Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
Inleiding tot de Indo-Europese talen
1 Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
In de 16de eeuw ontstaan de eerste ideeën over verwantschap tussen talen. Zo was er de Antwerpse
humanist Johannes Goropius Becanus die in zijn Origines Antwerpianae de stelling verdedigde dat er
een oertaal was en dat het Nederlands de enige taal was die direct van die oertaal afstamde en er nog
op leek ook (Babylonische spraakverwarring). Ook andere humanisten dachten na over de
verwantschap tussen talen, maar hun ideeën vielen in dovemansoren. Het was wachten op W. Jones
voor de historische vergelijkende taalkunde echt van start ging.
1.1 W. Jones: On the Hindus
In de 18de en 19de eeuw werd de historische vergelijkende taalkunde populair. William Jones kunnen
we beschouwen als de grondlegger van deze discipline. Indië was in die tijd een Engelse kolonie en
Jones was enerzijds rechter in Calcutta en anderzijds voorzitter van de Asiatick Society, een vereniging
die Indië bestudeerde als kolonie.
In de rede Third Anniversary Discourse of the President of the Asiatick Society: On the Hindus (1786)
legde Jones de link tussen het Grieks, het Latijn en het Sanskriet.
The sanscrit language, whatever be its antiquity, is of a wonderful structure; more perfect than
the Greek, more copious than the Latin, and more exquisitely refined than either, yet bearing
to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and in the forms of grammar,
than could possibly have been produced by accident; so strong indeed, that no philologer
Hoofdstuk: Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
could examine them all three, without believing them to have sprung from some common
source, which, perhaps, no longer exists.
Wat zegt Jones in deze tekst?
- Het Sanskriet bezit een bijzondere structuur, beter dan die van het Grieks of Latijn;
- Het Sanskriet bezit in die mate affiniteit (zowel wat betreft de woordenschat als de
grammaticale vormen) met het Grieks en Latijn dat toeval uitgesloten is;
- Vermoedelijk vinden het Sanskriet, Grieks en Latijn hun oorsprong in een gemeenschappelijke
bron, die niet langer bestaat. Deze bron noemen we het Proto-Indo-Europees (PIE)
Voor Jones was de reconstructie van de gemeenschappelijke bron (PIE) geen doel op zich. Het was
slechts een middel om andere oude teksten en talen te kunnen bestuderen. Met deze tekst namen de
vergelijkende taalkunde, de Indo-Europese studies en de studie van het Sanskriet een aanvang.
1.2 Redenen voor overeenkomsten
(= titels 1.2 verwantschap, taalfamilie + 1.3 onderscheid geërfd >< ontleend)
Sommige talen vertonen overeenkomsten. De redenen voor deze overeenkomsten zijn divers.
- Toeval: soms gaat het om louter toevallige overeenkomsten, een totaal geïsoleerde gelijkenis
Voorbeeld: bad (slecht) [Engels] vs. bad (slecht) [Iraans], mati (oog) [Nieuwgrieks] vs. mata
(oog) [Maleis]
1
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
- Ontlening: sommige talen ontlenen taalelementen uit andere talen (in mindere mate klanken
en zinsstructuren, in meerdere mate woordenschat: zelfstandige naamwoorden). Zo is bekend
dat het Frans in de 13de en 14de eeuw veel elementen ontleende uit het Latijn, lang nadat het
Frans ontstaan was uit het Latijn. Ook andere Romaanse talen, zoals het Italiaans, Spaans en
Portugees, deden hieraan mee.
Voorbeeld: integritas [Latijn] > intégrité (virginité, état d’une personne intègre, honnêteté)
[Frans, vanaf 1320) ~ integrita [Italiaans] ~ integridad [Spaans] ~ integridade [Portugees]
- Verwantschap: het Frans, Italiaans, Spaans en Portugees kunnen we beschouwen als vormen
van het Latijn. Vanuit geschiedkundige voorkennis weten we immers dat het Latijn tot de 5de
eeuw de gesproken en geschreven taal was in het Romeinse Rijk, maar dat na de val van het
West-Romeinse Rijk de eenheidstaal differentieerde onder invloed van de Germaanse invallen
(bv. Visigoten in Spanje, Franken in Frankrijk). Zo ontstonden Frans, Italiaans, Spaans en
Portugees uit het Latijn. Latijn is de common source van de Romaanse taalfamilie.
