GLOBALE UITDAGINGEN VOOR EEN DUURZAME SAMENLEVING............3
Les 1: Planetary boundaries en klimaat..................................................................3
2 major global challenges.................................................................................................... 3
Causes of climate change.................................................................................................... 3
Earth warming due to greenhouse gasses............................................................................4
Why target of 2°C................................................................................................................ 4
Hoe bereiken we dit?............................................................................................................ 5
Wat kan ik zelf doen?........................................................................................................... 5
Wat als we target niet halen................................................................................................. 6
Transitie naar klimaatneutrale economie is begonnen.........................................................6
Global challenges for a sustainable society:.........................................................................6
Les 2: Biodiversiteit en ecosystemen......................................................................6
Wat is biodiversiteit.............................................................................................................. 6
Historische Trends................................................................................................................ 7
Belang van biodiversiteit...................................................................................................... 8
Bedreigingen van biodiversiteit.......................................................................................... 10
Behoud en herstel van biodiversiteit..................................................................................11
Les 3: Demografie en globale gezondheid.............................................................12
Zal het blijven duren tot systeem Aarde in elkaar stort?....................................................12
Na daling van sterft volgt daling van vruchtbaarheid (nooit andersom).............................13
Les 4: Grondstoffen en circulaire economie...........................................................15
Nood aan grondstoffen....................................................................................................... 15
Zijn grondstoffen schaars?................................................................................................. 16
Wat met afvalberg (output)................................................................................................ 18
Milieu-impact...................................................................................................................... 18
Circulaire economie............................................................................................................ 18
Tot slot............................................................................................................................... 19
Les 5: Energie...................................................................................................... 19
Energiebronnen.................................................................................................................. 20
Energienetwerken.............................................................................................................. 21
Energiegebruik................................................................................................................... 22
Energie-opslag................................................................................................................... 23
Energie markten................................................................................................................. 23
Energiebeleid..................................................................................................................... 24
Les 6: Voedselzekerheid.......................................................................................24
Is er voldoende (gezond) voedsel voor iedereen?..............................................................24
Wat zijn de grootste uitdagingen voor/van de voedselproductie........................................25
Hoe kunnen we ons voedselsysteem/landbouw verduurzamen?........................................27
Les 7: migratie.................................................................................................... 30
Evolutie migratiestromen doorheen geschiedenis..............................................................31
Hoe migratiestromen verklaren?........................................................................................32
Hoe evolueerde migratiebeleid..........................................................................................35
Impact van migratie?......................................................................................................... 36
Conclusie: wat moeten we doen?.......................................................................................36
Les 8: Economie van duurzame ontwikkeling.........................................................36
1
, Milieudruk en economische ontwikkeling...........................................................................36
Wat is duurzame ontwikkeling............................................................................................38
Milieu-gerelateerde systeemfouten in markteconomieën...................................................39
Milieubeleidsinstrumenten.................................................................................................40
Les 9a: Gebouwen................................................................................................42
Achtergrond – uitdagingen gebouwen en urbanisatie........................................................42
Levenscyclusbenadering.................................................................................................... 43
Analyse gebouwenbestand in België..................................................................................44
Duurzaam bouwen in België – prioriteiten..........................................................................45
Les 9b: Mobiliteit................................................................................................. 45
Uitdagingen........................................................................................................................ 45
Mogelijke oplossingen........................................................................................................ 46
Structurele oplossingen...................................................................................................... 47
Toekomstige oplossingen?.................................................................................................. 48
Les 10: Sociale en economische ongelijkheid.........................................................48
Wat is het probleem........................................................................................................... 48
Trends in ongelijkheid, rijkdom en armoede.......................................................................48
‘motoren’ van ongelijkheid.................................................................................................49
Armoede en ongelijkheid als duurzaamheidsproblemen....................................................51
Oplossingsstrategieën........................................................................................................ 51
Les 11: Menselijk gedrag......................................................................................52
Psychologie en gedragsverandering...................................................................................52
Beslissen en communiceren............................................................................................... 55
Les 12: Global Governance...................................................................................57
(territoriale) Bevoegdheid en internationaal recht.............................................................57
Mensenrechten................................................................................................................... 58
Algemene beginselen van internationaal milieu recht........................................................59
Reguleringsopties............................................................................................................... 59
Internationale onderhandelingen:......................................................................................59
2
,Globale uitdagingen voor een duurzame
samenleving
Les 1: Planetary boundaries en klimaat
Vanaf dat de temperatuur stabiliseerde (=holoceen) begon de landbouw zich te
ontwikkelen. Mensen bleven op dezelfde plek en zo kwamen er ook steeds meer
mensen bij.
