Onderzoeksmethoden H6 – kwalitatief OZ via interviews en focusgroepen
Verschillen tussen de kwalitatieve en kwantitatieve onderzoeksparadigma’s
Kwantitatief onderzoeksparadigma Kwalitatief onderzoeksparadigma
Gelinkt aan positivisme Gelinkt aan constructivisme
Gaat uit v een objectieve, meetbare werkelijkheid Gaat uit v een sociaal geconstrueerde werkelijkheid
Werkelijkheid kan objectief waargenomen worden Werkelijkheid wordt subjectief gevormd.
OZ moet en kan vrij v bias zijn OZ kan nooit volledig objectief / waardevrij zijn.
Feiten en waarden kunnen onderscheiden worden Feiten en waarden zijn met elkaar verweven
Focus op geldige instrumenten, repliceerbaarheid en Focus op betekenisgeving en interpretatie
betrouwbare resultaten
Resultaten zijn meetbare cijfers Resultaten zijn woorden, verhalen en betekenissen.
OZer staat op afstand vh OZobject OZer probeert de werkelijkheid te begrijpen door de
ogen vd deelnemers
Taal speelt een beperkte rol (instrumenteel) Taal staat centraal in het begrijpen vd werkelijkheid
6.1) Het onderzoeksproces in kwalitatief onderzoek
Kwalitatief OZ = gekenmerkt door openheid + flexibiliteit. Het verloop en ontwerp liggen niet volledig
vast en kunnen worden bijgestuurd obv tussentijdse inzichten en onvoorziene omstandigheden.
In het onderzoeksontwerp wordt bepaald wie wordt onderzocht:
Doelgroep en populatie bepalen: steekproefomvang ≠ vooraf vastgelegd. (open steekproeven).
Tijdens de dataverzameling worden gegevens tussentijds geanalyseerd. Nieuwe eenheden worden
geselecteerd zolang ze nieuwe / verdiepende informatie opleveren. De selectie stopt wanneer extra
dataverzameling geen nieuwe inzichten meer oplevert = saturatie / verzadiging.
Daarnaast bepaal je wat je onderzoekt:
De centrale kenmerken / begrippen worden niet vooraf strikt vastgelegd. De OZer is geïnteresseerd in
de betekenissen die deelnemers zelf geven. Begrippen worden tijdens het OZ verfijnd. Nieuwe
kenmerken kunnen in de loop vh OZ toegevoegd worden als ze vaak terugkeren in de data.
Ook de keuze v hoe je onderzoekt blijft flexibel.
OZmethoden (interviews, focusgroepen,…) kunnen worden aangepast / gecombineerd tijdens het
proces. Het interviewschema evolueert mee met het inzicht vd OZer in het begin vaak weinig
gestructureerd en later meer gericht en sturend obv eerdere bevindingen.
Verloop vh onderzoeksproces:
Dataverzameling, analyse en bijsturing verlopen niet lineair. Tussentijdse analyse is noodzakelijk om:
saturatie vast te stellen, het OZontwerp bij te sturen, accenten te leggen,…
Het onderzoeksproces vraagt daarom een reflectieve, open en flexibele houding vd OZer.
2
,6.2) Kwalitatieve onderzoeksmethoden
6.2.1.1) Interviews
Gegevens worden verzameld via vraaggesprekken met individuen. De focus ligt op ervaringen, ideeën,
gevoelens en belevingen. Het gesprek is gedeeltelijk gestructureerd, maar de geïnterviewde bepaalt
grotendeels het verloop en de inhoud.
Interviews kunnen face-to-face, telefonisch, via videobellen en via online chat plaatsvinden.
6.2.1.2) Focusgroepen
Bij focusgroepen gaat het om groepsgesprekken rond 1 thema onder begeleiding v een OZer.
Naast individuele meningen zijn vooral de interacties tussen deelnemers belangrijk. De OZer
structureert het gesprek, maar laat ruimte voor eigen inbreng.
Focusgroepen kunnen face-to-face, via videobellen en via online chat verlopen.
6.2.1.3) Observaties
Observaties houden in dat de OZer gedrag systematisch waarneemt. Er zijn verschillende vormen:
Participerende observatie (OZer neemt deel)
Niet-participerende observatie (OZer blijft op afstand / observeert via video/onewayscreen)
Open observatie (deelnemers weten dat ze geobserveerd worden)
Gesloten observatie (deelnemers weten niet dat ze geobserveerd worden)
Individuele observatie / groepsobservatie
6.2.1.4) Casestudy’s / gevalstudies
Een casestudy = diepgaand OZ v 1 of enkele cases. Een case kan een persoon, groep, organisatie,
gebeurtenis of proces zijn.
