Gedrag & Maatschappij
0. Inleiding
Bosbranden, overstromingen, etc. maken duidelijk dat ons gedrag impact heeft op de natuur.
Rampen waar we nu mee te maken hebben zoals het verlies aan biodiversiteit, de
klimaatverandering, ontbossing, pollutie etc. zijn duidelijk door de mens veroorzaakt.
Verlies aan biodiversiteit: zorgt voor uitbraken van invasieve soorten (bv. sprinkhanen in Afrika)
The Red Queen Strategy: “Als we stoppen met lopen, gaan we achteruit.” Dat is hoe het nu is in
onze samenleving (bvb. het virus muteert zich en past zich aan en wij willen weten als we ons
sneller kunnen aanpassen dan dat het virus zich kan muteren)
De groeiende wereldbevolking is waar we ons aan moeten aanpassen. We zijn nog steeds aan het
groeien. Die groei heeft te maken met de industriële revolutie; we hebben veel welvaart bv.
centrale verwarming, vliegen, ... en daar hangt een prijskaartje aan, het kan zich tegen ons keren
(overstroming, aardbeving, ...)
• Als kennis problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze oplossen:
we moeten kennis en maatschappij op elkaar afstemmen zodat we niet in de 2de val lopen
• Het meest trieste aspect van het huidige leven is dat de wetenschap sneller kennis opdoet
dan de maatschappij wijsheid opdoet: het wordt tijd dat we de Red Queen Strategy
toepassen
Maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
Een sociaal dilemma is een conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang.
Wanneer teveel mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen.
Men kan nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen realiseren
Vb. klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken, groepswerken,
…
Inzicht uit de sociale wetenschappen is daarom heel nuttig
Democratie is een sociaal dilemma
Democratie werkt enkel als er genoeg mensen actief deelnemen aan het systeem:
stemmen, geïnformeerd blijven, deelnemen aan debat, etc. als te veel mensen afhaken
ontstaat een risico; een kleine groep kan de macht grijpen of misbruiken. Dus individueel
gemak (eigen voordeel) of onverschilligheid kan leiden tot collectieve schade.
Een democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin
Burgerzin = niet braaf alle regels volgen zonder nadenken, dus durven vragen stellen,
controleren of informatie klopt (fact checking), deelnemen aan discussies etc. Je moet
dus mee vormgeven aan de democratie, niet enkel volgen wat wordt opgelegd.
Dubbel dilemma: democratie & burgerzin
Democratie is een sociaal dilemma: systeem werkt enkel als genoeg mensen
actief meedoen
Burgerzin is een sociaal dilemma: je moet regels volgen, máár ook kritisch durven
zijn (loyaliteit aan de samenleving vs. kritisch denken)
1
,Onze denkwijze is een sociale constructie:
We worden beïnvloed door de omgeving waar we opgroeien, cultuur, opvoeding,
media, religie, …
Onze visies zijn niet neutraal of universeel (we denken niet helemaal ‘vrij’), maar
sociaal gevormd
Vragen: jouw eigen blik is beperkt
Voor welke denkwijze staan we open?
Hoe gaan we om met de denkwijze van anderen waar we het niet mee eens zijn?
Oorlog Oekraïne: Hoe verschillend kan die oorlog geïnterpreteerd worden door
mensen uit Rusland, Oekraïne, België, de VS of China?
Armoede: in sommige culturen gezien als persoonlijk falen, in andere als gevolg
van ongelijkheid
Het ‘sociale’ vs het ‘individu’
De maatschappij/samenleving en het individueel gedrag kan niet los van elkaar begrepen
worden. Ze beïnvloeden elkaar continu, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Er is
een tweerichtingsverkeer:
Individueel gedrag wordt gevormd door maatschappelijke normen, waarden en
verwachtingen
Maatschappelijk gedraag verandert door wat individuen doen
Voorbeeld: toenemende slechte eetgewoonten en gebrek aan beweging bij individuen
=> stijging obesitas => probleem en kost voor de maatschappij: toename in
gezondheidsproblemen zoals diabetes, hogere gezondheidskosten etc.
