Filosofie
● inleiding
Wat is filosofie?
preliminaria: zaken die gekend moeten zijn voor drempel te overschrijden
- grot van Plato: 5de- 4de eeuw V.C
dialoog de staat: 7de boek socrates aan het woord
mensen in grot: vastgeketend en gericht naar een wand (zo lang dat ze al vergeten zijn)
op wand staan verschillende schaduwen → schaduwen van beelden achter muur
‘wat is de realiteit’ → mensen zullen antwoorden wat ze zien
MAAR zijn schaduwen van de realiteit
⇒ persoon bevrijdt: verwondering/beseft dan pas wat de werkelijkheid is
wat wij denken dat de werkelijkheid is, is gewoon een kopie van een andere werkelijkheid
“moment van verwondering, betekenisverlies waar kijk op dingen verandert”
→ alles valt in vraag te stellen
filosofie is niet beperkt tot 1 wetenschappelijk aspect ~ niet 1 waarheid (Vs. ideologie)
- Žižek
‘ wanneer wij geboren worden, komen we niet terecht in de realiteit ‘ (the Real)
→ maar in een wereld waar al ordening aanwezig is (Symbolic)
: organisatie van de werkelijkheid bestond al (moedertaal, naam,..)
- Nietsche
vb. kind bouwt toren, kinderen zullen toren bouwen, laten toren zien, slagen toren kapot
volwassenen zal toren bouwen, houden dan toren zorgvuldig bij
→ kind beseft dat toren niet meer dan een constructie is, kan opnieuw gebouwd worden
de ontwikkeling van de mens tot Übermensch
‘mensen worden geboren als kamelen (lastdier), eerst transformeren in leeuwen (nee
zeggen, brullen, kan nog niet scheppen), zelf werkelijkheid maken’
“filosofie is een weergave van een systeem in haar tijd”
→ link met de gestelde vraag + antwoord en de historische tijd en context
→ vragen blijven terugkeren doorheen de tijd
object moet begrepen worden in de historische context
MAAR er is altijd een subject die het object interpreteert (staat ook in historische tijd)
wijsbegeerte Vs. wereldbeeld
→ geen eigen keuze, geworpen in bepaalde werkelijkheid
botsing tussen wereldbeelden waardoor eigen wereldbeeld bevraagd wordt = filosofie
,ambigue houding tov wereldbeelden
- bevragen en bekritiseren (progressief)
- conservatief (vb. Plato)
canon
: maatstaf, norm van bepaalde discipline
→ keuze voor canon is historisch bepaald
→ geschiedenis kan niet geschreven worden zonder legitimiteit
→ zelfbekrititseerend (‘in ten stelling tot…’) of kritiek buiten canon
- inhoudelijke kritiek: moet het niet eens zijn vb. vrouwonvriendelijke kritiek
- formele kritiek: vaststellingen over kritiek gevende vb. allemaal witte mannen
!! verleden hoeft niet afgewezen worden → canon is zelfkritisch
Deel I: lotgevallen filosofische rationaliteit
● oudheid 6de eeuw V.C
het griekse wonder: geboorte van wijsbegeerte door de grieken
Wilhelm Nestlé
westerse europese wijsbegeerte bestaat wanneer de overstap gemaakt wordt van de
mythos naar logos
mythe: normatief, niet kritisch, geen datum, goden/helden
→ werkelijkheid verklaren (bv. verhaal van Persephone = verklaring herfst, winter)
- cultuurshock door handel: niet alle goden hetzelfde
+ kritiek op antropomorfisme van godsdienst
- van mondelinge naar schriftelijke cultuur
logos: andere manier om dingen te verklaren, uitleg
→ rationele verklaring van de werkelijkheid
!! Nestlé misschien te zwart-wit (in mythes ook rationaliteit, structuur)
!! mythos blijven bestaan in filosofie
1. antropomorfisme: goden hebben menselijke kenmerken maar natuurlijke attributen
2. desacralisering: het goddelijke verdwijnt uit de natuur → andere kijk op de natuur
Theoria: grieken zijn de eerste die kennis willen om kennis te hebben
→ geen functionele betekenis, weten omwille van het weten
● natuurfilosofen
- Phusis : beschouwen de natuur als een organisme, iets dat op zichzelf groeit + leeft
→ desacralisering: onafhankelijk van de goden
- Geloven dat de natuur mooi is (cosmos: schoonheid): processen, seizoenen,...
