Wat is orthopedagogiek aan de Ugent? ................................................................................................................. 9
3. klinische orthopedagogiek & disability studies ........................................................................................................ 9
2. inhoud opleidingsonderdeel ............................................................................................................................ 10
3.1. Doelgroepspecifieke expertise: PERSONEN MET… 9 doelgroepen ....................................................................... 10
4.2. ‘klinische’ orthopedagogiek: KLEMTONEN ......................................................................................................... 10
Personen met een verstandelijke beperking I ....................................................................................................... 11
!!!4 mensbeelden over mensen met bep .................................................................................................................. 12
19e eeuwse pioniers!!!! ........................................................................................................................................... 13
Ontstaan van eerste inrichtingen- rond 1850 ........................................................................................................ 14
Ontstaan segregatie- rond 1850........................................................................................................................... 14
Rond de eeuwswisseling- positivisme en evolutieleer ........................................................................................... 15
Opkomst testdiagnostiek- 1905 ........................................................................................................................... 15
Eerste tekenen van een kentering ............................................................................................................................ 15
Start aversie voor instituutszorg-1960 ...................................................................................................................... 16
‘Total institution’ – erving Gofmann (1961) ............................................................................................................ 16
Antipsychiatrie-beweging> jaren 1970 ................................................................................................................. 16
Start disability rights movement- 1960-1970......................................................................................................... 17
Normalisatieprincipe > 1970 ............................................................................................................................... 17
Normalisatieprincipe: ......................................................................................................................................... 17
Kritiek op ‘normalisatiedenken’ ........................................................................................................................... 17
Vanaf jaren 1990 .................................................................................................................................................... 18
Het nieuwe denken ............................................................................................................................................. 18
Het nieuwste denken: ............................................................................................................................................. 18
3. begrippenkader .................................................................................................................................................. 19
1. De spanning rond diagnoses en classificaties: .................................................................................................. 20
De 3 classificatiesystemen ..................................................................................................................................... 20
De zoektocht naar de juiste terminologie ................................................................................................................. 21
1. Veranderende AAIDD-def ................................................................................................................................ 22
3) Van mentale retardatie naar VERSTANDELIJKE beperking (2002 => 2010) ........................................................... 22
4) De AAIDD-definitie (2010, 2021)!!! Vanbuiten kennen ........................................................................................ 22
3) De AAIDD-definitie (2010, 2o21) ...................................................................................................................... 22
Person-first language – RESPECT ......................................................................................................................... 23
Ga op zoek naar de ‘juiste’ terminologie… ........................................................................................................ 23
De AAIDD-definitie (2010, 2o21) als basis voor diagnose SIGNIFICANT LIMITATIONS = ........................................... 23
1.2. De diagnosestelling..................................................................................................................................... 23
DIAGNOSTISCHE tools ....................................................................................................................................... 23
Hoe vaak komt verstandelijke beperking voor? ..................................................................................................... 24
AAIDD: ETIOLOGIE IS een multifactorieel gegeven= .............................................................................................. 24
ETIOLOGIE IS VAAK ONBEKEND .......................................................................................................................... 25
BIJKOMENDE PROBLEMEN (COMORBIDITEIT) (morbide: ziek, stoornis & miss ziektes die erbij komen) .................. 25
Classificatie syndromen!!! .................................................................................................................................. 26
• KLINEFELTER SYNDROOM ....................................................................................................................... 26
• Downsyndroom of trisomie 21 ................................................................................................................. 26
• Fragile X syndrome (FXS) ......................................................................................................................... 26
• Fenylketonurie ........................................................................................................................................ 27
• Foetaal alcohol syndroom ....................................................................................................................... 27
• ACE’S ..................................................................................................................................................... 27
AAIDD: een integratief systeem ........................................................................................................................... 27
1
, Sociaal ecologische definitie .................................................................................................................................. 28
Wat is individueel functioneren (‘human functioning’)? ........................................................................................ 28
AAIDD-diagnostiek in 3 stappen .............................................................................................................................. 29
Dimensie I. IntellectuEEL FUNCTIONEREN .......................................................................................................... 29
Dimensie II. Adaptieve vaardigheden ................................................................................................................... 29