Voorbeeld: pater – patrem [Latijn] > père [Frans] ~ padre [Italiaans + Spaans] ~ padre
(archäisch), pai [Portugees]
Opgelet: deze historische aanwijzing om taalverwantschap aan te duiden is er niet steeds. Bij
sommige talen is de common source onbekend, bijvoorbeeld de Germaanse taalfamilie. De
vraag is dan vanaf wanneer de systematische overeenkomsten een teken zijn van
verwantschap.
Zowel bij ontlening als erving is er sprake van een systematische overeenkomst tussen twee talen: het
gaat niet om geïsoleerde voorbeelden maar er zijn veel woorden die een link hebben met een andere
taal. Verwantschap tussen talen valt echter alleen te bewijzen door elementen die nauwelijks ontleend
kunnen worden (en dus geërfd zijn):
Hoofdstuk: Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
- Grammaticale elementen: morfologie (uitgangen van naamwoorden of werkwoorden) (cfr.
Jones: the forms of grammar)
- Woordenschat: basisvocabularium zoals voorzetsels, telwoorden, verwantschapstermen in
eerste graad*, lichaamsdelen… (cfr. Jones: the roots of verbs)
* verwantschapstermen in de eerste graad: vader, moeder, dochter, zoon (geërfd) vs.
verwantschapstermen in de tweede graad: nonkel, tante (ontleend uit Frans)
1.3 Verwantschap Germaans – Latijn – andere Indo-Europese talen
Indo-Europese talen zijn met elkaar verwant, en dat kunnen we gemakkelijk aantonen door een
verwantschapsterm of woord uit het basisvocabularium in verschillende talen weer te geven.
1. Vader
a. Romaanse vormen: pater – acc. patrem [Latijn] < père [Frans], padre [Italiaans, Spaans,
Portugees)
b. Gotisch: fadar (tweemaal gebruikt in bijbelvertaling door bisschop Ulfilas, ca. 350,
verder kinderwoord Atta) (Gotisch: dichtst bij proto-Germaans)
c. Germaanse vormen: Vater [Duits], father [Engels], far [Zweeds], faðir [Oud IJslands)
2. Vee
a. Latijn: pecu
b. Gotisch: faihu (geld)
2
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
c. Germaanse vormen: fehu [Frankisch] > middeleeuws Latijn: feodum (onroerend
goed)(Germaans woord gelatiniseerd) > Engels: fee/ vee [Nederlands], Vieh [Duits], fä
[Zweeds]
d. Latijnse woorden later ontleend in Frans: pecuniaire (financieel, geldelijk, 14E),
impécunieux (onbemiddeld, 17E)
3. Voet
a. Romaanse vormen: pes – acc. pedem [Latijn] > pied [Frans], piede [Italiaans], pié
[Spaans], pé [Portugees]
b. Germaanse vormen: fotus [Gotisch] > voet [Nederlands], Fuβ [Duits], foot [Engels], fot
[Zweeds], fotr [Oudnoors] (klank oo > klank oe)
4. Vol
a. Romaanse vormen: plenus [Latijn] > plein [Frans], pieno [Italiaans], lleno [Spaans],
pleno [Portugees]
b. Germaanse vormen: fulls [Gotisch] > vol [Nederlands], voll [Duits], full [Engels], full
[Zweeds], fullr [Oudnoors]
Latijnse p ~ Germaanse f
2 Indo-Europese talen
De overeenkomsten bestaan niet enkel tussen Germaanse en Romaanse talen. Ook andere talen zijn
erbij betrokken. We zien systematische overeenkomsten, die wijzen op een verwantschapsrelatie.
2.1 Hittietisch
Het Hittietisch is de taal die ontstond in het 3de millennium v.C. in Mesopotamië (gebied bij Tigris en
Eufraat). Het hoogtepunt van het Hittietisch Rijk kunnen we situeren in het 2de millennium v.C. (1700 –
1200 v.C.). Dit was de tegenstrever van Egypte. Een belangrijk politiek feit is de Slag van Qadesh (1274
v.C.), waarna een vredesverdrag in spijkerschrift wordt opgetekend.