, - schoonheid heeft te maken met de rationele ordening van de werkelijkheid
→ Archè: vanuit principe kan alles verklaart worden ⇒ 1 bepaalde oer-stof (logos)
Ht 2: Plato
Als de mythen onder druk komen te staan (wat is het juiste), hoe weten we wat juist is?
⇒ ontstaan spanning physis (natuur) en nomos (wet)
= ethisch vacuüm: geen antwoord meer op ethische kwesties
~visie op ethiek: het een is niet hetzelfde voor de ander → wat is rechtvaardig?
sovisten ‘rondtrekkende leraren’
“alles is te relativeren” = ethisch relativisme
- geld verdienen, invloed, monoloog, overtuigen
⇐⇒ Socrates
: valt sovisten lastig met vragen
- wie weet wat rechtvaardig is, zal rechtvaardig handelen
→ niet juist handelt = gevolg onwetendheid (link rechtbanken)
= toegangsweg voor Plato (leerling van socrates
Plato
tegen democratie → enkel over gelijk krijgen (wie beste woord kan nemen)
dus strikte staatsgreep: iedere mens heeft van nature bepaald talent/ aanleg
verstandelijke aanleg
fysieke aanleg
ambachtelijke aanleg
⇒ voert iedereen zijn taken uit is samenleving rechtvaardig
leiders → filosofen
- mannen/ vrouwen
- geen privébezit (afleiding)
- mogen kinderen hebben maar geen contact (voortrekkerij)
!! slaven?
!! wie kiest wie waar hoort?
literaire teksten (dialogen van socrates en iemand anders)
1. Plato zelf in geen elke dialoog aanwezig
→ Socrates woordvoerder?
2. dialogen gaan over geheel het leven
→ evoluties van meningen
3. sommige dialogen geven geen oplossing
, 4. ongeschreven leer?
→ teksten kunnen niet originele bron zijn
- nieuwe kijk op de ziel
~redelijk deel ⇒ verstandelijkheid
~vurig deel ⇒ dapperheid
~begeerlijk deel ⇒ matigheid
⇒ voorwaarding van moraliteit: elk deel doet wat hij moet doen = rechtvaardigheid
!! rechtvaardigheid komt niet uit daad maar werking zielstoestanden
vb. op date gaan, ziet bedelaar zitten dus geef 50 euro aan bedelaar
rechtvaardige daad? → neen want is enkel om indruk te maken = zielstoestand niet in orde
- verschil in werkelijkheid in materiële gedaante (aanraken, voelen) en werkelijkheid
dat we enkel kunnen begrijpen met het verstand (inzichtelijke)
!! probleem vastgesteld door Plato
een vaardigheid willen kunnen → deskundige zoeken
⇒ Hoe wordt je een goed mens? → geen expert in een goed mens, enkel meningen
economie:
handel mag maar vooral zelfvoorziening (import en weinig export)
rijkdom heeft een plafond
communisme → voor leiders (geen privébezit)
epistemologie: kennisleer, discipline dat zich bezig houdt met hoe kennis tot stand komt
⇒ zintuiglijke werkelijkheid
= onstabiel: alles vergaat
= onzuiver: niet is perfect, ideaal
= particulier: ‘de’ mens, ‘de’ stoel bestaan niet
⇒ kennis gaat over het volmaakte (de ideale ‘het’)
⇒ elke kennis gaat over het algemeen (geldt voor alles, niet 1 specifiek)
DUS kennis kan niet gebaseerd zijn op zintuiglijke werkelijkheid
→ zintuiglijke kennis?
= ideeën: vaste onveranderlijke principes die enkel gekend kunnen worden door kennis
~ ideeënwereld: aspect van deze werkelijkheid, niet materiaal, enkel met verstand begrijpen
2 aspecten van de werkelijkheid:
Materieel aspect (binnen grot) onveranderlijk concept
,→ perfectie bevindt zich in ideeënwereld
⇒ werkelijkheid is een kopie (memesis)
ideeënwereld:
overal waar een idee voor bestaat
: ordening van alle concepten in hiërarchie (hoe hoger hoe algemener)
⇒ elk idee is perfecte verwezenlijking van wat ze is (hoe hoog/laag in hiërarchie)
- ideëel: begrijpelijk
- ideaal: volmaakte versie van zichzelf
"Hoe kunnen wij die ideeën kennen?” (Mijn idee hetzelfde als jouw idee?)
