Samenvatting Penologie en Victimologie

Penologie & victimologie
a) Filosofie en sociologie van de straf
- Penologie: straffen zijn gevolg van overtredingen, misdrijven/ de
criminaliteit
o Hoe meer criminaliteit stijgt, hoe meer straffen
o Hoe meer criminaliteit daalt, hoe minder straffen

- Is straffen een logisch, simpel gevolg van de hoeveelheid
criminaliteit?
o Nee (Zie dia 5)
o De strafcultuur is een studieobject op zichzelf, waardoor het
z’n eigen studieonderzoek rechtvaardigt
  DUS: penologie staat niet zomaar vast met evoluties
van criminaliteit

- Hoe kun je verklaren dat gevangenispopulatie daalt/stijgt en
criminaliteit daalt/stijgt?
o Door strafsociologen

a.1 Sociologie van de straf
- Durkheim:
o Maatschappij als verzameling van sociale feiten – les faits
sociaux
o Zelfstandig – onpersoonlijk – bepalen/beheersen van gedrag
o Il faut expliquer le social par le social
 Wij kunnen niet als onderzoeker het sociaal feit
verklaren, maar moet dat verklaren met het sociale feit
o Anomie

a.1.1Structureel-functionalisme
- Het soort strafrecht dat je hebt in een m’pij heeft niets te maken met
straffen
o O.a. met arbeidsdeling  volgens Durkheim




1

,- Durkheim: actuele toepassing
o SL waar sterke sociale cohesie heerst (=sociaal feit)  leidt tot
strafrecht dat repressief is (=sociaal feit)
 Bv. Afghanistan
o SL waar sterke individualisering domineert (=sociaal feit) 
vraagt strafrecht dat meer restitutief is
 Bv. Nederland
o Anomie vraagt versterking van sociale cohesie  wat een
versterking en verbreding van het strafrecht vraagt
 Bv. Corona
 Bv. Stijgen van mentale problemen
o => Sociale feiten bepalen soort en omvang strafrecht, niet de
individuele criminaliteit

- Foucault: gevangeniswezen als disciplinerende praktijk
o Vraag: Hoe kan strafrecht binnen 1 eeuw van lijfstraffen naar
opsluiten gaan?
 Door industrialisering (en bijhorende
machtsverschuiving) die discipline  vraagt arbeidstijd,
gezag aanvaarden, strikte pauzes, (passief) uitvoeren
arbeid, zelfde kledij/uniform… => machtsuitoefening
 Vertaling naar straffen dat ‘ge-economiseerd’ wordt in
gevangenisstraf met als summum Panopticon
 Strafrechtsysteem verandert enorm van lijfstraffen
 naar gevangenisstraffen
 Criminologie: geen neutrale wetenschap om tot
kwaliteitsvoller strafrechtsysteem te komen, maar
instrument om disciplinering te ondersteunen en
versterken
 Actueel uitdijende controle binnen samenleving in
camera’s, wetten, digitalisering…
o Strafrecht is er om mensen te disciplineren




2

,- Garland: culture of control
o Hoe komt het dat er opeens verschillende soorten nieuwe
straffen worden bijgevoegd?/ Hoe kan de sterke toename van
strafvormen eind 20e eeuw worden verklaard?
  Dat heeft te maken met 2 zaken:
 1. We leven in een risicom’pij, waar we geen
onzekerheden/risico’s meer kunnen verdragen
o Komt door de technologie die erg
geëvolueerd is
 2. Opkomst van massamedia/penaal
populisme:
o Kenmerken:
 Focussen zich op het unieke/uniciteit
 Focussen zich op het
negatieve/negativiteit
o Bv. Hoe minder vliegtuigongevallen er
waren, hoe meer de media berichtte dat er
ongevallen waren
  WANT: ze focussen op het unieke,
negatieve
  WANT: negativiteit trekt onze
aandacht
  leidt tot een zeer verwrongen beeld
van criminaliteit
o RisicoSL verdraagt geen risico’s – penaal populisme vraagt
politiek antwoord
 Door: media die zich zodanig focust op
criminaliteitssituaties
 Penaal populisme: Politici voelen zich geroepen om
daarop te gaan reageren:
 ‘we gaan meer straffen’, ‘we gaan dit/dat doen’

o => verruiming van straffen als antwoord op maatschappelijke
tendensen

o Actueel: verdere roep om meer, strengere, langere straffen 
ook al toont wetenschappelijk onderzoek (veelvuldig) de
ineffectiviteit ervan



3

, a.1.2Strafdoelstellingen
- Complexiteit van strafdoelstellingen
- Instrumentele doelstellingen
o Retributivisme
o Utilitarisme
o Herstel
o Hybride modellen
- Intrinsieke doelstellingen
- Organisatorisch doelstellingen

- Complexiteit van strafdoelstellingen:
o 1. Instrumentele doelstellingen:
 Doel vd straf is er om te zorgen dat de criminaliteit
beperkt wordt
 Straf als instrument om criminaliteit te
beheersen/beperken door normconform gedrag na te
streven

o 2. Intrinsieke doelstellingen:
 Bescherming van burger tegen overheid en mogelijk
machtsmisbruik

o 3. Organisatorische doelstellingen:
 Organisatorisch kader qua budget, personeel,
infrastructuur…

- Instrumentele doelstellingen:

1. Retributivisme:
- ~retribution = vergelding
- Metafysisch:
o M’pij als hogere morele orde (Kant)
 Gaat ervan uit dat er een morele wet bestaat
 Toont dit filosofisch aan
o => inbreuk vereist noodzakelijk, weliswaar proportionele een
rationale straf om schending vd morele orde te herstellen:
 Leedtoevoeging noodzakelijk:
 Niet als doel
 Wel om morele schade te herstellen
o Want: mens is rationeel wezen (cfr. Verlichting)
o Geen individualisering van straf of uitvoeringsmodaliteiten
o Kritiek:

4