Dan in 1760 kwam de industriële revolutie, hierdoor warmde de aarde veel meer op
(+1,32°C sinds dan), voor al door de verbranding van fossiele brandstoffen (FF). Hier
is ook de levens-verwachting sterk gestegen.
Global warming level = average global surface temperature increase compared to a
pre-industrial baseline period.
- Based on a 20-Year average temperature (2024 +1,55°C maar gem 1,32°C)
2 major global challenges
1. Climate mitigation: reducing climate change, by reducing greenhouse gases in
the atmosphere
o Reducing ‘sources’ (het verbranden van fossiele brandstoffen)
o Enhancing the ‘sinks’ (putten opvullen)
2. Climate adaptation: adaptation of society to a changing climate
Causes of climate change
- Glacials & interglacials: constante schommeling tussen lage en hoge
temperaturen.
o In het laatste interglaciaal maximum stond het zeeniveau heel hoog, toen
boeide dat niet maar nu hebben we op die plaatsen wel samenlevingen
dus wel belangrijk
o In het laatste interglaciaal maximum was er; geen arctisch zee-ijs, hoge
zee-levels, kleine ijskappen, veel atmosferische CO2
- Veranderingen in aarde’s orbit (tilt (seizoenen), baan (ellips vs. Rond), tol
(beweging van de as))
- Platentektoniek (continent op pool makkelijker ijs)
- Vulkanische uitbarstingen + aerosolen reflectie van het zonlicht
verkoelend effect
- Zonactiviteit
- Verandering in de concentratie broeikasgassen
Allemaal worden ze versterkt door Albedo’s Feedback:
+: opwarming ijs smelt minder reflectie warmer
(- : warmer meer wolken meer reflectie verkoelend effect)
- CO2-level varieert mee met glaciaal vs. interglaciaal, nu hoogste ooit: 2024 =
422ppm
3
,Earth warming due to greenhouse gasses
1. De groei van CO2 in de atmosfeer (atmospheric growth) bedraagt slechts
48% van de uitstoot van fossiele brandstoffen en cement (8,9Gt), bosbranden
stootten (0,9Gt) uit. De rest van de uitstoot wordt opgenomen door: oceanen
(2,6Gt), bossen (2,9Gt). (sinks)
o 8,9 + 0,9 – 2,9 – 2,6 = 4,3
o Fossiele brandstoffen + bosbranden – oceanen – bossen = atmospheric
growth
de atmosfeer neemt dus niet alles op wat we uitstoten
2. Decrease in 13
C/12C ratios: planten nemen 12C op planten en dus FF hebben
lagere verhouding 13C/12C dan atmosfeer normaal heeft. Als we die FF
verbranden komt er meer 12C vrij dus daalt de 13C/12C verhouding. bewijs dat
de extra CO2 in atmosfeer voornamelijk afkomstig is van plantenmateriaal (olie,
steenkool, gas) dus van FF, wat bewijst dat het komt door de mensen die meer
verbranden
3. Greenhouse effect: infra rode straling die de aarde uitstraalt passeert voor
een klein deel door de atmosfeer, maar het grootste deel wordt in de atmosfeer
geabsorbeerd en her-uitgestoot in allerlei richtingen door broeikasgasmoleculen
en wolken. Dit zorgt ervoor dat het warmer is op aarde’s oppervlak en in de
lagere atmosfeer.