IV participatie, interactie en sociale rollen ............................................................................................................ 30
Dimensie V: Context (omgeving en cultuur) .......................................................................................................... 31
Stap 2 – het al dan niet toekennen van het label ‘verstandelijke beperking’ ................................................................. 32
Stap 3 – uitwerking van ondersteuningsplan .............................................................................................................. 32
Quality of life ...................................................................................................................................................... 32
QOL = Méér dan tevredenheid ............................................................................................................................. 32
Subjectief/objectief ............................................................................................................................................ 33
QoL – 8 domeinen – wordt gemeten door indicatoren ............................................................................................ 33
QoL als ‘THERMOMETER’ .................................................................................................................................... 34
QOL als uitkomstmaat ........................................................................................................................................ 34
Ondersteuningsdenken .......................................................................................................................................... 34
Drie belangrijke pijlers in het ondersteuningsdenken ............................................................................................ 34
Doel: een SYSTEEM VAN ONDERSTEUNING – op maat .......................................................................................... 35
VAAK IS ER Spanningsveld tussen STAP 1 en STAP 2 .............................................................................................. 36
STAP 3: Ontwikkelen van individueel ondersteuningsplan ..................................................................................... 37
STAP 4/5: Monitoring & evaluatie ........................................................................................................................ 37
Praktisch: VAN RECHTS NAAR LINKS DENKEN ..................................................................................................... 37
Conclusie: ......................................................................................................................................................... 37
5. orthopedagogiek ................................................................................................................................................ 38
Op microniveau: ................................................................................................................................................. 38
Person Centered Planning (PCP) ...................................................................................................................... 38
Self-determination – Self-advocacy – CAUSAL agency theory ............................................................................ 38
Family Quality of Life – Zuna et al ..................................................................................................................... 39
5. orthopedagogiek Personen met ernstige meervoudige beperkingen .................................................................. 39
GESCHIEDENIS ..................................................................................................................................................... 39
Classificatie en terminologie ................................................................................................................................... 39
Definitie: Personen met motorisch-verstandelijke beperking ............................................................................... 40
Uitdagingen orthopedagogiek ............................................................................................................................. 41
Inzetten op kwaliteit van bestaan BIJ PERSONEN MET PIMD ...................................................................................... 41
4. Personen met Downsyndroom ..................................................................................................................... 45
binnenkant en buitenkant vd persoon ...................................................................................................................... 45
BINNEN- en BUITENKANT van mensen met DS ........................................................................................................ 45
psychische structuurvastheid ................................................................................................................................. 45
Draaiboek: ......................................................................................................................................................... 46
Niet zo vreemd: .................................................................................................................................................. 46
psychische structuurvastheid ................................................................................................................................. 46
het (psychisch) draaiboek ....................................................................................................................................... 47
Gevoelige plekken: ................................................................................................................................................. 47
DUAAL SOCIAAL FUNCTIONEREN ........................................................................................................................... 47
ZIJN MENSEN MET DOWN ‘SOCIAAL HOOG- SENSITIEF’?......................................................................................... 48
Bepalend bij mensen met downsyndroom ............................................................................................................... 48
DOWN EN NIET-DOWN .......................................................................................................................................... 48
down & autisme ..................................................................................................................................................... 49
2
, DS EN DEMENTIE: .................................................................................................................................................. 50
NEUROLOGISCHE LEEFTIJD =CHRONOLOGISCHE LEEFTIJD + 20/25 jaar.................................................................. 51
een dik draaiboek? het beste dieet… ....................................................................................................................... 51
basisacceptatie ................................................................................................................................................. 51
afstand- nabijheid .................................................................................................................................................. 52
getrapte benadering ............................................................................................................................................... 52
5. ASS personen met autisme ............................................................................................................................. 54
1. GESCHIEDENIS .............................................................................................................................................. 54
DE ‘ONTDEKKERS’ .............................................................................................................................................. 54
NATURE-NURTURE? ........................................................................................................................................... 54
