STRAFPROCESRECHT
STRAFPROCESRECHT
= formeel strafrecht = strafrechtspleging = strafvordering
- Praktische toepassing van het materieel strafrecht kan slechts worden
gerealiseerd via het strafprocesrecht
- Strafprocesrecht = het geheel der rechtsregels betreffende de opsporing,
vervolging en berechting van personen die ervan verdacht worden een misdrijf
te hebben gepleegd:
o Scenario’s en vormvoorschriften die moeten worden gevolgd
o Rechtspositie van de verschillende betrokken personen
o Regels m.b.t. organisatie en werking van de strafgerechten
o Regels m.b.t. tenuitvoerlegging v/d beslissingen van die gerechten
- In het strafprocesrecht wordt het materieel strafrecht gerealiseerd. Materieel
strafrecht bestaat immers niet zonder het strafprocesrecht, aangezien de
praktische toepassing van het materieel strafrecht, nl. de berechting en de
eventuele bestraffing van de dader(s) van een misdrijf, slechts via het
strafprocesrecht kan worden bewerkstelligd.
STRAFPROCESRECHT IS FORMEEL STRAFRECHT
AFDELING 1: PERSONEN TOT WIE DE REGELS GERICHT ZIJN
- Regels van materieel strafrecht zijn tot de gehele bevolking gericht, burgers én
overheid inbegrepen.
- Regels van strafprocesrecht richten zich in 1 e plaats tot de overheid (politie,
magistratuur). Het is slechts uitzonderlijk dat de gewone burger met de regels
van het strafprocesrecht te maken zal krijgen.
o M.a.w. tot de personen die met de toepassing van het strafprocesrecht
belast zijn.
o Dit heeft te maken met het inquisitoir karakter van het strafprocesrecht:
Strafproces = proces tussen gemeenschap (vertegenwoordigd
door het OM) en verdachte; eerder dan als een proces tussen
partijen (slachtoffer vs. verdachte, of ‘staat’ vs. verdachte).
- Uitzonderlijk: de burger
o Bv:. een verdachte, getuige, degene bij wie een onderzoeksmaatregel
wordt uitgevoerd (bijv. een huiszoeking, een telefoontap…), het
slachtoffer.
AFDELING 2: INHOUD VAN DE REGELS
- Hebben niet de ‘vanzelfsprekendheid’ van het materieel strafrecht
o Materieel strafrecht: redelijk vanzelfsprekend – wat is strafbaar? – vanuit
een normaal buikgevoel weten of iets mag of niet mag –
legaliteitsbeginsel.
, o Formeel strafrecht: niet vanzelfsprekend – er is veel discussie over een
evenwicht tussen rechtshandhaving en rechtsbescherming
Burgers willen dat alles strafbaar blijft, anderen niet.
- ‘Spelregels’ waarover kan gediscussieerd worden: begrenzen die de staat
zichzelf oplegt bij de berechting. Efficiënte justitie (misdrijven snel opsporingen
en leiden tot bestraffing= rechtshandhaving) maar ook vellige democratische
samenleving (niet bang zijn voor zomaar van vrijheid beroofd worden).
Wetgever bepaalt eigen grenzen om die rechtshandhaving door rechterlijke
macht kunnen laten plaatsvinden en wetgever bepaalt wanneer welke
onderzoekshandelingen mogelijk zij onder welke voorwaarden.
- Berusten op het onderling afwegen van 2 belangen: waarheidsvinding
(voldoende toelaten) en bescherming van fundamentele rechten van
eenieder (rechtsbescherming bv: regels rond telefoonafluistering, etc.)
evenwichtsoefening die overheid moet uitoefenen, kan veranderen met de tijd
AFDELING 3: SANCTIONERING VAN DE SCHENDING DER REGELS VAN
RESPECTIEVELIJK MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
- Materieel strafrecht: op elk misdrijf staat een straf - legaliteitsbeginsel
- Strafprocesrecht: de precieze processuele sanctie varieert naargelang de norm
en is niet op voorhand bij wet bepaald – feitenkwestie
o Soms nietigheid
Bv: een niet-gedagtekende dagvaarding is nietig; als deze
nietigheid niet tijdig is opgeworpen en pas blijkt wanneer de
procedure zich reeds in een vergevorderd stadium bevindt, dan is
heel de procedure nietig.