Hoe meer broeikasgassen er zijn, hoe meer absorptie, hoe minder infrarode
straling onze atmosfeer verlaat, hoe warmer het wordt.
4. Radiative forcing:
o we krijgen zonnestraling waarvan 31% gereflecteerd wordt (wolken,
aerosol, atmosferische gassen)
o aarde straalt ook energie uit (infrarood)
zo is het in balans, de aarde warmt op/verkoelt tot het terug in evenwicht is.
Bv: 240 in 240 uit (op 15°C)
240 in 236 uit (15°C nog steeds maar CO2 is verdubbeld)
240 in 240 ui (16,2°C) terug in balans maar warmer geworden
Het blijft dus opwarmen tot het evenwicht. Meer CO2 meer
stralingsabsorptie warmer aarde stuurt meer straling uit dus daardoor
geraakt het terug in evenwicht
Met de albedofeedback kan dit effect nog groter zijn.
o De CO2 stijging is zo groot dat het bijna alle stralingsforcerings verklaren
Ook andere gassen stijgen; methaan, ozon, lachgas…
o “the radiative forcing of well-mixed greenhouse gasses is larger than the
total radiative forcing”
o “largest negative radiative forcing is directly from aerosols”
5. Temperature evolution cannot be explained without anthropogenic forcing
(humans)
Why target of 2°C
- Paris agreement 2015 (based on IPCC reports (Intergovernmental Panel on
Climate Change))
4
, o To stabalize greenhouse gas concentrations at a level that would prevent
dangerous anthropogenic interference with climate system (een veilig
level)
o To limit global warming well below 2°C (liefst 1,5°C) in vergelijking met
pre-industriële levels
- IPCC maakt om de 7 jaar rapporten (’96 Kyoto protocol, ‘01 needs for
adaptation, ’07 2°C, ’15 basis voor het parijsakkoord, ’21 glasgow climate pact)
o Ze maken een samenvatting van allerlei papers en onderzoeken voor
beleidsmakers
- Het is de wetenschap, basis van klimaatdoelstellingen, impacts en risico’s die
stijgen door de klimaat opwarming
Hoe bereiken we dit?
1. Carbon budget = maximale hoeveelheid CO2 die we nog kunnen uitstoten om
onder een bepaalde temperatuurstijging te blijven. (De som doet er toe,
wanneer niet)
o Om zeker te zijn om onder 2°C te blijven wordt er een 66% probability
gebruikt
o We hebben al 84% van ons budget opgebruikt (van pre-industrie tot nu)
2. CO2-Equivalent:
o CO2 = 1gwp dan is CH4 = 23gwp: één ton CH4 is veel sterker dan één
ton CO2 dus mee opletten. Maar we stoten veeeeel meer CO2 uit dus de
som CO2 is veel groter
o GWP = global warming potential (for 100 years)
3. Reduce positive emissions:
o Reduction of CO2 en non-CO2 greenhouse gasses
o FF combustion with carbon capture & storage (FFCCS) bij de bron dus
4. Carbondioxide removal:
o Direct air carbon capture en storage (DACCS) lucht filteren bv
o Land-use change (LUC) bv bebossing
o Bioenergy with carbon capture en storage (BECCS)
reduce emissions by moving forward from fossil fuels
door shifting pathways: shifting towards sustainable
development, including by reducing inequality, and
with a phase-out of fossil fuels
≠Niet door current policies die een toekomst met hoge
emissies beloven
We zien dat policy werkt, dus belangrijk dat
beleidsmakers het klimaat in acht nemen. Want zelf als alle beloftes gehaald
worden zullen we nog boven de 2°C zitten, het is nog niet goed genoeg. En zelf
met het huidige beleid halen we zelf de beloftes niet)
Wat kan ik zelf doen?