Socialisatieproces: sociale interacties zijn de motorkracht van de samenleving
(essentieel)
Socialisatie begint vanaf de geboorte: baby’s
testen hun gedrag uit (huilen, lachen) en
krijgen directe feedback (mama lacht of wordt
boos)
Zo leren we wat sociaal aanvaard
gedrag is, hoe we ons moeten gedrag
volgens de normen en wat er verwacht
wordt in een maatschappij
1. Gedrag
DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
Net als veel andere dieren: we zijn 89% gelijk met andere dieren => vooral met
apen
Verschil: niet de genen, maar ons gedrag, cultuur, maatschappij, … => zijn veel
ingrijpender
o Bijen: hebben ook een maatschappij, maar is genetisch bepaald (doen het
instinctief)
2
, o Mens: maatschappij door ons groot brein: keuzes maken & complex
gedrag hebben (kunst & democratie ~ typisch menselijk)
WAT IS GEDRAG?
= de manifestatie van alles/alles wat zichtbaar is als gevolg van een brein
dat op prikkels reageert
Brein creëert gedachten, drijfveren, voorkeuren, waarde etc. =>
onzichtbaar, maar hebben wél een impact op hoe we ons (onbewust)
gaan gedragen
3 EIG. WAARDOOR DE MENS ZICH ANDERS GEDRAAGT DAN DIEREN DIE ER
GENETISCH OP LIJKEN
1. Groot en anders georganiseerd brein
a. Groene delen zijn groter dan bij andere primaten
b. IPF: verantwoordelijk voor redeneringsvermogen en zelfcontrole
c. PP: het sociale brein: verantwoordelijk voor referenties maken tussen
onszelf (zelfbewustzijn) en anderen (relaties)
o
Zeer sociaal en intelligent: plastisch brein: brein blijft zich aanpassen
doorheen het leven => we kunnen leren, groeien en keuzes maken
2. Complexe taal met grammatica (communicatie)
a. Zinnen in andere zinnen inbedden
b. Abstractie maken en ideeën overbrengen
3. Zeer lange kindertijd (20j) ~ brein volledig ontwikkeld rond 25j
a. Lange afhankelijkheid waardoor we veel kunnen leren: taal, cultuur, sociale
regels, objecten vervaardigen, …
b. Hierdoor zijn we echte samen-werkers geworden
INTELLIGENT VS SOCIAAL
We kunnen ons aanpassen aan verschillende omgevingen, we gebruiken intelligentie en
sociale vaardigheden om problemen op te lossen, te overleven en samen te leven.
Paradox: intelligentie en socialiteit inzetten om
Strategisch en zelfzuchtig te zijn (ten kwade)
Hulpvaardig te zijn en samen te werken (solidair) (ten goede)
Uniek aan de mens: we zijn vrij om te kiezen hoe we intelligentie en socialiteit
inzetten
We zijn de meest comparatieve soort: enorme capaciteit om samen te werken
We zijn de meest destructieve soort: enorme capaciteit om tegen te werken
Meeste succes in biomassa -soort: geen enkele diersoort heeft zich zo weid
verspreid/voortgeplant
Meest flexibele en creatieve soort
Grootste ecologische voetafdruk -soort: enorme capaciteit om de wereld naar
onze zin te zetten, i.p.v. onszelf aan te passen aan de omgeving
3
,GEDRAGWETENSCHAPPEN: 2 MANIEREN OM OVER ONSZELF TE REFLECTEREN
1. Empirie: dataverzameling
a. Kennis komt vooral uit ervaring en waarnemingen (zien, horen, voelen,
doen)
b. Observeren en registreren staan centraal
2. Rationalisme: theorievorming
a. Kennis komt vooral uit redeneren en denken (verstand), niet uit ervaring
Meestal combinatie: empirie zorgt voor data en waarnemingen en rationalisme
helpt om die data te begrijpen en theoretisch te kaderen
WAT IS BEWUSTZIJN? 2 STROMINGEN ONTSTAAN ALS ANTWOORD OP DIE
VRAAG (PSYCHOLOGIE)
1. Structuralisme (W. Wundt)
a. Experimentele analyse van de onderdelen van het bewustzijn: het
bewustzijn ontleden in ‘structuren’ (bv. sensatie & perceptie)
b. Systematische, objectieve observaties van bewuste ervaringen
2. Functionalisme (W. James)
a. Onderzoekt de functie van het bewustzijn (zag het als stromend geheel,
geen structuren)
b. Invloed van Darwinisme: het bewustzijn heeft overlevingswaarde (we zijn
bewust omdat het ons helpt te overleven)
PSYCHOLOGIE ALS VEELSTEMMIGE WETENSCHAP
Een conflict tussen verschillende opvattingen over bewustzijn en gedrag leidde tot
verschillende psychologische stromingen, elks met een ander accenten op hoe we het
menselijk gedrag moeten begrijpen.