De OZer combineert meerdere methoden (hierboven opgesomd) en evt ook kwantitatieve methoden.
Het doel is een uitgebreid en gedetailleerd inzicht in de case.
6.2.2) De keuze tussen de methoden ( kort overzicht p39-40)
6.2.2.1) Het onderzoeksonderwerp
De keuze vd OZmethode hangt in eerste instantie af vh OZonderwerp gedrag, betekenissen, of een
combinatie van beide?
1. Gedrag onderzoeken
Observaties = het meest geschikt om gedrag rechtstreeks waar te nemen. Ze laten toe om verbale en
non-verbale gedragingen, frequentie, vormen en interacties direct vast te stellen.
- Individuele observaties geven een nauwkeurig beeld v 1 persoon. Groepsobservaties zijn
vooral geschikt om interacties tussen mensen te bestuderen.
- Gesloten observaties leveren het meest natuurlijke gedrag op, maar roepen ethische vragen op.
Een tussenoplossing is mensen informeren over observatie die bv een langere tijd plaatsvindt
zodat mensen na verloop v tijd hier niet meer aan denken.
Interviews en focusgroepen leveren slechts een indirect beeld v gedrag, omdat mensen erover vertellen.
Dit kan leiden tot sociaal wenselijke of onvolledige antwoorden.
2
, Toch zijn interviews of focusgroepen soms noodzakelijk:
Bij gedragingen uit het verleden
Bij zeldzame / moeilijk observeerbare gedragingen
Bij gedragingen die ethisch of praktisch niet observeerbaar zijn
Face-to-face en video-interviews laten toe om gedrag beperkt direct waar te nemen.
o Observatie is kort en fragmentarisch
o De focus ligt vooral op de inhoud vh gesprek
o Aandacht is verdeeld
Bij online chat ontbreken non-verbale signalen emoticons kunnen helpen maar = cultureel gevoelig.
2. Betekenissen onderzoeken (opvattingen, motieven, belevingen,…) ≠ rechtstreeks observeerbaar.
Interviews en focusgroepen = de meest geschikte methoden: interviews bieden diepgaand inzicht in
individuele betekenissen en focusgroepen geven zicht op gedeelde betekenissen en groepsdynamieken.
Focusgroepen hebben beperkingen:
Groepsdruk kan individuele meningen beïnvloeden groepsnorm
Dominante deelnemers kunnen het gesprek sturen
Minder geschikt voor persoonlijke / taboegevoelige onderwerpen.
Interviews = aangewezen bij gevoelige, intieme of emotioneel beladen thema’s die een vertrouwelijke en
veilige setting vereisen.
Online chatinterviews kunnen geschikt zijn bij gevoelige onderwerpen, omdat anonimiteit openheid
kan vergroten.
Focusgroepen zijn geschikt wanneer deelnemers een gedeelde ervaring hebben en het groepsgevoel
steunend werkt (bv. bij rouw, trauma, slachtofferschap,…).
Observaties kunnen ook aanwijzingen geven over betekenissen, maar vergen meer interpretatie door de
OZer. minder geschikt dan interviews / focusgroepen om accuraat betekenissen te achterhalen.
6.2.2.2) De invloed van de omgeving
De omgeving kan gedrag en antwoorden beïnvloeden.
Voor intermenselijke interacties zijn focusgroepen en groepsobservaties geschikt, maar derden
kunnen invloed hebben, vooral online.
Voor individuele en eerlijke antwoorden vermijd je best anderen. Dit lukt het best bij face-to-face-
interviews en individuele observaties. Bij telefonisch contact of chat is invloed v derden niet uit te sluiten.
6.2.2.3) Onderzoekerseffecten
De OZer zelf kan het gedrag en de antwoorden v deelnemers beïnvloeden.
In kwalitatief OZ bestaat er discussie. Sommigen vinden dit geen probleem, omdat betekenisgeving altijd
in interactie ontstaat. Anderen proberen OZerseffecten te beperken omdat ze vertekening kunnen
veroorzaken.
De mate v invloed verschilt per methode:
Meer invloed bij face-to-face-interviews, focusgroepen en participerende observaties.