Informeer jezelf, reduceer voedselverspilling, minder kinderen, herbebossing, plantrijk
dieet (veel minder beef en kaas), gebruik je democratisch recht stem!, verminder
ecologische voetafdruk
5
Les 1: Planetary boundaries en klimaat..................................................................3
2 major global challenges.................................................................................................... 3
Causes of climate change.................................................................................................... 3
Earth warming due to greenhouse gasses............................................................................4
Why target of 2°C................................................................................................................ 4
Hoe bereiken we dit?............................................................................................................ 5
Wat kan ik zelf doen?........................................................................................................... 5
Wat als we target niet halen................................................................................................. 6
Transitie naar klimaatneutrale economie is begonnen.........................................................6
Global challenges for a sustainable society:.........................................................................6
Les 2: Biodiversiteit en ecosystemen......................................................................6
Wat is biodiversiteit.............................................................................................................. 6
Historische Trends................................................................................................................ 7
Belang van biodiversiteit...................................................................................................... 8
Bedreigingen van biodiversiteit.......................................................................................... 10
Behoud en herstel van biodiversiteit..................................................................................11
Les 3: Demografie en globale gezondheid.............................................................12
Zal het blijven duren tot systeem Aarde in elkaar stort?....................................................12
Na daling van sterft volgt daling van vruchtbaarheid (nooit andersom).............................13
Les 4: Grondstoffen en circulaire economie...........................................................15
Nood aan grondstoffen....................................................................................................... 15
Zijn grondstoffen schaars?................................................................................................. 16
Wat met afvalberg (output)................................................................................................ 18
Milieu-impact...................................................................................................................... 18
Circulaire economie............................................................................................................ 18
Tot slot............................................................................................................................... 19
Les 5: Energie...................................................................................................... 19
Energiebronnen.................................................................................................................. 20
Energienetwerken.............................................................................................................. 21
Energiegebruik................................................................................................................... 22
Energie-opslag................................................................................................................... 23
Energie markten................................................................................................................. 23
Energiebeleid..................................................................................................................... 24
Les 6: Voedselzekerheid.......................................................................................24
Is er voldoende (gezond) voedsel voor iedereen?..............................................................24
Wat zijn de grootste uitdagingen voor/van de voedselproductie........................................25
Hoe kunnen we ons voedselsysteem/landbouw verduurzamen?........................................27
Les 7: migratie.................................................................................................... 30
Evolutie migratiestromen doorheen geschiedenis..............................................................31
Hoe migratiestromen verklaren?........................................................................................32
Hoe evolueerde migratiebeleid..........................................................................................35
Impact van migratie?......................................................................................................... 36
Conclusie: wat moeten we doen?.......................................................................................36
Les 8: Economie van duurzame ontwikkeling.........................................................36
1
, Milieudruk en economische ontwikkeling...........................................................................36
Wat is duurzame ontwikkeling............................................................................................38
Milieu-gerelateerde systeemfouten in markteconomieën...................................................39
Milieubeleidsinstrumenten.................................................................................................40
Les 9a: Gebouwen................................................................................................42
Achtergrond – uitdagingen gebouwen en urbanisatie........................................................42
Levenscyclusbenadering.................................................................................................... 43
Analyse gebouwenbestand in België..................................................................................44
Duurzaam bouwen in België – prioriteiten..........................................................................45
Les 9b: Mobiliteit................................................................................................. 45
Uitdagingen........................................................................................................................ 45
Mogelijke oplossingen........................................................................................................ 46
Structurele oplossingen...................................................................................................... 47
Toekomstige oplossingen?.................................................................................................. 48
Les 10: Sociale en economische ongelijkheid.........................................................48
Wat is het probleem........................................................................................................... 48
Trends in ongelijkheid, rijkdom en armoede.......................................................................48
‘motoren’ van ongelijkheid.................................................................................................49
Armoede en ongelijkheid als duurzaamheidsproblemen....................................................51
Oplossingsstrategieën........................................................................................................ 51
Les 11: Menselijk gedrag......................................................................................52
Psychologie en gedragsverandering...................................................................................52
Beslissen en communiceren............................................................................................... 55
Les 12: Global Governance...................................................................................57
(territoriale) Bevoegdheid en internationaal recht.............................................................57
Mensenrechten................................................................................................................... 58
Algemene beginselen van internationaal milieu recht........................................................59
Reguleringsopties............................................................................................................... 59
Internationale onderhandelingen:......................................................................................59
2
,Globale uitdagingen voor een duurzame
samenleving
Les 1: Planetary boundaries en klimaat
Vanaf dat de temperatuur stabiliseerde (=holoceen) begon de landbouw zich te
ontwikkelen. Mensen bleven op dezelfde plek en zo kwamen er ook steeds meer
mensen bij.