1. Behaviorisme (B. F. Skinner)
a. Hoofdidee: bestudeer enkel het observeerbaar gedrag
b. Alles is aangeleerd; bewustzijn en vrije wil is een illusie
c. Vergelijking met dieren: menselijk gedrag verschilt er niet fundamenteel
van
2. Psychodynamica (S. Freud)
a. Hoofdidee: bestudeer de onbewuste drijfveren van het gedrag
b. Herintroduceerd het bewustzijn en voegt het ‘onbewuste’ eraan toe
c. Onbewuste drijfveren: verdrongen verlangens, innerlijke conflicten etc.
(sturen gedrag)
3. Humanisme (C. Rogers)
a. Hoofdidee: mensen zijn vrij, veranderbaar en kunnen keuzes maken
b. Focus op zelfrealisatie
MODERNE PSYCHOLOGISCHE BENADERINGEN
1. Biologische: gedrag verklaren a.d.h.v. genetische, neurologische en
biochemische processen
4
, a. Medische beeldvorming: kijken naar hersenen terwijl keuzes gemaakt
worden
2. Cognitieve: kijken naar hoe informatie wordt verzameld, opgeslagen en
verwerkt/gebruikt
a. Focus op het geheugen en taal
b. Cognitie = alle processen die je onbewust doet
3. Evolutionaire: bestudeert universele tendensen (o.b.v. Darwins natuurlijke
selectie)
a. Probleem: moeilijk te testen omdat het berust op feiten/assumpties uit het
verleden;
b. Oplossing: mensen vergelijke van verschillende culturen (crosscultureel
onderzoek)
4. Socio-culturele: gedrag is afhankelijk van zijn socio-culturele
achtergrond/omgeving
a. Gedrag en cultuur moeten samen bestudeerd worden
Kritiek op alle gedragwetenschappers
Omdat alle experimenten op WEIRD studenten zijn (niet representatief voor de
hele wereld)
a. Studenten
b. WEIRD: western, educated, industrial, rich and democratic
Besluit: Elks belichten een ander aspect van gedrag, bevatten een kern van waarheid en
vullen elkaar aan. De beste aanpak is multi- en interdisciplinair met oog voor alle
benaderingen.
WAAROM GEDRAGSWETENSCHAPPEN VOOR ECONOMEN?
De evolutie naar de toekomst is pad-afhankelijk.
Als we beter begrijpen hoe mensen denken en zich gedragen, kunnen we betere keuzes
maken en toekomstige ontwikkelingen beter sturen.