o Soms gevolgen op vlak van bewijsvoering
Bv: rechter mag in sommige gevallen geen acht slaan op een
onrechtmatig verkregen bewijsstuk (een bekentenis die werd
verkregen met miskenning van de rechten van verdediging), ook al
beantwoordt dit bewijs inhoudelijk aan de waarheid.
o Soms onontvankelijkheid van de strafvordering
Bv: als OM er niet in slaagt heel het strafproces binnen
verjaringstermijn te doen afwikkelen, zal de strafvordering, na
verloop van de verjaringstermijn, vervallen zijn. Dit verval
sanctioneert ‘stilzitten’ van het parket.
o Soms is er geen sanctie
In vele gevallen wordt de niet-naleving van bepaalde
procedurevoorschriften helemaal niet gesanctioneerd, doordat het
HvC vandaag met toepassing van art. 32 V.T. Sv. oordeelt dat de
betrokken voorschriften niet op straffe van nietigheid zijn
voorgeschreven.
o Dikwijls onzeker
Bv: er bestond lange tijd onzekerheid over het gevolg dat moest
worden vastgeknoopt aan de overschrijding van de ‘redelijke
termijn’ van art. 6 EVRM, krachtens welk eenieder recht heeft op
een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak binnen een
redelijke termijn.
2
, Volgens sommigen was bij overschrijding van de redelijke termijn
de strafvordering onontvankelijk, dar waar anderen van oordeel
waren dat kon worden volstaan met strafvermindering.
DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
In het strafprocesrecht staan verschillende belangen tegenover elkaar: het belang van
de gemeenschap (bestraffing criminaliteit), slachtoffer (schadevergoeding) en
verdachte (eerlijk proces).
Hoewel het strafproces in principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft, mag
deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met miskenning van de individuele
grondrechten.
Hiervoor heeft het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de individuele grondrechten. Het is
de taak van het strafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen met elkaar te
verzoenen.
AFDELING 1: WAARHEIDSVINDING
- = materiële waarheid achterhalen daaraan een sanctie aankoppelen.
- Strafrecht maakt deel uit van publiek recht: het conflict dat ontstaat ten
gevolge van het plegen van het strafbaar feit wordt gezien als een conflict
tussen de gemeenschap en de dader, niet als een conflict tussen dader en
slachtoffer.
- De regels van het strafprocesrecht zijn in eerste plaats toegeschreven naar de
personen die met de toepassing van deze regels belast zijn, nl. de politie, het
parket en de rechters.
- De taak van de advocaat van de verdachte in de strafprocedure bestaat er dan
ook vnl. in erop toe te zien dat deze regels in de praktijk worden gerespecteerd.
AFDELING 2: BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE GRONDRECHTEN
- Niet alleen ten voordele van de verdachte, maar ten voordele van eenieder
- In kader van de waarheidsvinding worden aan de overheid belangrijke
bevoegdheden toegekend die een verregaande beperking van bepaalde
grondrechten kunnen inhouden.
o Bv: schending van privacy (huiszoeking, observatie met technische
hulpmiddelen (bijv. verborgen camera’s), het gebruik van infiltranten,
inkijkoperaties), …
- Deze bevoegdheden bestaan niet enkel t.a.v. personen die ervan verdacht
worden een misdrijf te hebben gepleegd, maar ook t.a.v. derden.
o Omdat elke burger hiermee potentieel kan worden geconfronteerd, is het
beschermde belang ruimer dan het loutere ‘rechten van de verdediging’
in strafzaken (= rechten die specifiek gelden t.a.v. de persoon die
vervolgd wordt wegens een misdrijf)
- De voornaamste rechtsbron wordt gevormd door art. 6 EVRM en art. 14 IVBPR,
waardoor een aantal rechten van de verdediging worden gewaarborgd. Deze
rechten omvatten o.m. het recht op toegang tot een onafhankelijk en
onpartijdig rechter, het recht op een eerlijke bewijsvoering, het recht op
bijstand van een raadsman…
3
, AFDELING 3: ONDERLINGE AFWEGING VAN WAARHEIDSVINDING EN INDIVIDUELE
GRONDRECHTEN
- Oorspronkelijk: alleen wettelijkheidsvereiste
- Later (met het EVRM): ook inhoudelijke vereisten
o De belangen van de burger en de verdachte wegen meer door
o Concrete afweging moet gebeuren door de rechtspraak
Slingerbeweging: waar oorspronkelijk het belang van de
waarheidsvinding over het algemeen scheen te primeren, is sinds
de jaren ’60, onder invloed van de internationale ontwikkeling van
de mensenrechten, het belang van de bescherming van
grondrechten meer centraal komen te staan.