Dan in 1760 kwam de industriële revolutie, hierdoor warmde de aarde veel meer op
(+1,32°C sinds dan), voor al door de verbranding van fossiele brandstoffen (FF). Hier
is ook de levens-verwachting sterk gestegen.
Global warming level = average global surface temperature increase compared to a
pre-industrial baseline period.
- Based on a 20-Year average temperature (2024 +1,55°C maar gem 1,32°C)
2 major global challenges
1. Climate mitigation: reducing climate change, by reducing greenhouse gases in
the atmosphere
o Reducing ‘sources’ (het verbranden van fossiele brandstoffen)
o Enhancing the ‘sinks’ (putten opvullen)
2. Climate adaptation: adaptation of society to a changing climate
Causes of climate change
- Glacials & interglacials: constante schommeling tussen lage en hoge
temperaturen.
o In het laatste interglaciaal maximum stond het zeeniveau heel hoog, toen
boeide dat niet maar nu hebben we op die plaatsen wel samenlevingen
dus wel belangrijk
o In het laatste interglaciaal maximum was er; geen arctisch zee-ijs, hoge
zee-levels, kleine ijskappen, veel atmosferische CO2
- Veranderingen in aarde’s orbit (tilt (seizoenen), baan (ellips vs. Rond), tol
(beweging van de as))
- Platentektoniek (continent op pool makkelijker ijs)
- Vulkanische uitbarstingen + aerosolen reflectie van het zonlicht
verkoelend effect
- Zonactiviteit
- Verandering in de concentratie broeikasgassen
Allemaal worden ze versterkt door Albedo’s Feedback:
+: opwarming ijs smelt minder reflectie warmer
(- : warmer meer wolken meer reflectie verkoelend effect)
- CO2-level varieert mee met glaciaal vs. interglaciaal, nu hoogste ooit: 2024 =
422ppm
3
,Earth warming due to greenhouse gasses
1. De groei van CO2 in de atmosfeer (atmospheric growth) bedraagt slechts
48% van de uitstoot van fossiele brandstoffen en cement (8,9Gt), bosbranden
stootten (0,9Gt) uit. De rest van de uitstoot wordt opgenomen door: oceanen
(2,6Gt), bossen (2,9Gt). (sinks)
o 8,9 + 0,9 – 2,9 – 2,6 = 4,3
o Fossiele brandstoffen + bosbranden – oceanen – bossen = atmospheric
growth
de atmosfeer neemt dus niet alles op wat we uitstoten
2. Decrease in 13
C/12C ratios: planten nemen 12C op planten en dus FF hebben
lagere verhouding 13C/12C dan atmosfeer normaal heeft. Als we die FF
verbranden komt er meer 12C vrij dus daalt de 13C/12C verhouding. bewijs dat
de extra CO2 in atmosfeer voornamelijk afkomstig is van plantenmateriaal (olie,
steenkool, gas) dus van FF, wat bewijst dat het komt door de mensen die meer
verbranden
3. Greenhouse effect: infra rode straling die de aarde uitstraalt passeert voor
een klein deel door de atmosfeer, maar het grootste deel wordt in de atmosfeer
geabsorbeerd en her-uitgestoot in allerlei richtingen door broeikasgasmoleculen
en wolken. Dit zorgt ervoor dat het warmer is op aarde’s oppervlak en in de
lagere atmosfeer.