Drie extra redenen:
1. Begrip voor economische anomalieën opwekken
Anomalie: iets dat afwijkt van het normale of dat onverwacht is (passen niet in het
patroon)
Anomalieën in klassieke economie: gaat uit van de rationele ‘homo economicus’,
maar in praktijk:
o Afkeer voor onrechtvaardigheid: bv. ultimatum spel (geld accepteren)
o Vertrouwen: economische transacties zijn o.b.v. vertrouwen
(fundamenteel)
o Belang van verhalen: collectief in iets geloven (religie, geld, …)
Animal spirits: we hebben instincten en sociale emoties die onze keuzes
beïnvloeden (we zijn niet volledig rationeel, het is enkel een deel)
2. Gedrag en bedrijfskunde
5
, Gedrag maakt deel uit van bedrijfskunde (HR): inzicht dat mensen het echte
(sociaal) kapitaal zijn van een organisatie => succesvolle werknemers =
succesvolle organisatie
Hawthorne studies: werkcondities & verwachtingen van werknemers beïnvloeden
de productiviteit
o Positieve werkomstandigheden => hogere productiviteit
o Mensen gedragen zich naar wat er
van hen verwacht wordt
o Mensen voelen zich productiever als
ze controle ervaren
3. Een goede theorie is domein-overschrijdend
Bv.: controlegevoel (gevoel dat je je eigen lot kunt
beïnvloeden) heeft invloed op verschillende
domeinen:
Medisch:
o Controleverlies => aangeleerde hulpeloosheid: gevoel dat je geen invloed
hebt => negatieve gezondheids- en gedragsgevolgen (bv. stress)
o Stress kan tumor laten groeien
o Controlegevoel: vermindert stress en gezondheidsproblemen
Maatschappelijk:
o Controleverlies: passiviteit bij daklozen/werklozen
o Controleverlies: wantrouwen tegenover vaccins (want dan ‘bepalen
anderen mijn leven’)
Economisch:
o Controlegevoel: succesvolle CEO’s en productievere werknemers
Experiment controlegevoel
Ratten die oncontroleerbare schokken krijgen ontwikkelen tumoren.
Ratten die dezelfde schokken krijgen, maar controle hebben om deze te stoppen, krijgen
geen tumoren.
2. Gedrag
In het vorige hoofdstuk hebben we gezien dat gedrag en maatschappij onlosmakelijk met elkaar verbonden
zijn. In dit hoofdstuk breiden we die relatie verder uit. We volgen een lijn van de kleinste eenheden (zoals
zenuwcellen in ons lichaam) tot aan de normen en waarden binnen de maatschappij, en onderzoeken hoe deze
invloed hebben op ons gedrag, onze keuzes, gevoelens en beslissingen. Zo ontdekken we dat ons gedrag niet
zomaar spontaan ontstaat, maar een lange voorgeschiedenis heeft, zowel biologisch als sociaal.
OORSPRONG VAN HET LEVEN
6
0. Inleiding
Bosbranden, overstromingen, etc. maken duidelijk dat ons gedrag impact heeft op de natuur.
Rampen waar we nu mee te maken hebben zoals het verlies aan biodiversiteit, de
klimaatverandering, ontbossing, pollutie etc. zijn duidelijk door de mens veroorzaakt.
Verlies aan biodiversiteit: zorgt voor uitbraken van invasieve soorten (bv. sprinkhanen in Afrika)
The Red Queen Strategy: “Als we stoppen met lopen, gaan we achteruit.” Dat is hoe het nu is in
onze samenleving (bvb. het virus muteert zich en past zich aan en wij willen weten als we ons
sneller kunnen aanpassen dan dat het virus zich kan muteren)
De groeiende wereldbevolking is waar we ons aan moeten aanpassen. We zijn nog steeds aan het
groeien. Die groei heeft te maken met de industriële revolutie; we hebben veel welvaart bv.
centrale verwarming, vliegen, ... en daar hangt een prijskaartje aan, het kan zich tegen ons keren
(overstroming, aardbeving, ...)
• Als kennis problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze oplossen:
we moeten kennis en maatschappij op elkaar afstemmen zodat we niet in de 2de val lopen
• Het meest trieste aspect van het huidige leven is dat de wetenschap sneller kennis opdoet
dan de maatschappij wijsheid opdoet: het wordt tijd dat we de Red Queen Strategy
toepassen
Maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
Een sociaal dilemma is een conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang.
Wanneer teveel mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen.
Men kan nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen realiseren
Vb. klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken, groepswerken,
…
Inzicht uit de sociale wetenschappen is daarom heel nuttig
Democratie is een sociaal dilemma
Democratie werkt enkel als er genoeg mensen actief deelnemen aan het systeem:
stemmen, geïnformeerd blijven, deelnemen aan debat, etc. als te veel mensen afhaken
ontstaat een risico; een kleine groep kan de macht grijpen of misbruiken. Dus individueel
gemak (eigen voordeel) of onverschilligheid kan leiden tot collectieve schade.