VERSCHILLENDE VISIES OP autisme (Lai et al. 2020)!!!!!!!!!!!! ............................................................................... 56
AUTISME als uiting van neurodiversiteit ................................................................................................................ 57
VERSCHILLENDE VISIES op autisme (Baron-cohen, 2019) .................................................................................... 57
VERSCHILLENDE VISIES OP autisme (Lai et al. 2020) ........................................................................................... 57
2. Begrippenkader .................................................................................................................................................. 57
ANDERE MANIER VAN INFORMATIEVERWERKING ................................................................................................ 57
ETIOLOGIE: ZEER VEEL LAGEN EN FACTOREN… ................................................................................................... 57
MEDISCH-PSYCHIATRISCHE DEFINITIES DSM-ICD .............................................................................................. 58
CRITERIA VOLGENS DSM-5: Autismespectrumstoornis ........................................................................................ 58
ASS VOLGENS DSM-5: criterium A + criterium B ................................................................................................... 58
VARIATIE IN CRITERIUM A: SOCIALE INTERACTIE - COMMUNICATIE .................................................................. 59
Verbale communicatie: ............................................................................................................................... 59
Non-verbale communicatie: ........................................................................................................................ 59
ASS DSM-5: criterium A + criterium B ................................................................................................................... 61
Stereotype Bewegingen : STIMMING .................................................................................................................... 61
DIFFERENTIAALDIAGNOSTIEK? SOCIALE COMMUNICATIESTOORNIS (SCS) .......................................................... 63
IN VLAANDEREN: CLASSIFICERENDE DIAGNOSTIEK ............................................................................................ 63
DSM 5-CRITERIA !!! ............................................................................................................................................. 64
ZEER VAAK: BIJKOMENDE PROBLEMEN ............................................................................................................... 64
Toetsing aan de VAPH-definitie handicap ............................................................................................................. 65
2. Begrippenkader .................................................................................................................................................. 65
Prevalentie? ....................................................................................................................................................... 65
GESLACHTSRATIO (gemiddeld 3,5-4:1-> 4 jongens tegen 1 meisje autisme) ........................................................... 65
Trends in autismeonderzoek (Mottron & Bzdok, 2020) ........................................................................................... 65
Verklaringen? ..................................................................................................................................................... 66
SOCIAAL-ECOLOGISCHE FACTOREN .............................................................................................................. 66
3.BEELDVORMING ................................................................................................................................................. 66
Kijk steeds naar het individu! ............................................................................................................................... 66
ANDERE MANIER VAN DENKEN ........................................................................................................................... 67
3. COGNITIEVE VERKLARINGSMODELLEN ............................................................................................................... 67
BEROEMDE COGNITIEVE VERKLARINGSMODELLEN!!!!! ....................................................................................... 67
A. Centrale coherentie .................................................................................................................................... 67
B. Problemen met executieve functies: alle cognitieve vaardigheden die we gebruiken om onze dag te plannen,
toets te plannen, gedrag te sturen, levensdoele stellen,…… .............................................................................. 68
C. Theory of mind (TOM)= mentaliseren............................................................................................................ 69
Voorlopers van TOM:........................................................................................................................................... 70
1. Doen alsof en imitatie ................................................................................................................................. 70
Gedeelde aandacht (joint attention) ................................................................................................................ 70
D. Predictive Coding ....................................................................................................................................... 70
5. Orthopedagogische aanpak ................................................................................................................................ 71
ORTHOPEDAGOGISCHE ONDERSTEUNING ......................................................................................................... 71
Gezinsfactoren ................................................................................................................................................... 72
ORTHOPEDAGOGISCHE ONDERSTEUNING (Lai et al. 2020) ................................................................................. 72
ORTHOPEDAGOGISCHE ONDERSTEUNING ......................................................................................................... 73
Aanpassen aan de omgeving ............................................................................................................................... 74
3
, VERHELDERING IN RUIMTE ................................................................................................................................ 74
VERHELDERING VAN TIJD ................................................................................................................................... 74
AANGEPAST TAALGEBRUIK ................................................................................................................................. 75
Hou Rekening met over/onderprikkeling ............................................................................................................... 76
Medicatie ........................................................................................................................................................... 76
Tot slot ............................................................................................................................................................... 76
Verslaving en middelengerelateerde problemen: begrippen, middelen, beeldvorming en ondersteuning ............... 78
Middelenmisbruik, verslaving, afhankelijkheid, middelengeBONDeN stoornis, pwud, … ............................................. 78
Verslavingen en stoornissen door het gebruik van middelen .................................................................................. 78
‘gokverslaving’ of ‘gokstoornis’ ............................................................................................................................ 79