Hoofdstuk: Indo-Europese talen
Figuur 1: IE in Hittietische Rijk, geen IE in Assyrische en Egyptische Rijk
3
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
Het Hittietisch levert ons veruit de oudste teksten. Een archief in Turkije bevat kleitabletten waarvan
de vroegste dateren van de 17de eeuw v.C. De overlevering is rechtstreeks want uit eerste hand: in
tegenstelling tot bijvoorbeeld onze middeleeuwse teksten, komen er geen kopiisten aan te pas die
eventuele fouten kunnen maken.
Het Hittietisch is een Indo-Europese taal. Het schriftsysteem is het spijkerschrift. Dit is syllabair: de
klanken worden weergegeven in lettergrepen.
Rond 1180 v.C. komt het Hittietische Rijk aan zijn einde en storten de rijkjes op het einde van de
Bronstijd in het algemeen in. Redenen hiervoor zijn burgeroorlogen en buitenlandse invasies van
zogenoemde zeevolkeren. Het vacuüm wordt opgevuld door neo-Hittietische koninkrijkjes. Tot ca. 700
vallen die onder Assyrisch gezag. Het Lydisch en Lycisch stammen in het eerste millennium af van het
Anatolisch en zijn geattesteerd van ca. 700 v.C. tot de 3de eeuw.
Figuur 2: gebied Lydisch en Lycisch
Waarom is het Hittietisch zo belangrijk voor de vergelijkende taalkunde (Indo-Europese VT)?
- Geen onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk genus (genera)
Hoofdstuk: Indo-Europese talen
- Slechts twee tijden, namelijk tegenwoordige en verleden tijd
- ḫ-klank [ch], die in alle andere Indo-Europese talen verdwenen is
2.1.1 Genus
Het Hittietisch kent enkel een onderscheid tussen een bezield (animate) en onbezield (inanimate)
genus. Het bezielde genus komt voor bij woorden over mensen (zowel mannelijk als vrouwelijk: genus
commune), het onbezielde genus bij woorden over dingen (onzijdig).
Dit is anders bij de andere Indo-Europese talen, die wel drie genera kennen: mannelijk (bv. Latijn
dominus), vrouwelijk (bv. Latijn domina), onzijdig (bv. Latijn templum). Problematisch is dat in talen
4
Inleiding tot de Indo-Europese talen
1 Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
In de 16de eeuw ontstaan de eerste ideeën over verwantschap tussen talen. Zo was er de Antwerpse
humanist Johannes Goropius Becanus die in zijn Origines Antwerpianae de stelling verdedigde dat er
een oertaal was en dat het Nederlands de enige taal was die direct van die oertaal afstamde en er nog
op leek ook (Babylonische spraakverwarring). Ook andere humanisten dachten na over de
verwantschap tussen talen, maar hun ideeën vielen in dovemansoren. Het was wachten op W. Jones
voor de historische vergelijkende taalkunde echt van start ging.
1.1 W. Jones: On the Hindus
In de 18de en 19de eeuw werd de historische vergelijkende taalkunde populair. William Jones kunnen
we beschouwen als de grondlegger van deze discipline. Indië was in die tijd een Engelse kolonie en
Jones was enerzijds rechter in Calcutta en anderzijds voorzitter van de Asiatick Society, een vereniging
die Indië bestudeerde als kolonie.
In de rede Third Anniversary Discourse of the President of the Asiatick Society: On the Hindus (1786)
legde Jones de link tussen het Grieks, het Latijn en het Sanskriet.
The sanscrit language, whatever be its antiquity, is of a wonderful structure; more perfect than
the Greek, more copious than the Latin, and more exquisitely refined than either, yet bearing
to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and in the forms of grammar,
than could possibly have been produced by accident; so strong indeed, that no philologer
Hoofdstuk: Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
could examine them all three, without believing them to have sprung from some common
source, which, perhaps, no longer exists.
Wat zegt Jones in deze tekst?
- Het Sanskriet bezit een bijzondere structuur, beter dan die van het Grieks of Latijn;
- Het Sanskriet bezit in die mate affiniteit (zowel wat betreft de woordenschat als de
grammaticale vormen) met het Grieks en Latijn dat toeval uitgesloten is;
- Vermoedelijk vinden het Sanskriet, Grieks en Latijn hun oorsprong in een gemeenschappelijke
bron, die niet langer bestaat. Deze bron noemen we het Proto-Indo-Europees (PIE)
Voor Jones was de reconstructie van de gemeenschappelijke bron (PIE) geen doel op zich. Het was
slechts een middel om andere oude teksten en talen te kunnen bestuderen. Met deze tekst namen de
vergelijkende taalkunde, de Indo-Europese studies en de studie van het Sanskriet een aanvang.