Minder invloed bij telefonische interviews, nog minder bij online chat.
2
Verschillen tussen de kwalitatieve en kwantitatieve onderzoeksparadigma’s
Kwantitatief onderzoeksparadigma Kwalitatief onderzoeksparadigma
Gelinkt aan positivisme Gelinkt aan constructivisme
Gaat uit v een objectieve, meetbare werkelijkheid Gaat uit v een sociaal geconstrueerde werkelijkheid
Werkelijkheid kan objectief waargenomen worden Werkelijkheid wordt subjectief gevormd.
OZ moet en kan vrij v bias zijn OZ kan nooit volledig objectief / waardevrij zijn.
Feiten en waarden kunnen onderscheiden worden Feiten en waarden zijn met elkaar verweven
Focus op geldige instrumenten, repliceerbaarheid en Focus op betekenisgeving en interpretatie
betrouwbare resultaten
Resultaten zijn meetbare cijfers Resultaten zijn woorden, verhalen en betekenissen.
OZer staat op afstand vh OZobject OZer probeert de werkelijkheid te begrijpen door de
ogen vd deelnemers
Taal speelt een beperkte rol (instrumenteel) Taal staat centraal in het begrijpen vd werkelijkheid
6.1) Het onderzoeksproces in kwalitatief onderzoek
Kwalitatief OZ = gekenmerkt door openheid + flexibiliteit. Het verloop en ontwerp liggen niet volledig
vast en kunnen worden bijgestuurd obv tussentijdse inzichten en onvoorziene omstandigheden.
In het onderzoeksontwerp wordt bepaald wie wordt onderzocht:
Doelgroep en populatie bepalen: steekproefomvang ≠ vooraf vastgelegd. (open steekproeven).
Tijdens de dataverzameling worden gegevens tussentijds geanalyseerd. Nieuwe eenheden worden
geselecteerd zolang ze nieuwe / verdiepende informatie opleveren. De selectie stopt wanneer extra
dataverzameling geen nieuwe inzichten meer oplevert = saturatie / verzadiging.
Daarnaast bepaal je wat je onderzoekt:
De centrale kenmerken / begrippen worden niet vooraf strikt vastgelegd. De OZer is geïnteresseerd in
de betekenissen die deelnemers zelf geven. Begrippen worden tijdens het OZ verfijnd. Nieuwe
kenmerken kunnen in de loop vh OZ toegevoegd worden als ze vaak terugkeren in de data.
Ook de keuze v hoe je onderzoekt blijft flexibel.
OZmethoden (interviews, focusgroepen,…) kunnen worden aangepast / gecombineerd tijdens het
proces. Het interviewschema evolueert mee met het inzicht vd OZer in het begin vaak weinig
gestructureerd en later meer gericht en sturend obv eerdere bevindingen.
Verloop vh onderzoeksproces:
Dataverzameling, analyse en bijsturing verlopen niet lineair. Tussentijdse analyse is noodzakelijk om:
saturatie vast te stellen, het OZontwerp bij te sturen, accenten te leggen,…
Het onderzoeksproces vraagt daarom een reflectieve, open en flexibele houding vd OZer.
2
,6.2) Kwalitatieve onderzoeksmethoden
6.2.1.1) Interviews
Gegevens worden verzameld via vraaggesprekken met individuen. De focus ligt op ervaringen, ideeën,
gevoelens en belevingen. Het gesprek is gedeeltelijk gestructureerd, maar de geïnterviewde bepaalt
grotendeels het verloop en de inhoud.
Interviews kunnen face-to-face, telefonisch, via videobellen en via online chat plaatsvinden.
6.2.1.2) Focusgroepen
Bij focusgroepen gaat het om groepsgesprekken rond 1 thema onder begeleiding v een OZer.
Naast individuele meningen zijn vooral de interacties tussen deelnemers belangrijk. De OZer
structureert het gesprek, maar laat ruimte voor eigen inbreng.
Focusgroepen kunnen face-to-face, via videobellen en via online chat verlopen.
6.2.1.3) Observaties
Observaties houden in dat de OZer gedrag systematisch waarneemt. Er zijn verschillende vormen:
Participerende observatie (OZer neemt deel)
Niet-participerende observatie (OZer blijft op afstand / observeert via video/onewayscreen)
Open observatie (deelnemers weten dat ze geobserveerd worden)
Gesloten observatie (deelnemers weten niet dat ze geobserveerd worden)
Individuele observatie / groepsobservatie
6.2.1.4) Casestudy’s / gevalstudies
Een casestudy = diepgaand OZ v 1 of enkele cases. Een case kan een persoon, groep, organisatie,
gebeurtenis of proces zijn.