Van alle tijden .................................................................................................................................................... 79
Van alle plaatsen ................................................................................................................................................ 80
Gameverslaving: (nog) geen officiële daignose ................................................................................................. 80
normalisering van middelengebruik!? ...................................................................................................................... 80
Netflix series .................................................................................................................................................. 80
Ook bij ons ..................................................................................................................................................... 80
Inleiding: EEN AANTAL ASPECTEN UITGEDIEPT ........................................................................................................ 80
Wanneer spreken we van een verslaving? ............................................................................................................. 80
Soorten middelen ............................................................................................................................................... 80
Drugswiel ........................................................................................................................................................... 81
Steeds weer nieuwe drugs … ............................................................................................................................... 83
Drugs nader bekeken .......................................................................................................................................... 83
Hoeveel is teveel? .............................................................................................................................................. 83
Waarom gebruiken mensen drugs?.......................................................................................................................... 83
Drinking motives ................................................................................................................................................ 83
Watch out! ......................................................................................................................................................... 84
Epidemiologie – enkele cijfers ................................................................................................................................. 84
Epidemiologie – enkele cijfers (EMCDDA, 2015, p. 15) ........................................................................................... 84
Epidemiologie – enkele cijfers (EMCDDA, 2015, p. 15) ........................................................................................... 84
Cannabis vs. Opiaten (behandeling) .................................................................................................................... 84
Een aantal vlaamse cijfers (VAD, 2023) ................................................................................................................ 85
begrippen .............................................................................................................................................................. 85
Misbruik (lichtere vorm van verslaving) ................................................................................................................. 85
afhankelijkheid (1) .............................................................................................................................................. 85
afhankelijkheid (2) .............................................................................................................................................. 86
Huidige definitie: DSM-5 (apa, 2013) .................................................................................................................... 86
DSM-5 (apa, 2013 / Hasin et al., 2013, p. 836) ...................................................................................................... 86
Getuigenis over verslaving, herstel en hulpverlening ................................................................................................. 87
Verslaving en de rol van hulpverlening ..................................................................................................................... 87
Interventiespectrum ........................................................................................................................................... 87
Hoe omgaan met verslaving: een continuüm ........................................................................................................ 87
Beeldvorming......................................................................................................................................................... 87
Verslaving en hoe de vicieuze cirkel doorbreken ................................................................................................... 87
Het afhankelijkheidsproces................................................................................................................................. 87
Mens, middel, milieu (Zinberg) ............................................................................................................................ 88
Meervoudige Vicieuze cirkels .................................................................................................................................. 89
De lichamelijke vicieuze cirkel ............................................................................................................................. 89
De psychische vicieuze cirkel .............................................................................................................................. 89
De sociale vicieuze cirkel .................................................................................................................................... 90
De cerebrale vicieuze cirkel ................................................................................................................................. 90
Motivatie als drijfveer voor verandering en herstel .................................................................................................... 91
Van afhankelijkheid naar ontwenning ................................................................................................................... 91
Motivatie ............................................................................................................................................................ 92
Verandering als circulair proces .......................................................................................................................... 93
Hoe omgaan met verslaving en middelen gerelateerde problemen? .......................................................................... 93
4
, Repressie ........................................................................................................................................................... 93
Preventie ........................................................................................................................................................... 93
Abstinentiebenadering ....................................................................................................................................... 94
Schadebeperking – Harm reduction of substitutiebenadering ............................................................................... 94
Herstel van verslaving ......................................................................................................................................... 95
Betty Ford Institute Consensus Panel, 2007......................................................................................................... 96
Mental health recovery ....................................................................................................................................... 96