⇒ reïncarnatie: ziel voor dit leven was in de ideeënwereld
→ iedereen heeft waarheid en elk idee gezien, van rivier te drinken alle ideeën vergeten
- kennis wordt niet opgedaan als nieuwe informatie maar het herinneren van al gekend
kennis = weder herinnering
1. in gesprek terug idee herinneren
2. methode van dialectiek: dialoog met woord en wederwoord opklimmen tot idee
‘Leren sterven’: leren afstand nemen van het lichaam, alles richten op de ziel
Dood gaan = terug naar de oorsprong, volmaaktheid
Lichaam = graf, tijdelijke vastketenen van de ziel
Goed geleefd: keer je terug als filosoof evt uit reïncarnatie kring ontsnappen
Slecht geleeft: terugkomen als vrouw
Nog slechter: terugkomen als dier
Waarom geen zelfmoord?
Doding is taboe, goden dragen zorg en plaatsen ons in bepaalde positie
→ niet aan ons om te beslissen wanneer we sterven
!! Ondragelijke pijn zelfmoord toegelaten
!! Enorme schande die je is overkomen zelfmoord toegelaten
!! Gerechterlijk bevel (boodschap van de goden) → socrates
Ht 3: Aristoteles
leerling van Plato (kritiek op ideeënwereld)
aard van geschriften
- esoterisch: werken geschreven enkel voor de binnencirkel (vertrouwenskring)
- exoterisch: werken geschreven voor het grote publiek
→ afgebakende disciplines die samen een geheel vormen (vb. ethiek)
vertrekken uit zintuiglijke ervaring - - - → kennis
, observatie = zonder in te grijpen (empirisch onderzoek zonder experimenten/manipulatie)
kwalitatieve benadering van de natuur → kwantitatief is maar een klein aspect
- waarneembare naar het niet-waarneembare
- particuliere naar het universele
kennis is ‘vrij’ : staat niet ten dienste van iets anders, geen andere reden achter
“weten omwille van het weten”
hoe geraak ik bij universele oorzaken
→ denken en spreken analyseren ⇒ bepaalde perspectieven keren altijd terug
10 categorieën: structuren van het denken en spreken
1. substantie: dingen die concreet aanwijsbaar zijn
bv. mensen, laptop, stoel,...
!! enige categorie dat op zichzelf kan bestaan
⇒ ander 9 zijn bijkomstigheden (substantie nodig als drager)
‘9 accidenten’: veranderlijke eigenschappen van substanties
2. kwantiteit: werkelijkheid in termen van grootte, afmeting, gewicht,..
3. relatie: de helft van iets anders
4. activiteit: iets doen
5. houding: mensen staan rechtop, zitten, liggen
6. kwaliteit: bijvoeglijke naamwoorden vb. groot, blauw,..
7. plaats: waar? vb. naast, boven, onder
8. tijd vb. vandaag gisteren
9. ondergaan vb. gestoord worden, over duwen
10.aanhebben vb kleren, schoenen
logica = ontological (= realisme: geloof dat de manier waarop ik denk = werkelijkheid)
⇒ in werkelijkheid bestaan ook substanties
4 oorzaken (meer dan louter oorzaak-gevolg)
= Verklaringsgrond: iets verklaren op grond van X,Y,Z,...