Hoe meer broeikasgassen er zijn, hoe meer absorptie, hoe minder infrarode
straling onze atmosfeer verlaat, hoe warmer het wordt.
4. Radiative forcing:
o we krijgen zonnestraling waarvan 31% gereflecteerd wordt (wolken,
aerosol, atmosferische gassen)
o aarde straalt ook energie uit (infrarood)
zo is het in balans, de aarde warmt op/verkoelt tot het terug in evenwicht is.
Bv: 240 in 240 uit (op 15°C)
240 in 236 uit (15°C nog steeds maar CO2 is verdubbeld)
240 in 240 ui (16,2°C) terug in balans maar warmer geworden
Het blijft dus opwarmen tot het evenwicht. Meer CO2 meer
stralingsabsorptie warmer aarde stuurt meer straling uit dus daardoor
geraakt het terug in evenwicht
Met de albedofeedback kan dit effect nog groter zijn.
o De CO2 stijging is zo groot dat het bijna alle stralingsforcerings verklaren
Ook andere gassen stijgen; methaan, ozon, lachgas…
o “the radiative forcing of well-mixed greenhouse gasses is larger than the
total radiative forcing”
o “largest negative radiative forcing is directly from aerosols”
5. Temperature evolution cannot be explained without anthropogenic forcing
(humans)
Why target of 2°C
- Paris agreement 2015 (based on IPCC reports (Intergovernmental Panel on
Climate Change))
4
, o To stabalize greenhouse gas concentrations at a level that would prevent
dangerous anthropogenic interference with climate system (een veilig
level)
o To limit global warming well below 2°C (liefst 1,5°C) in vergelijking met
pre-industriële levels
- IPCC maakt om de 7 jaar rapporten (’96 Kyoto protocol, ‘01 needs for
adaptation, ’07 2°C, ’15 basis voor het parijsakkoord, ’21 glasgow climate pact)
o Ze maken een samenvatting van allerlei papers en onderzoeken voor
beleidsmakers
- Het is de wetenschap, basis van klimaatdoelstellingen, impacts en risico’s die
stijgen door de klimaat opwarming
Hoe bereiken we dit?
1. Carbon budget = maximale hoeveelheid CO2 die we nog kunnen uitstoten om
onder een bepaalde temperatuurstijging te blijven. (De som doet er toe,
wanneer niet)
o Om zeker te zijn om onder 2°C te blijven wordt er een 66% probability
gebruikt
o We hebben al 84% van ons budget opgebruikt (van pre-industrie tot nu)
2. CO2-Equivalent:
o CO2 = 1gwp dan is CH4 = 23gwp: één ton CH4 is veel sterker dan één
ton CO2 dus mee opletten. Maar we stoten veeeeel meer CO2 uit dus de
som CO2 is veel groter
o GWP = global warming potential (for 100 years)
3. Reduce positive emissions:
o Reduction of CO2 en non-CO2 greenhouse gasses
o FF combustion with carbon capture & storage (FFCCS) bij de bron dus
4. Carbondioxide removal:
o Direct air carbon capture en storage (DACCS) lucht filteren bv
o Land-use change (LUC) bv bebossing
o Bioenergy with carbon capture en storage (BECCS)
reduce emissions by moving forward from fossil fuels
door shifting pathways: shifting towards sustainable
development, including by reducing inequality, and
with a phase-out of fossil fuels
≠Niet door current policies die een toekomst met hoge
emissies beloven
We zien dat policy werkt, dus belangrijk dat
beleidsmakers het klimaat in acht nemen. Want zelf als alle beloftes gehaald
worden zullen we nog boven de 2°C zitten, het is nog niet goed genoeg. En zelf
met het huidige beleid halen we zelf de beloftes niet)
Wat kan ik zelf doen?
Informeer jezelf, reduceer voedselverspilling, minder kinderen, herbebossing, plantrijk
dieet (veel minder beef en kaas), gebruik je democratisch recht stem!, verminder
ecologische voetafdruk
5