De OZer combineert meerdere methoden (hierboven opgesomd) en evt ook kwantitatieve methoden.
Het doel is een uitgebreid en gedetailleerd inzicht in de case.
6.2.2) De keuze tussen de methoden ( kort overzicht p39-40)
6.2.2.1) Het onderzoeksonderwerp
De keuze vd OZmethode hangt in eerste instantie af vh OZonderwerp gedrag, betekenissen, of een
combinatie van beide?
1. Gedrag onderzoeken
Observaties = het meest geschikt om gedrag rechtstreeks waar te nemen. Ze laten toe om verbale en
non-verbale gedragingen, frequentie, vormen en interacties direct vast te stellen.
- Individuele observaties geven een nauwkeurig beeld v 1 persoon. Groepsobservaties zijn
vooral geschikt om interacties tussen mensen te bestuderen.
- Gesloten observaties leveren het meest natuurlijke gedrag op, maar roepen ethische vragen op.
Een tussenoplossing is mensen informeren over observatie die bv een langere tijd plaatsvindt
zodat mensen na verloop v tijd hier niet meer aan denken.
Interviews en focusgroepen leveren slechts een indirect beeld v gedrag, omdat mensen erover vertellen.
Dit kan leiden tot sociaal wenselijke of onvolledige antwoorden.
2
, Toch zijn interviews of focusgroepen soms noodzakelijk:
Bij gedragingen uit het verleden
Bij zeldzame / moeilijk observeerbare gedragingen
Bij gedragingen die ethisch of praktisch niet observeerbaar zijn
Face-to-face en video-interviews laten toe om gedrag beperkt direct waar te nemen.
o Observatie is kort en fragmentarisch
o De focus ligt vooral op de inhoud vh gesprek
o Aandacht is verdeeld
Bij online chat ontbreken non-verbale signalen emoticons kunnen helpen maar = cultureel gevoelig.
2. Betekenissen onderzoeken (opvattingen, motieven, belevingen,…) ≠ rechtstreeks observeerbaar.
Interviews en focusgroepen = de meest geschikte methoden: interviews bieden diepgaand inzicht in
individuele betekenissen en focusgroepen geven zicht op gedeelde betekenissen en groepsdynamieken.
Focusgroepen hebben beperkingen:
Groepsdruk kan individuele meningen beïnvloeden groepsnorm
Dominante deelnemers kunnen het gesprek sturen
Minder geschikt voor persoonlijke / taboegevoelige onderwerpen.
Interviews = aangewezen bij gevoelige, intieme of emotioneel beladen thema’s die een vertrouwelijke en
veilige setting vereisen.
Online chatinterviews kunnen geschikt zijn bij gevoelige onderwerpen, omdat anonimiteit openheid
kan vergroten.
Focusgroepen zijn geschikt wanneer deelnemers een gedeelde ervaring hebben en het groepsgevoel
steunend werkt (bv. bij rouw, trauma, slachtofferschap,…).
Observaties kunnen ook aanwijzingen geven over betekenissen, maar vergen meer interpretatie door de
OZer. minder geschikt dan interviews / focusgroepen om accuraat betekenissen te achterhalen.
6.2.2.2) De invloed van de omgeving
De omgeving kan gedrag en antwoorden beïnvloeden.
Voor intermenselijke interacties zijn focusgroepen en groepsobservaties geschikt, maar derden
kunnen invloed hebben, vooral online.
Voor individuele en eerlijke antwoorden vermijd je best anderen. Dit lukt het best bij face-to-face-
interviews en individuele observaties. Bij telefonisch contact of chat is invloed v derden niet uit te sluiten.
6.2.2.3) Onderzoekerseffecten
De OZer zelf kan het gedrag en de antwoorden v deelnemers beïnvloeden.
In kwalitatief OZ bestaat er discussie. Sommigen vinden dit geen probleem, omdat betekenisgeving altijd
in interactie ontstaat. Anderen proberen OZerseffecten te beperken omdat ze vertekening kunnen
veroorzaken.
De mate v invloed verschilt per methode:
Meer invloed bij face-to-face-interviews, focusgroepen en participerende observaties.
Minder invloed bij telefonische interviews, nog minder bij online chat.
2