Een democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin
Burgerzin = niet braaf alle regels volgen zonder nadenken, dus durven vragen stellen,
controleren of informatie klopt (fact checking), deelnemen aan discussies etc. Je moet
dus mee vormgeven aan de democratie, niet enkel volgen wat wordt opgelegd.
Dubbel dilemma: democratie & burgerzin
Democratie is een sociaal dilemma: systeem werkt enkel als genoeg mensen
actief meedoen
Burgerzin is een sociaal dilemma: je moet regels volgen, máár ook kritisch durven
zijn (loyaliteit aan de samenleving vs. kritisch denken)
1
,Onze denkwijze is een sociale constructie:
We worden beïnvloed door de omgeving waar we opgroeien, cultuur, opvoeding,
media, religie, …
Onze visies zijn niet neutraal of universeel (we denken niet helemaal ‘vrij’), maar
sociaal gevormd
Vragen: jouw eigen blik is beperkt
Voor welke denkwijze staan we open?
Hoe gaan we om met de denkwijze van anderen waar we het niet mee eens zijn?
Oorlog Oekraïne: Hoe verschillend kan die oorlog geïnterpreteerd worden door
mensen uit Rusland, Oekraïne, België, de VS of China?
Armoede: in sommige culturen gezien als persoonlijk falen, in andere als gevolg
van ongelijkheid
Het ‘sociale’ vs het ‘individu’
De maatschappij/samenleving en het individueel gedrag kan niet los van elkaar begrepen
worden. Ze beïnvloeden elkaar continu, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Er is
een tweerichtingsverkeer:
Individueel gedrag wordt gevormd door maatschappelijke normen, waarden en
verwachtingen
Maatschappelijk gedraag verandert door wat individuen doen
Voorbeeld: toenemende slechte eetgewoonten en gebrek aan beweging bij individuen
=> stijging obesitas => probleem en kost voor de maatschappij: toename in
gezondheidsproblemen zoals diabetes, hogere gezondheidskosten etc.
Socialisatieproces: sociale interacties zijn de motorkracht van de samenleving
(essentieel)
Socialisatie begint vanaf de geboorte: baby’s
testen hun gedrag uit (huilen, lachen) en
krijgen directe feedback (mama lacht of wordt
boos)
Zo leren we wat sociaal aanvaard
gedrag is, hoe we ons moeten gedrag
volgens de normen en wat er verwacht
wordt in een maatschappij
1. Gedrag
DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
Net als veel andere dieren: we zijn 89% gelijk met andere dieren => vooral met
apen
Verschil: niet de genen, maar ons gedrag, cultuur, maatschappij, … => zijn veel
ingrijpender
o Bijen: hebben ook een maatschappij, maar is genetisch bepaald (doen het
instinctief)
2
, o Mens: maatschappij door ons groot brein: keuzes maken & complex
gedrag hebben (kunst & democratie ~ typisch menselijk)
WAT IS GEDRAG?
= de manifestatie van alles/alles wat zichtbaar is als gevolg van een brein
dat op prikkels reageert
Brein creëert gedachten, drijfveren, voorkeuren, waarde etc. =>
onzichtbaar, maar hebben wél een impact op hoe we ons (onbewust)
gaan gedragen
3 EIG. WAARDOOR DE MENS ZICH ANDERS GEDRAAGT DAN DIEREN DIE ER
GENETISCH OP LIJKEN
1. Groot en anders georganiseerd brein
a. Groene delen zijn groter dan bij andere primaten
b. IPF: verantwoordelijk voor redeneringsvermogen en zelfcontrole
c. PP: het sociale brein: verantwoordelijk voor referenties maken tussen
onszelf (zelfbewustzijn) en anderen (relaties)
o
Zeer sociaal en intelligent: plastisch brein: brein blijft zich aanpassen
doorheen het leven => we kunnen leren, groeien en keuzes maken
2. Complexe taal met grammatica (communicatie)
a. Zinnen in andere zinnen inbedden
b. Abstractie maken en ideeën overbrengen
3. Zeer lange kindertijd (20j) ~ brein volledig ontwikkeld rond 25j
a. Lange afhankelijkheid waardoor we veel kunnen leren: taal, cultuur, sociale
regels, objecten vervaardigen, …
b. Hierdoor zijn we echte samen-werkers geworden
INTELLIGENT VS SOCIAAL
We kunnen ons aanpassen aan verschillende omgevingen, we gebruiken intelligentie en
sociale vaardigheden om problemen op te lossen, te overleven en samen te leven.