Personen met een visuele beperking ................................................................................................................... 97
Geschiedenis ......................................................................................................................................................... 97
Begrippenkader...................................................................................................................................................... 98
Medische definities ............................................................................................................................................ 98
Traditionele opvattingen .................................................................................................................................. 98
1) Gezichtsscherpte (visus) ..................................................................................................................... 98
2) Gezichtsveld ....................................................................................................................................... 98
Slechtziendheid.......................................................................................................................................... 99
Blindheid.................................................................................................................................................... 99
Ontwikkeling in de (medische) diagnostiek ....................................................................................................... 99
Cerebrale Visuele Inperking – CVI .................................................................................................................... 99
Functionele definities ......................................................................................................................................... 99
Prevalentie ....................................................................................................................................................... 100
Beeldvorming ................................................................................................................................................... 100
Sensorische ontwikkeling ................................................................................................................................. 100
Motorische ontwikkeling ................................................................................................................................... 100
Cognitieve ontwikkeling .................................................................................................................................... 101
Taal en communicatie....................................................................................................................................... 101
Psychosociale ontwikkeling .............................................................................................................................. 101
Het jonge kind .............................................................................................................................................. 101
Peuter- en kleuterleeftijd ............................................................................................................................... 102
De lagereschoolleeftijd ................................................................................................................................. 102
Jongeren en jongvolwassenen ....................................................................................................................... 102
Levensloop-gerelateerde ontwikkeling ............................................................................................................... 102
Opvoeding ................................................................................................................................................... 102
Onderwijs .................................................................................................................................................... 103
Dagbesteding en tewerkstelling ..................................................................................................................... 104
Ouder zijn met een visuele beperking ............................................................................................................. 104
Ouderdomsblindheid en -slechtziendheid ..................................................................................................... 104
Orthopedagogische ondersteuning ....................................................................................................................... 105
Visuele stimulatie en training ............................................................................................................................ 105
Zelfredzaamheid .............................................................................................................................................. 105
Mobiliteit ......................................................................................................................................................... 105
Apps en technologie ......................................................................................................................................... 105
Communicatie ................................................................................................................................................. 105
Psycho-educatie .............................................................................................................................................. 106
Personen met een ernstige psychische problemen ............................................................................................ 107
Prevalentie en beeldvorming ................................................................................................................................. 107
Ernstige psychiatrische aandoening (EPA)… what’s in a name? ............................................................................ 107
Ernstige psychiatrische aandoening (EPA) .......................................................................................................... 107
Een heterogene populatie: ................................................................................................................................ 107
Biopsychosociaal ......................................................................................................................................... 107
Prevalentie .......................................................................................................................................................... 108
Beeldvorming....................................................................................................................................................... 108
en diagnostiek ...................................................................................................................................................... 109
Kanttekeningen bij de DSM-5 ............................................................................................................................ 109
Van DSM naar meer functiegerichte diagnostiek ................................................................................................. 109
Van psychiatrische stoornis naar ‘psychische kwetsbaarheid’ ................................................................................. 110
Maatschappelijke beeldvorming ........................................................................................................................ 111
5
, Frames en counterframes ................................................................................................................................. 111
Frames die problematiseren ............................................................................................................................. 111
Een stukje geschiedenis over herstel in de psychiatrie ............................................................................................ 112