- immaterieel: gebruiken om dingen in werkelijkheid te begrijpen en bevragen
1) materiële oorzaak
vb. krijt, botten pezen spieren
2) vormelijke oorzaak (essentie, definitie)
vb. een object gemaakt van krijt om dingen op een bord te schrijven
3) bewerking oorzaak
vb. arbeider in fabriek, vader
4) doel oorzaak
vb. schrijven op een bord, het vermogen om rationeel te zijn
~vegetatieve zielsfunctie (planten)
~redelijke zielsfunctie (mensen)
~sensitieve zielsfunctie (dieren)
● inleiding
Wat is filosofie?
preliminaria: zaken die gekend moeten zijn voor drempel te overschrijden
- grot van Plato: 5de- 4de eeuw V.C
dialoog de staat: 7de boek socrates aan het woord
mensen in grot: vastgeketend en gericht naar een wand (zo lang dat ze al vergeten zijn)
op wand staan verschillende schaduwen → schaduwen van beelden achter muur
‘wat is de realiteit’ → mensen zullen antwoorden wat ze zien
MAAR zijn schaduwen van de realiteit
⇒ persoon bevrijdt: verwondering/beseft dan pas wat de werkelijkheid is
wat wij denken dat de werkelijkheid is, is gewoon een kopie van een andere werkelijkheid
“moment van verwondering, betekenisverlies waar kijk op dingen verandert”
→ alles valt in vraag te stellen
filosofie is niet beperkt tot 1 wetenschappelijk aspect ~ niet 1 waarheid (Vs. ideologie)
- Žižek
‘ wanneer wij geboren worden, komen we niet terecht in de realiteit ‘ (the Real)
→ maar in een wereld waar al ordening aanwezig is (Symbolic)
: organisatie van de werkelijkheid bestond al (moedertaal, naam,..)
- Nietsche
vb. kind bouwt toren, kinderen zullen toren bouwen, laten toren zien, slagen toren kapot
volwassenen zal toren bouwen, houden dan toren zorgvuldig bij
→ kind beseft dat toren niet meer dan een constructie is, kan opnieuw gebouwd worden
de ontwikkeling van de mens tot Übermensch
‘mensen worden geboren als kamelen (lastdier), eerst transformeren in leeuwen (nee
zeggen, brullen, kan nog niet scheppen), zelf werkelijkheid maken’
“filosofie is een weergave van een systeem in haar tijd”
→ link met de gestelde vraag + antwoord en de historische tijd en context
→ vragen blijven terugkeren doorheen de tijd
object moet begrepen worden in de historische context
MAAR er is altijd een subject die het object interpreteert (staat ook in historische tijd)
wijsbegeerte Vs. wereldbeeld
→ geen eigen keuze, geworpen in bepaalde werkelijkheid
botsing tussen wereldbeelden waardoor eigen wereldbeeld bevraagd wordt = filosofie
,ambigue houding tov wereldbeelden
- bevragen en bekritiseren (progressief)
- conservatief (vb. Plato)
canon
: maatstaf, norm van bepaalde discipline
→ keuze voor canon is historisch bepaald
→ geschiedenis kan niet geschreven worden zonder legitimiteit
→ zelfbekrititseerend (‘in ten stelling tot…’) of kritiek buiten canon
- inhoudelijke kritiek: moet het niet eens zijn vb. vrouwonvriendelijke kritiek
- formele kritiek: vaststellingen over kritiek gevende vb. allemaal witte mannen
!! verleden hoeft niet afgewezen worden → canon is zelfkritisch
Deel I: lotgevallen filosofische rationaliteit
● oudheid 6de eeuw V.C
het griekse wonder: geboorte van wijsbegeerte door de grieken
Wilhelm Nestlé
westerse europese wijsbegeerte bestaat wanneer de overstap gemaakt wordt van de
mythos naar logos
mythe: normatief, niet kritisch, geen datum, goden/helden
→ werkelijkheid verklaren (bv. verhaal van Persephone = verklaring herfst, winter)
- cultuurshock door handel: niet alle goden hetzelfde
+ kritiek op antropomorfisme van godsdienst
- van mondelinge naar schriftelijke cultuur
logos: andere manier om dingen te verklaren, uitleg
→ rationele verklaring van de werkelijkheid
!! Nestlé misschien te zwart-wit (in mythes ook rationaliteit, structuur)
!! mythos blijven bestaan in filosofie
1. antropomorfisme: goden hebben menselijke kenmerken maar natuurlijke attributen
2. desacralisering: het goddelijke verdwijnt uit de natuur → andere kijk op de natuur
Theoria: grieken zijn de eerste die kennis willen om kennis te hebben
→ geen functionele betekenis, weten omwille van het weten
● natuurfilosofen
- Phusis : beschouwen de natuur als een organisme, iets dat op zichzelf groeit + leeft
→ desacralisering: onafhankelijk van de goden
- Geloven dat de natuur mooi is (cosmos: schoonheid): processen, seizoenen,...