Bv: huiszoeking: het feit dat de onderzoeksrechter een huiszoekingsbevel uitvaardigt,
volstaat niet om het recht op privacy aan te tasten. Het EHRM eist dat het
huiszoekingsbevel voldoende is gemotiveerd, zodat politieambtenaren weten welke
voorwerpen zij in beslag moeten nemen
ACCUSATOIR EN INQUISITOIR PROCES
Principe
Manier waarop het proces wordt georganiseerd
Horizontale versus verticale processtructuur
Openbaar, mondeling, tegensprekelijk
Geheim, schriftelijk, niet-tegensprekelijk
We hebben een vooronderzoek dat gekenmerkt wordt door inquisitoire kenmerken,
maar aan andere kant hebben we een procedure ten gronde waar de procedure
accusatoir verloopt, nl. openbaar.
Accusatoir = horizontale processtructuur
- Aanklager en verdediging op gelijke voet
o Aan de ene kant openbare aanklager (komt op voor de belangen van
maatschappij) en aan de andere kant de verdediging (want een
strafproces is in wezen een proces tussen de maatschappij en de
beklaagde).
- Volledig tegensprekelijk, heel het proces gebeurt mondeling
- Partijen hebben bepalen het proces volledig en bepalen welke
onderzoeksverrichtingen zullen plaatsvinden
o Alle onderzoeksverrichtingen geschieden tegensprekelijk
- Passieve rol van de rechter: toezien dat procedure correct verloopt
o Rechter zal zelf geen onderzoekshandelingen bevelen of doen uitvoeren,
hij zal enkel de partijen aanhoren waarbij de beide partijen gelijke kansen
krijgen en de bewijzen daarvan voorleggen ter terechtzitting.
- Volledige openbaarheid van het proces
- Voor dwangmaatregelen (bv huiszoekingen) doet de politie een beroep op
gewone rechters.
Inquisitoir = verticale processtructuur
- Overheid bepaalt het procesverloop
4
STRAFPROCESRECHT
= formeel strafrecht = strafrechtspleging = strafvordering
- Praktische toepassing van het materieel strafrecht kan slechts worden
gerealiseerd via het strafprocesrecht
- Strafprocesrecht = het geheel der rechtsregels betreffende de opsporing,
vervolging en berechting van personen die ervan verdacht worden een misdrijf
te hebben gepleegd:
o Scenario’s en vormvoorschriften die moeten worden gevolgd
o Rechtspositie van de verschillende betrokken personen
o Regels m.b.t. organisatie en werking van de strafgerechten
o Regels m.b.t. tenuitvoerlegging v/d beslissingen van die gerechten
- In het strafprocesrecht wordt het materieel strafrecht gerealiseerd. Materieel
strafrecht bestaat immers niet zonder het strafprocesrecht, aangezien de
praktische toepassing van het materieel strafrecht, nl. de berechting en de
eventuele bestraffing van de dader(s) van een misdrijf, slechts via het
strafprocesrecht kan worden bewerkstelligd.
STRAFPROCESRECHT IS FORMEEL STRAFRECHT
AFDELING 1: PERSONEN TOT WIE DE REGELS GERICHT ZIJN
- Regels van materieel strafrecht zijn tot de gehele bevolking gericht, burgers én
overheid inbegrepen.
- Regels van strafprocesrecht richten zich in 1 e plaats tot de overheid (politie,
magistratuur). Het is slechts uitzonderlijk dat de gewone burger met de regels
van het strafprocesrecht te maken zal krijgen.
o M.a.w. tot de personen die met de toepassing van het strafprocesrecht
belast zijn.
o Dit heeft te maken met het inquisitoir karakter van het strafprocesrecht:
Strafproces = proces tussen gemeenschap (vertegenwoordigd
door het OM) en verdachte; eerder dan als een proces tussen
partijen (slachtoffer vs. verdachte, of ‘staat’ vs. verdachte).
- Uitzonderlijk: de burger
o Bv:. een verdachte, getuige, degene bij wie een onderzoeksmaatregel
wordt uitgevoerd (bijv. een huiszoeking, een telefoontap…), het
slachtoffer.