Tot jaren ‘60...................................................................................................................................................... 112
Verandering vanaf jaren ‘60-’7O ......................................................................................................................... 112
Eind jaren ‘80 ................................................................................................................................................... 113
Vanaf jaren ‘90 ................................................................................................................................................. 113
Herstel als richtinggevend kader ........................................................................................................................... 113
Herstel: een gelaagd en multidimensionaal concept .......................................................................................... 113
Leamy et al. (2011) + Stuart et al. (2017): CHIME-D ............................................................................................. 114
Een kritische (en orthopedagogische) kijk op herstel… ........................................................................................ 115
Herstel vanuit een relationeel en familieperspectief ............................................................................................... 115
Relationeel herstel ........................................................................................................................................... 115
Individueel familieherstel en familieherstel als systeem...................................................................................... 116
Individueel familieherstel .................................................................................................................................. 116
Individueel familieherstel → CHIME-D ............................................................................................................... 116
Familieherstel als systeem ................................................................................................................................ 117
Naar een herstelondersteunend ggz-landschap ..................................................................................................... 117
Een herstelgerichte ggz ..................................................................................................................................... 117
Het Belgische ggz-hulpverleningslandschap ...................................................................................................... 118
Functie 1 Promotie van de GGZ, preventie, vroegdetectie en vroeginterventie ...................................................... 119
Functie 2 ambulante behandelingsteams voor acute en chronische problematieken ............................................ 119
Functie 3 psychosociale rehabilitatieteams ....................................................................................................... 119
Functie 4 intensieve residentiële behandelunits ................................................................................................. 119
Functie 5 specifieke woonvormen ..................................................................................................................... 120
Specifieke zorgvormen en praktijken ...................................................................................................................... 120
Internering ....................................................................................................................................................... 120
Maatschappelijke aandacht… ........................................................................................................................... 120
Kinder- en werkboek over internering ................................................................................................................. 121
Inzet van (familie)ervaringsdeskundigen in de (F)GGZ (forensische geestelijke gezondheidszorg) ........................... 121
Herstelacademies ............................................................................................................................................ 121
Familieplatform ................................................................................................................................................ 121
Familiepraktijken .............................................................................................................................................. 122
Familieplatform: de familiereflex ....................................................................................................................... 122
Similes als voorbeeld van een familieorganisatie ................................................................................................ 122
Orthopedagogisch perspectief .............................................................................................................................. 122
GEDRAGS- EN EMOTIONELE STOORNISSEN= GES .............................................................................................. 124
In het werken met kinderen en jongeren ............................................................................................................ 124
Inleiding............................................................................................................................................................... 124
Historiek .............................................................................................................................................................. 124
Vroege geschiedenis ......................................................................................................................................... 124
Oudheid ....................................................................................................................................................... 124
Middeleeuwen.............................................................................................................................................. 124
Humanisme & Renaissance & Verlichting ........................................................................................................... 125
Eerste pedagogische inzichten -begin wetenschappelijk denken over mens & gedrag ........................................... 125
TUCHT & HEROPVOEDING ................................................................................................................................ 125
19e eeuw: Industriële Revolutie ..................................................................................................................... 125
MODERNE TIJD - PIONIERS ............................................................................................................................... 125
OPKOMST VAN PSYCHOLOGIE, PEDAGOGIE & PSYCHIATRIE .............................................................................. 125
MODERNE TIJD - PIONIERS ............................................................................................................................... 126
20e eeuw: Van afzonderen naar context, relatie & ontwikkeling ........................................................................... 126
20E EEUW - PIONIERS ...................................................................................................................................... 126
MODERNE TIJD - PIONIERS ............................................................................................................................... 127
20ste eeuw ...................................................................................................................................................... 128
Vandaag ....................................................................................................................................................... 128
Norm van vandaag............................................................................................................................................ 128
6