, - schoonheid heeft te maken met de rationele ordening van de werkelijkheid
→ Archè: vanuit principe kan alles verklaart worden ⇒ 1 bepaalde oer-stof (logos)
Ht 2: Plato
Als de mythen onder druk komen te staan (wat is het juiste), hoe weten we wat juist is?
⇒ ontstaan spanning physis (natuur) en nomos (wet)
= ethisch vacuüm: geen antwoord meer op ethische kwesties
~visie op ethiek: het een is niet hetzelfde voor de ander → wat is rechtvaardig?
sovisten ‘rondtrekkende leraren’
“alles is te relativeren” = ethisch relativisme
- geld verdienen, invloed, monoloog, overtuigen
⇐⇒ Socrates
: valt sovisten lastig met vragen
- wie weet wat rechtvaardig is, zal rechtvaardig handelen
→ niet juist handelt = gevolg onwetendheid (link rechtbanken)
= toegangsweg voor Plato (leerling van socrates
Plato
tegen democratie → enkel over gelijk krijgen (wie beste woord kan nemen)
dus strikte staatsgreep: iedere mens heeft van nature bepaald talent/ aanleg
verstandelijke aanleg
fysieke aanleg
ambachtelijke aanleg
⇒ voert iedereen zijn taken uit is samenleving rechtvaardig
leiders → filosofen
- mannen/ vrouwen
- geen privébezit (afleiding)
- mogen kinderen hebben maar geen contact (voortrekkerij)
!! slaven?
!! wie kiest wie waar hoort?
literaire teksten (dialogen van socrates en iemand anders)
1. Plato zelf in geen elke dialoog aanwezig
→ Socrates woordvoerder?
2. dialogen gaan over geheel het leven
→ evoluties van meningen
3. sommige dialogen geven geen oplossing
, 4. ongeschreven leer?
→ teksten kunnen niet originele bron zijn
- nieuwe kijk op de ziel
~redelijk deel ⇒ verstandelijkheid
~vurig deel ⇒ dapperheid
~begeerlijk deel ⇒ matigheid
⇒ voorwaarding van moraliteit: elk deel doet wat hij moet doen = rechtvaardigheid
!! rechtvaardigheid komt niet uit daad maar werking zielstoestanden
vb. op date gaan, ziet bedelaar zitten dus geef 50 euro aan bedelaar
rechtvaardige daad? → neen want is enkel om indruk te maken = zielstoestand niet in orde
- verschil in werkelijkheid in materiële gedaante (aanraken, voelen) en werkelijkheid
dat we enkel kunnen begrijpen met het verstand (inzichtelijke)
!! probleem vastgesteld door Plato
een vaardigheid willen kunnen → deskundige zoeken
⇒ Hoe wordt je een goed mens? → geen expert in een goed mens, enkel meningen
economie:
handel mag maar vooral zelfvoorziening (import en weinig export)
rijkdom heeft een plafond
communisme → voor leiders (geen privébezit)
epistemologie: kennisleer, discipline dat zich bezig houdt met hoe kennis tot stand komt
⇒ zintuiglijke werkelijkheid
= onstabiel: alles vergaat
= onzuiver: niet is perfect, ideaal
= particulier: ‘de’ mens, ‘de’ stoel bestaan niet
⇒ kennis gaat over het volmaakte (de ideale ‘het’)
⇒ elke kennis gaat over het algemeen (geldt voor alles, niet 1 specifiek)
DUS kennis kan niet gebaseerd zijn op zintuiglijke werkelijkheid
→ zintuiglijke kennis?
= ideeën: vaste onveranderlijke principes die enkel gekend kunnen worden door kennis
~ ideeënwereld: aspect van deze werkelijkheid, niet materiaal, enkel met verstand begrijpen
2 aspecten van de werkelijkheid:
Materieel aspect (binnen grot) onveranderlijk concept
,→ perfectie bevindt zich in ideeënwereld
⇒ werkelijkheid is een kopie (memesis)
ideeënwereld:
overal waar een idee voor bestaat
: ordening van alle concepten in hiërarchie (hoe hoger hoe algemener)
⇒ elk idee is perfecte verwezenlijking van wat ze is (hoe hoog/laag in hiërarchie)
- ideëel: begrijpelijk
- ideaal: volmaakte versie van zichzelf
"Hoe kunnen wij die ideeën kennen?” (Mijn idee hetzelfde als jouw idee?)