AFDELING 2: INHOUD VAN DE REGELS
- Hebben niet de ‘vanzelfsprekendheid’ van het materieel strafrecht
o Materieel strafrecht: redelijk vanzelfsprekend – wat is strafbaar? – vanuit
een normaal buikgevoel weten of iets mag of niet mag –
legaliteitsbeginsel.
, o Formeel strafrecht: niet vanzelfsprekend – er is veel discussie over een
evenwicht tussen rechtshandhaving en rechtsbescherming
Burgers willen dat alles strafbaar blijft, anderen niet.
- ‘Spelregels’ waarover kan gediscussieerd worden: begrenzen die de staat
zichzelf oplegt bij de berechting. Efficiënte justitie (misdrijven snel opsporingen
en leiden tot bestraffing= rechtshandhaving) maar ook vellige democratische
samenleving (niet bang zijn voor zomaar van vrijheid beroofd worden).
Wetgever bepaalt eigen grenzen om die rechtshandhaving door rechterlijke
macht kunnen laten plaatsvinden en wetgever bepaalt wanneer welke
onderzoekshandelingen mogelijk zij onder welke voorwaarden.
- Berusten op het onderling afwegen van 2 belangen: waarheidsvinding
(voldoende toelaten) en bescherming van fundamentele rechten van
eenieder (rechtsbescherming bv: regels rond telefoonafluistering, etc.)
evenwichtsoefening die overheid moet uitoefenen, kan veranderen met de tijd
AFDELING 3: SANCTIONERING VAN DE SCHENDING DER REGELS VAN
RESPECTIEVELIJK MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
- Materieel strafrecht: op elk misdrijf staat een straf - legaliteitsbeginsel
- Strafprocesrecht: de precieze processuele sanctie varieert naargelang de norm
en is niet op voorhand bij wet bepaald – feitenkwestie
o Soms nietigheid
Bv: een niet-gedagtekende dagvaarding is nietig; als deze
nietigheid niet tijdig is opgeworpen en pas blijkt wanneer de
procedure zich reeds in een vergevorderd stadium bevindt, dan is
heel de procedure nietig.
o Soms gevolgen op vlak van bewijsvoering
Bv: rechter mag in sommige gevallen geen acht slaan op een
onrechtmatig verkregen bewijsstuk (een bekentenis die werd
verkregen met miskenning van de rechten van verdediging), ook al
beantwoordt dit bewijs inhoudelijk aan de waarheid.
o Soms onontvankelijkheid van de strafvordering
Bv: als OM er niet in slaagt heel het strafproces binnen
verjaringstermijn te doen afwikkelen, zal de strafvordering, na
verloop van de verjaringstermijn, vervallen zijn. Dit verval
sanctioneert ‘stilzitten’ van het parket.
o Soms is er geen sanctie
In vele gevallen wordt de niet-naleving van bepaalde
procedurevoorschriften helemaal niet gesanctioneerd, doordat het
HvC vandaag met toepassing van art. 32 V.T. Sv. oordeelt dat de
betrokken voorschriften niet op straffe van nietigheid zijn
voorgeschreven.
o Dikwijls onzeker
Bv: er bestond lange tijd onzekerheid over het gevolg dat moest
worden vastgeknoopt aan de overschrijding van de ‘redelijke
termijn’ van art. 6 EVRM, krachtens welk eenieder recht heeft op
een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak binnen een
redelijke termijn.
2
, Volgens sommigen was bij overschrijding van de redelijke termijn
de strafvordering onontvankelijk, dar waar anderen van oordeel
waren dat kon worden volstaan met strafvermindering.
DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
In het strafprocesrecht staan verschillende belangen tegenover elkaar: het belang van
de gemeenschap (bestraffing criminaliteit), slachtoffer (schadevergoeding) en
verdachte (eerlijk proces).
Hoewel het strafproces in principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft, mag
deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met miskenning van de individuele
grondrechten.
Hiervoor heeft het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de individuele grondrechten. Het is
de taak van het strafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen met elkaar te
verzoenen.
AFDELING 1: WAARHEIDSVINDING
- = materiële waarheid achterhalen daaraan een sanctie aankoppelen.
- Strafrecht maakt deel uit van publiek recht: het conflict dat ontstaat ten
gevolge van het plegen van het strafbaar feit wordt gezien als een conflict
tussen de gemeenschap en de dader, niet als een conflict tussen dader en
slachtoffer.