Paradox: intelligentie en socialiteit inzetten om
Strategisch en zelfzuchtig te zijn (ten kwade)
Hulpvaardig te zijn en samen te werken (solidair) (ten goede)
Uniek aan de mens: we zijn vrij om te kiezen hoe we intelligentie en socialiteit
inzetten
We zijn de meest comparatieve soort: enorme capaciteit om samen te werken
We zijn de meest destructieve soort: enorme capaciteit om tegen te werken
Meeste succes in biomassa -soort: geen enkele diersoort heeft zich zo weid
verspreid/voortgeplant
Meest flexibele en creatieve soort
Grootste ecologische voetafdruk -soort: enorme capaciteit om de wereld naar
onze zin te zetten, i.p.v. onszelf aan te passen aan de omgeving
3
,GEDRAGWETENSCHAPPEN: 2 MANIEREN OM OVER ONSZELF TE REFLECTEREN
1. Empirie: dataverzameling
a. Kennis komt vooral uit ervaring en waarnemingen (zien, horen, voelen,
doen)
b. Observeren en registreren staan centraal
2. Rationalisme: theorievorming
a. Kennis komt vooral uit redeneren en denken (verstand), niet uit ervaring
Meestal combinatie: empirie zorgt voor data en waarnemingen en rationalisme
helpt om die data te begrijpen en theoretisch te kaderen
WAT IS BEWUSTZIJN? 2 STROMINGEN ONTSTAAN ALS ANTWOORD OP DIE
VRAAG (PSYCHOLOGIE)
1. Structuralisme (W. Wundt)
a. Experimentele analyse van de onderdelen van het bewustzijn: het
bewustzijn ontleden in ‘structuren’ (bv. sensatie & perceptie)
b. Systematische, objectieve observaties van bewuste ervaringen
2. Functionalisme (W. James)
a. Onderzoekt de functie van het bewustzijn (zag het als stromend geheel,
geen structuren)
b. Invloed van Darwinisme: het bewustzijn heeft overlevingswaarde (we zijn
bewust omdat het ons helpt te overleven)
PSYCHOLOGIE ALS VEELSTEMMIGE WETENSCHAP
Een conflict tussen verschillende opvattingen over bewustzijn en gedrag leidde tot
verschillende psychologische stromingen, elks met een ander accenten op hoe we het
menselijk gedrag moeten begrijpen.
1. Behaviorisme (B. F. Skinner)
a. Hoofdidee: bestudeer enkel het observeerbaar gedrag
b. Alles is aangeleerd; bewustzijn en vrije wil is een illusie
c. Vergelijking met dieren: menselijk gedrag verschilt er niet fundamenteel
van
2. Psychodynamica (S. Freud)
a. Hoofdidee: bestudeer de onbewuste drijfveren van het gedrag
b. Herintroduceerd het bewustzijn en voegt het ‘onbewuste’ eraan toe
c. Onbewuste drijfveren: verdrongen verlangens, innerlijke conflicten etc.