1.2 Redenen voor overeenkomsten
(= titels 1.2 verwantschap, taalfamilie + 1.3 onderscheid geërfd >< ontleend)
Sommige talen vertonen overeenkomsten. De redenen voor deze overeenkomsten zijn divers.
- Toeval: soms gaat het om louter toevallige overeenkomsten, een totaal geïsoleerde gelijkenis
Voorbeeld: bad (slecht) [Engels] vs. bad (slecht) [Iraans], mati (oog) [Nieuwgrieks] vs. mata
(oog) [Maleis]
1
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
- Ontlening: sommige talen ontlenen taalelementen uit andere talen (in mindere mate klanken
en zinsstructuren, in meerdere mate woordenschat: zelfstandige naamwoorden). Zo is bekend
dat het Frans in de 13de en 14de eeuw veel elementen ontleende uit het Latijn, lang nadat het
Frans ontstaan was uit het Latijn. Ook andere Romaanse talen, zoals het Italiaans, Spaans en
Portugees, deden hieraan mee.
Voorbeeld: integritas [Latijn] > intégrité (virginité, état d’une personne intègre, honnêteté)
[Frans, vanaf 1320) ~ integrita [Italiaans] ~ integridad [Spaans] ~ integridade [Portugees]
- Verwantschap: het Frans, Italiaans, Spaans en Portugees kunnen we beschouwen als vormen
van het Latijn. Vanuit geschiedkundige voorkennis weten we immers dat het Latijn tot de 5de
eeuw de gesproken en geschreven taal was in het Romeinse Rijk, maar dat na de val van het
West-Romeinse Rijk de eenheidstaal differentieerde onder invloed van de Germaanse invallen
(bv. Visigoten in Spanje, Franken in Frankrijk). Zo ontstonden Frans, Italiaans, Spaans en
Portugees uit het Latijn. Latijn is de common source van de Romaanse taalfamilie.
Voorbeeld: pater – patrem [Latijn] > père [Frans] ~ padre [Italiaans + Spaans] ~ padre
(archäisch), pai [Portugees]
Opgelet: deze historische aanwijzing om taalverwantschap aan te duiden is er niet steeds. Bij
sommige talen is de common source onbekend, bijvoorbeeld de Germaanse taalfamilie. De
vraag is dan vanaf wanneer de systematische overeenkomsten een teken zijn van
verwantschap.
Zowel bij ontlening als erving is er sprake van een systematische overeenkomst tussen twee talen: het
gaat niet om geïsoleerde voorbeelden maar er zijn veel woorden die een link hebben met een andere
taal. Verwantschap tussen talen valt echter alleen te bewijzen door elementen die nauwelijks ontleend
kunnen worden (en dus geërfd zijn):
Hoofdstuk: Ontdekking van de verwantschap tussen Indo-Europese talen
- Grammaticale elementen: morfologie (uitgangen van naamwoorden of werkwoorden) (cfr.
Jones: the forms of grammar)
- Woordenschat: basisvocabularium zoals voorzetsels, telwoorden, verwantschapstermen in
eerste graad*, lichaamsdelen… (cfr. Jones: the roots of verbs)
* verwantschapstermen in de eerste graad: vader, moeder, dochter, zoon (geërfd) vs.
verwantschapstermen in de tweede graad: nonkel, tante (ontleend uit Frans)
1.3 Verwantschap Germaans – Latijn – andere Indo-Europese talen
Indo-Europese talen zijn met elkaar verwant, en dat kunnen we gemakkelijk aantonen door een
verwantschapsterm of woord uit het basisvocabularium in verschillende talen weer te geven.