- De regels van het strafprocesrecht zijn in eerste plaats toegeschreven naar de
personen die met de toepassing van deze regels belast zijn, nl. de politie, het
parket en de rechters.
- De taak van de advocaat van de verdachte in de strafprocedure bestaat er dan
ook vnl. in erop toe te zien dat deze regels in de praktijk worden gerespecteerd.
AFDELING 2: BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE GRONDRECHTEN
- Niet alleen ten voordele van de verdachte, maar ten voordele van eenieder
- In kader van de waarheidsvinding worden aan de overheid belangrijke
bevoegdheden toegekend die een verregaande beperking van bepaalde
grondrechten kunnen inhouden.
o Bv: schending van privacy (huiszoeking, observatie met technische
hulpmiddelen (bijv. verborgen camera’s), het gebruik van infiltranten,
inkijkoperaties), …
- Deze bevoegdheden bestaan niet enkel t.a.v. personen die ervan verdacht
worden een misdrijf te hebben gepleegd, maar ook t.a.v. derden.
o Omdat elke burger hiermee potentieel kan worden geconfronteerd, is het
beschermde belang ruimer dan het loutere ‘rechten van de verdediging’
in strafzaken (= rechten die specifiek gelden t.a.v. de persoon die
vervolgd wordt wegens een misdrijf)
- De voornaamste rechtsbron wordt gevormd door art. 6 EVRM en art. 14 IVBPR,
waardoor een aantal rechten van de verdediging worden gewaarborgd. Deze
rechten omvatten o.m. het recht op toegang tot een onafhankelijk en
onpartijdig rechter, het recht op een eerlijke bewijsvoering, het recht op
bijstand van een raadsman…
3
, AFDELING 3: ONDERLINGE AFWEGING VAN WAARHEIDSVINDING EN INDIVIDUELE
GRONDRECHTEN
- Oorspronkelijk: alleen wettelijkheidsvereiste
- Later (met het EVRM): ook inhoudelijke vereisten
o De belangen van de burger en de verdachte wegen meer door
o Concrete afweging moet gebeuren door de rechtspraak
Slingerbeweging: waar oorspronkelijk het belang van de
waarheidsvinding over het algemeen scheen te primeren, is sinds
de jaren ’60, onder invloed van de internationale ontwikkeling van
de mensenrechten, het belang van de bescherming van
grondrechten meer centraal komen te staan.
Bv: huiszoeking: het feit dat de onderzoeksrechter een huiszoekingsbevel uitvaardigt,
volstaat niet om het recht op privacy aan te tasten. Het EHRM eist dat het
huiszoekingsbevel voldoende is gemotiveerd, zodat politieambtenaren weten welke
voorwerpen zij in beslag moeten nemen
ACCUSATOIR EN INQUISITOIR PROCES
Principe
Manier waarop het proces wordt georganiseerd
Horizontale versus verticale processtructuur
Openbaar, mondeling, tegensprekelijk
Geheim, schriftelijk, niet-tegensprekelijk
We hebben een vooronderzoek dat gekenmerkt wordt door inquisitoire kenmerken,
maar aan andere kant hebben we een procedure ten gronde waar de procedure
accusatoir verloopt, nl. openbaar.
Accusatoir = horizontale processtructuur
- Aanklager en verdediging op gelijke voet
o Aan de ene kant openbare aanklager (komt op voor de belangen van
maatschappij) en aan de andere kant de verdediging (want een
strafproces is in wezen een proces tussen de maatschappij en de
beklaagde).
- Volledig tegensprekelijk, heel het proces gebeurt mondeling
- Partijen hebben bepalen het proces volledig en bepalen welke
onderzoeksverrichtingen zullen plaatsvinden
o Alle onderzoeksverrichtingen geschieden tegensprekelijk
- Passieve rol van de rechter: toezien dat procedure correct verloopt
o Rechter zal zelf geen onderzoekshandelingen bevelen of doen uitvoeren,
hij zal enkel de partijen aanhoren waarbij de beide partijen gelijke kansen
krijgen en de bewijzen daarvan voorleggen ter terechtzitting.
- Volledige openbaarheid van het proces
- Voor dwangmaatregelen (bv huiszoekingen) doet de politie een beroep op
gewone rechters.
Inquisitoir = verticale processtructuur
- Overheid bepaalt het procesverloop
4