(sturen gedrag)
3. Humanisme (C. Rogers)
a. Hoofdidee: mensen zijn vrij, veranderbaar en kunnen keuzes maken
b. Focus op zelfrealisatie
MODERNE PSYCHOLOGISCHE BENADERINGEN
1. Biologische: gedrag verklaren a.d.h.v. genetische, neurologische en
biochemische processen
4
, a. Medische beeldvorming: kijken naar hersenen terwijl keuzes gemaakt
worden
2. Cognitieve: kijken naar hoe informatie wordt verzameld, opgeslagen en
verwerkt/gebruikt
a. Focus op het geheugen en taal
b. Cognitie = alle processen die je onbewust doet
3. Evolutionaire: bestudeert universele tendensen (o.b.v. Darwins natuurlijke
selectie)
a. Probleem: moeilijk te testen omdat het berust op feiten/assumpties uit het
verleden;
b. Oplossing: mensen vergelijke van verschillende culturen (crosscultureel
onderzoek)
4. Socio-culturele: gedrag is afhankelijk van zijn socio-culturele
achtergrond/omgeving
a. Gedrag en cultuur moeten samen bestudeerd worden
Kritiek op alle gedragwetenschappers
Omdat alle experimenten op WEIRD studenten zijn (niet representatief voor de
hele wereld)
a. Studenten
b. WEIRD: western, educated, industrial, rich and democratic
Besluit: Elks belichten een ander aspect van gedrag, bevatten een kern van waarheid en
vullen elkaar aan. De beste aanpak is multi- en interdisciplinair met oog voor alle
benaderingen.
WAAROM GEDRAGSWETENSCHAPPEN VOOR ECONOMEN?
De evolutie naar de toekomst is pad-afhankelijk.
Als we beter begrijpen hoe mensen denken en zich gedragen, kunnen we betere keuzes
maken en toekomstige ontwikkelingen beter sturen.
Drie extra redenen:
1. Begrip voor economische anomalieën opwekken
Anomalie: iets dat afwijkt van het normale of dat onverwacht is (passen niet in het
patroon)
Anomalieën in klassieke economie: gaat uit van de rationele ‘homo economicus’,
maar in praktijk:
o Afkeer voor onrechtvaardigheid: bv. ultimatum spel (geld accepteren)
o Vertrouwen: economische transacties zijn o.b.v. vertrouwen
(fundamenteel)
o Belang van verhalen: collectief in iets geloven (religie, geld, …)
Animal spirits: we hebben instincten en sociale emoties die onze keuzes
beïnvloeden (we zijn niet volledig rationeel, het is enkel een deel)
2. Gedrag en bedrijfskunde
5
, Gedrag maakt deel uit van bedrijfskunde (HR): inzicht dat mensen het echte
(sociaal) kapitaal zijn van een organisatie => succesvolle werknemers =
succesvolle organisatie
Hawthorne studies: werkcondities & verwachtingen van werknemers beïnvloeden
de productiviteit
o Positieve werkomstandigheden => hogere productiviteit
o Mensen gedragen zich naar wat er
van hen verwacht wordt
o Mensen voelen zich productiever als
ze controle ervaren
3. Een goede theorie is domein-overschrijdend
Bv.: controlegevoel (gevoel dat je je eigen lot kunt
beïnvloeden) heeft invloed op verschillende
domeinen:
Medisch:
o Controleverlies => aangeleerde hulpeloosheid: gevoel dat je geen invloed
hebt => negatieve gezondheids- en gedragsgevolgen (bv. stress)
o Stress kan tumor laten groeien
o Controlegevoel: vermindert stress en gezondheidsproblemen
Maatschappelijk:
o Controleverlies: passiviteit bij daklozen/werklozen
o Controleverlies: wantrouwen tegenover vaccins (want dan ‘bepalen
anderen mijn leven’)
Economisch:
o Controlegevoel: succesvolle CEO’s en productievere werknemers
Experiment controlegevoel
Ratten die oncontroleerbare schokken krijgen ontwikkelen tumoren.
Ratten die dezelfde schokken krijgen, maar controle hebben om deze te stoppen, krijgen
geen tumoren.
2. Gedrag
In het vorige hoofdstuk hebben we gezien dat gedrag en maatschappij onlosmakelijk met elkaar verbonden
zijn. In dit hoofdstuk breiden we die relatie verder uit. We volgen een lijn van de kleinste eenheden (zoals
zenuwcellen in ons lichaam) tot aan de normen en waarden binnen de maatschappij, en onderzoeken hoe deze
invloed hebben op ons gedrag, onze keuzes, gevoelens en beslissingen. Zo ontdekken we dat ons gedrag niet
zomaar spontaan ontstaat, maar een lange voorgeschiedenis heeft, zowel biologisch als sociaal.
OORSPRONG VAN HET LEVEN
6
