: BELGISCHE CONTEXT
- Louis De Potter: het enige wapen tegen meningsuiting is een andere
meningsuiting: grote voorstander van de meningsuiting
o Door hem 3 artikels die de vrijheid van meningsuiting waarborgen (1830)
‘ onvervreemdbaar recht zijn mening te uiten’: kan
niet teniet worden gedaan
‘recht teksten te publiceren via de drukpers’
Wat moet je hieruit onthouden:
- Verlichte vrijheid
- Bevoegdheid Hof van Assisen
- Drukpersmisdrijven en cascade
- Geen preventief ingrijpen
- Repressief sanctioneren
VERLICHTE VRIJHEID
Periode van de verlichting: 18e eeuw
, - Erasmus (1466-1536) : bekende filosoof die vrijheid van meningsuiting, wel met
grenzen
- John Milton (1608-1674): dichter
- Engelse Bill of Rights (1989): politici mogen ook hun mening uiten
- Na Franse revolutie:
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (1789 – art. 11):
« La libre -communication des pensées et des opinions est un des droits les plus précieux de l'Homme : tout
Citoyen peut donc parler, écrire, imprimer librement, sauf à répondre de l'abus de cette liberté dans les cas
déterminés par la Loi. »
Benjamin Constant : wanneer opinies via het woord met elkaar kunnen botsen, blijven de beste en sterkste ideeën
over, waardoor mensen en de samenleving progressief evolueren.
- Benjamin Constant: invloed gehad op de mensen die in het Nationaal Congres
schrijven aan de grondwet
GEEN PREVENTIEF INGRIJPEN
Art 25: Drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd -> niet echt
geloofwaardig dat nooit censuur zal worden ingevoerd -> vooral symbolisch
Wij laten geen preventieve ingreep toe: er kan niet op voorhand worden ingegrepen
- Actief recht van de burger: willen vooral dat overheid zich niet gaat moeien
- Afweerrecht tegen overheidsinmenging
- Onthoudingsplicht van de overheid: overheid mag niet tussenkomen voordat iets
gepubliceerd komen, daarna evt wel
Extra:
- De verplichting tot het bekomen van voorafgaande toestemming van de
korpsoverste voor het geven van een interview door een magistraat van de zetel
( Arrest van Hof van Cassatie van 14 mei 1987)
- De wet van 1 september 1920 betreffende de filmkeuring: vroeger bepaalde
dingen niet mogen kijken ( nu aanbevelingssysteem, +16..)
Hof van Cassatie: bewaker van het recht, van de procedure: kijkt naar procedurefouten,
niet naar inhoud
Kortgedingrechter:
- Procedure om op korte termijn een rechterlijke uitspraak te bekomen om
verspreiding te voorkomen
- Voorzitter rechtbank van eerste aanleg
- Uitspraak bij voorraad ( niet definitief over de grond van de zaak)
- Indien spoedeisend: dringende en noodzakelijke maatregelen om recht op privacy,
goede naam, afbeelding te beschermen, verspreidingsverbod of uitzendverbod
Bv. je weet dat morgen iets wordt gepubliceerd over jou wat je niet wil, je gaat naar
kortgedingrechter -> Is dit geen preventieve censuur? Alternatieven om op voorhand in
te grijpen zonder te censureren: waarschuwing om protest kenbaar te maken,
mededeling: auteur zal bij artikel zetten dat persoon ontevreden was met dit artikel of
vermelden dat proces bezig is
Geen preventieve ingreep: verbod op preventieve censuur:
Van toepassing op drukpers?
, Ja
Cassatiearrest van 29 juni 2000
Rechterlijk verbod is niet in strijd met de grondwet tenminste als er reeds verspreiding
of openbaarmaking is geweest.
Is het dan hoogdringend? ( omdat het toch al verspreid is, lost weinig op?)
Van toepassing op informatie en gegevens?
Nee, kortgeding kan want enkel van toepassing op meningen en opinies: Boek De zaak
Dutroux van journalist Hans Knoop: verbod op verspreiding want informatie afkomstig
uit het gerechtelijk dossier- valse, geheime of door de wet verboden inlichtingen ->
gaat dus niet over mening of opinies waardoor preventie censuur kan worden
ingebracht
Mocht dus niet gepubliceerd worden in België
Van toepassing op audiovisuele media?
Nee, enkel op drukpers, uitzendverbod televisieprogramma niet strijdig met grondwet.
Bekijk zeker 3 voorwaarden vrijheid van meningsuiting van ART 10! Bij casus: kunnen
toepassen van voorwaarden! Welke wettelijke basis, legitiem doel..
TOEPASSING
Het arrest RTBF tegen België (EHRM, 29 maart 2011) gaat over de vrijheid van
meningsuiting en het verbod op preventieve censuur in België. De zaak werd aangespannen
door de Franstalige Belgische omroep RTBF (Radio-télévision belge de la communauté française)
tegen de Belgische staat.
Feiten van de zaak
RTBF had een documentaire klaargemaakt over medische fouten en de
verantwoordelijkheid van artsen.
Vlak voor de uitzending legde een Belgische rechter een uitzendverbod op, op verzoek
van een arts die zich in de reportage geïdentificeerd voelde en vreesde voor
reputatieschade.
RTBF vocht deze beslissing aan en stapte uiteindelijk naar het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM).
Uitspraak van het EHRM
Het EHRM veroordeelde België, omdat het uitzendverbod in strijd was met artikel 10 EVRM
(vrijheid van meningsuiting). Het Hof oordeelde dat:
1. Het verbod op preventieve censuur was geschonden: De rechter had zonder
voldoende reden voorafgaand de uitzending verboden. Er was geen genoege wettelijke
basis waarop de preventieve censuur steunde waardoor het kon worden ingeroepen.
2. De inmenging was niet noodzakelijk in een democratische samenleving: Het recht
van het publiek op informatie woog zwaarder dan de reputatiebescherming van de arts,
vooral omdat de reportage van algemeen belang was.
3. Reputatieschade kon achteraf worden beoordeeld: Indien de arts vond dat zijn
rechten waren geschonden, had hij een ex post klacht kunnen indienen, in plaats van de
reportage op voorhand te laten verbieden.
Gevolgen van het arrest
Dit arrest versterkte de persvrijheid in België en bevestigde dat preventieve censuur
slechts in uitzonderlijke gevallen mag worden toegepast. Niet bij audiovisuele media!
Belgische rechters moeten zorgvuldiger omgaan met verzoeken om preventieve
beperkingen op journalistieke publicaties.
Het arrest wordt vaak aangehaald als een belangrijke uitspraak over de grenzen van
preventieve censuur en de bescherming van journalistieke vrijheid in Europa.
Barbara Streisand effect: Het Barbara Streisand-effect verwijst naar een fenomeen
waarbij een poging om informatie te onderdrukken of te censureren juist het
tegenovergestelde effect heeft: de informatie krijgt meer aandacht en verspreidt zich
sneller.
REPRESSIEF SANCTIONEREN