1. Vader
a. Romaanse vormen: pater – acc. patrem [Latijn] < père [Frans], padre [Italiaans, Spaans,
Portugees)
b. Gotisch: fadar (tweemaal gebruikt in bijbelvertaling door bisschop Ulfilas, ca. 350,
verder kinderwoord Atta) (Gotisch: dichtst bij proto-Germaans)
c. Germaanse vormen: Vater [Duits], father [Engels], far [Zweeds], faðir [Oud IJslands)
2. Vee
a. Latijn: pecu
b. Gotisch: faihu (geld)
2
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
c. Germaanse vormen: fehu [Frankisch] > middeleeuws Latijn: feodum (onroerend
goed)(Germaans woord gelatiniseerd) > Engels: fee/ vee [Nederlands], Vieh [Duits], fä
[Zweeds]
d. Latijnse woorden later ontleend in Frans: pecuniaire (financieel, geldelijk, 14E),
impécunieux (onbemiddeld, 17E)
3. Voet
a. Romaanse vormen: pes – acc. pedem [Latijn] > pied [Frans], piede [Italiaans], pié
[Spaans], pé [Portugees]
b. Germaanse vormen: fotus [Gotisch] > voet [Nederlands], Fuβ [Duits], foot [Engels], fot
[Zweeds], fotr [Oudnoors] (klank oo > klank oe)
4. Vol
a. Romaanse vormen: plenus [Latijn] > plein [Frans], pieno [Italiaans], lleno [Spaans],
pleno [Portugees]
b. Germaanse vormen: fulls [Gotisch] > vol [Nederlands], voll [Duits], full [Engels], full
[Zweeds], fullr [Oudnoors]
Latijnse p ~ Germaanse f
2 Indo-Europese talen
De overeenkomsten bestaan niet enkel tussen Germaanse en Romaanse talen. Ook andere talen zijn
erbij betrokken. We zien systematische overeenkomsten, die wijzen op een verwantschapsrelatie.
2.1 Hittietisch
Het Hittietisch is de taal die ontstond in het 3de millennium v.C. in Mesopotamië (gebied bij Tigris en
Eufraat). Het hoogtepunt van het Hittietisch Rijk kunnen we situeren in het 2de millennium v.C. (1700 –
1200 v.C.). Dit was de tegenstrever van Egypte. Een belangrijk politiek feit is de Slag van Qadesh (1274
v.C.), waarna een vredesverdrag in spijkerschrift wordt opgetekend.
Hoofdstuk: Indo-Europese talen
Figuur 1: IE in Hittietische Rijk, geen IE in Assyrische en Egyptische Rijk
3
, Emmelie Catelyn – Europese talen in contact
Het Hittietisch levert ons veruit de oudste teksten. Een archief in Turkije bevat kleitabletten waarvan
de vroegste dateren van de 17de eeuw v.C. De overlevering is rechtstreeks want uit eerste hand: in
tegenstelling tot bijvoorbeeld onze middeleeuwse teksten, komen er geen kopiisten aan te pas die
eventuele fouten kunnen maken.
Het Hittietisch is een Indo-Europese taal. Het schriftsysteem is het spijkerschrift. Dit is syllabair: de
klanken worden weergegeven in lettergrepen.
Rond 1180 v.C. komt het Hittietische Rijk aan zijn einde en storten de rijkjes op het einde van de
Bronstijd in het algemeen in. Redenen hiervoor zijn burgeroorlogen en buitenlandse invasies van
zogenoemde zeevolkeren. Het vacuüm wordt opgevuld door neo-Hittietische koninkrijkjes. Tot ca. 700
vallen die onder Assyrisch gezag. Het Lydisch en Lycisch stammen in het eerste millennium af van het
Anatolisch en zijn geattesteerd van ca. 700 v.C. tot de 3de eeuw.
Figuur 2: gebied Lydisch en Lycisch
Waarom is het Hittietisch zo belangrijk voor de vergelijkende taalkunde (Indo-Europese VT)?
- Geen onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk genus (genera)
Hoofdstuk: Indo-Europese talen
- Slechts twee tijden, namelijk tegenwoordige en verleden tijd
- ḫ-klank [ch], die in alle andere Indo-Europese talen verdwenen is
2.1.1 Genus
Het Hittietisch kent enkel een onderscheid tussen een bezield (animate) en onbezield (inanimate)
genus. Het bezielde genus komt voor bij woorden over mensen (zowel mannelijk als vrouwelijk: genus
commune), het onbezielde genus bij woorden over dingen (onzijdig).
Dit is anders bij de andere Indo-Europese talen, die wel drie genera kennen: mannelijk (bv. Latijn
dominus), vrouwelijk (bv. Latijn domina), onzijdig (bv. Latijn templum). Problematisch is dat in talen
4