⇒ reïncarnatie: ziel voor dit leven was in de ideeënwereld
→ iedereen heeft waarheid en elk idee gezien, van rivier te drinken alle ideeën vergeten
- kennis wordt niet opgedaan als nieuwe informatie maar het herinneren van al gekend
kennis = weder herinnering
1. in gesprek terug idee herinneren
2. methode van dialectiek: dialoog met woord en wederwoord opklimmen tot idee
‘Leren sterven’: leren afstand nemen van het lichaam, alles richten op de ziel
Dood gaan = terug naar de oorsprong, volmaaktheid
Lichaam = graf, tijdelijke vastketenen van de ziel
Goed geleefd: keer je terug als filosoof evt uit reïncarnatie kring ontsnappen
Slecht geleeft: terugkomen als vrouw
Nog slechter: terugkomen als dier
Waarom geen zelfmoord?
Doding is taboe, goden dragen zorg en plaatsen ons in bepaalde positie
→ niet aan ons om te beslissen wanneer we sterven
!! Ondragelijke pijn zelfmoord toegelaten
!! Enorme schande die je is overkomen zelfmoord toegelaten
!! Gerechterlijk bevel (boodschap van de goden) → socrates
Ht 3: Aristoteles
leerling van Plato (kritiek op ideeënwereld)
aard van geschriften
- esoterisch: werken geschreven enkel voor de binnencirkel (vertrouwenskring)
- exoterisch: werken geschreven voor het grote publiek
→ afgebakende disciplines die samen een geheel vormen (vb. ethiek)
vertrekken uit zintuiglijke ervaring - - - → kennis
, observatie = zonder in te grijpen (empirisch onderzoek zonder experimenten/manipulatie)
kwalitatieve benadering van de natuur → kwantitatief is maar een klein aspect
- waarneembare naar het niet-waarneembare
- particuliere naar het universele
kennis is ‘vrij’ : staat niet ten dienste van iets anders, geen andere reden achter
“weten omwille van het weten”
hoe geraak ik bij universele oorzaken
→ denken en spreken analyseren ⇒ bepaalde perspectieven keren altijd terug
10 categorieën: structuren van het denken en spreken
1. substantie: dingen die concreet aanwijsbaar zijn
bv. mensen, laptop, stoel,...
!! enige categorie dat op zichzelf kan bestaan
⇒ ander 9 zijn bijkomstigheden (substantie nodig als drager)
‘9 accidenten’: veranderlijke eigenschappen van substanties
2. kwantiteit: werkelijkheid in termen van grootte, afmeting, gewicht,..
3. relatie: de helft van iets anders
4. activiteit: iets doen
5. houding: mensen staan rechtop, zitten, liggen
6. kwaliteit: bijvoeglijke naamwoorden vb. groot, blauw,..
7. plaats: waar? vb. naast, boven, onder
8. tijd vb. vandaag gisteren
9. ondergaan vb. gestoord worden, over duwen
10.aanhebben vb kleren, schoenen
logica = ontological (= realisme: geloof dat de manier waarop ik denk = werkelijkheid)
⇒ in werkelijkheid bestaan ook substanties
4 oorzaken (meer dan louter oorzaak-gevolg)
= Verklaringsgrond: iets verklaren op grond van X,Y,Z,...
- immaterieel: gebruiken om dingen in werkelijkheid te begrijpen en bevragen
1) materiële oorzaak
vb. krijt, botten pezen spieren
2) vormelijke oorzaak (essentie, definitie)
vb. een object gemaakt van krijt om dingen op een bord te schrijven
3) bewerking oorzaak
vb. arbeider in fabriek, vader
4) doel oorzaak
vb. schrijven op een bord, het vermogen om rationeel te zijn
~vegetatieve zielsfunctie (planten)
~redelijke zielsfunctie (mensen)
~sensitieve zielsfunctie (dieren)
